२६ जानेवारी प्रजासत्ताक दिन: लोकशाहीच्या महान उत्सवाचा गौरव

प्रास्ताविक :

​प्रत्येक भारतीयासाठी २६ जानेवारी हा दिवस अभिमानाचा आणि स्फूर्तीचा असतो. तथापि, अनेकांना हा दिवस केवळ एक सुट्टीचा दिवस किंवा ध्वजारोहणाचा कार्यक्रम वाटतो.

अखेर, या दिवसामागे शेकडो स्वातंत्र्यसैनिकांचे बलिदान आणि अनेक वर्षांचा संघर्ष दडलेला आहे. २६ जानेवारी १९५० रोजी भारताने स्वतःचे संविधान स्वीकारले. परिणामी, भारत एक स्वतंत्र, सार्वभौम आणि लोकशाही प्रजासत्ताक राष्ट्र म्हणून जगाच्या नकाशावर उभे राहिले.

​दुसरीकडे, या दिवसाची निवड करण्यामागे एक विशेष ऐतिहासिक कारण होते. कारण की, १५ ऑगस्टला मिळालेल्या स्वातंत्र्याला खऱ्या अर्थाने कायदेशीर स्वरूप या दिवशी मिळाले. या लेखात आपण प्रजासत्ताक दिनाचा इतिहास आणि त्याचे महत्त्व अत्यंत सखोलपणे समजून घेणार आहोत.

१. २६ जानेवारी या तारखेचे ऐतिहासिक महत्त्व

​प्रजासत्ताक दिन साजरा करण्यासाठी २६ जानेवारी हीच तारीख का निवडली गेली? हा प्रश्न अनेकांना पडतो.

​याचे उत्तर १९२९ च्या लाहोर अधिवेशनात दडलेले आहे. त्या वेळी भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने ‘पूर्ण स्वराज्य’ मिळवण्याचा ऐतिहासिक संकल्प केला होता. म्हणून, जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली २६ जानेवारी १९३० हा दिवस पहिला ‘स्वातंत्र्य दिन’ म्हणून साजरा करण्यात आला होता.

तथापि, प्रत्यक्ष स्वातंत्र्य १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी मिळाले. परिणामी, २६ जानेवारी या ऐतिहासिक तारखेचे महत्त्व जपण्यासाठी याच दिवशी संविधान लागू करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. अखेर, यामुळे या तारखेला भारतीय इतिहासात अजरामर स्थान मिळाले.

२. संविधानाची निर्मिती आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान

​भारत स्वतंत्र झाला तरी देशाचा कारभार चालवण्यासाठी स्वतःच्या कायद्यांची गरज होती.

​यासाठी ‘संविधान सभा’ स्थापन करण्यात आली. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड झाली. त्यांनी जगातील अनेक देशांच्या संविधानाचा सखोल अभ्यास केला.

त्याचप्रमाणे, भारताच्या विविधतेचा विचार करून एक सर्वसमावेशक मसुदा तयार केला. या प्रक्रियेला २ वर्षे, ११ महिने आणि १८ दिवस लागले. तथापि, हे कार्य सोपे नव्हते. कारण की, भारतासारख्या विशाल देशात सर्वांना समान न्याय देणे हे एक मोठे आव्हान होते. अखेर, २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी संविधानाचा स्वीकार करण्यात आला.

३. प्रजासत्ताक आणि लोकशाही यातील फरक

​अनेकदा लोक ‘प्रजासत्ताक’ (Republic) आणि ‘लोकशाही’ (Democracy) या शब्दांचा वापर एकाच अर्थाने करतात.

​तथापि, तांत्रिकदृष्ट्या यात सूक्ष्म फरक आहे. लोकशाहीत जनता आपले प्रतिनिधी निवडते. दुसरीकडे, प्रजासत्ताक राष्ट्रामध्ये देशाचा प्रमुख हा वंशपरंपरागत राजा नसून जनतेने निवडलेला असतो.

भारताने ही दोन्ही मूल्ये स्वीकारली आहेत. परिणामी, भारतात राष्ट्रपती हे सर्वोच्च प्रमुख असून त्यांची निवड अप्रत्यक्षपणे जनतेद्वारे केली जाते. म्हणून, भारताला जगातील सर्वात मोठे लोकशाही प्रजासत्ताक म्हटले जाते. अखेर, हेच आपल्या संविधानाचे सर्वात मोठे यश आहे.

४. दिल्लीतील प्रजासत्ताक दिनाची भव्य परेड

​प्रजासत्ताक दिनाचा सर्वात मोठा आकर्षण म्हणजे नवी दिल्लीतील कर्तव्यपथावर होणारी परेड.

​या परेडमध्ये भारतीय लष्कर, नौदल आणि वायुसेनेचे सामर्थ्य जगाला दाखवले जाते. त्याचप्रमाणे, भारताच्या विविध राज्यांचे चित्ररथ (Tableaus) आपली संस्कृती सादर करतात.

दुसरीकडे, या सोहळ्याला दरवर्षी एका विदेशी राष्ट्राच्या प्रमुखाला ‘मुख्य अतिथी’ म्हणून निमंत्रित केले जाते. परिणामी, हा दिवस भारताच्या आंतरराष्ट्रीय संबंधांसाठी सुद्धा महत्त्वाचा ठरतो. अखेर, राष्ट्रपतींच्या हस्ते होणारे ध्वजारोहण आणि २१ तोफांची सलामी प्रत्येक भारतीयाची मान अभिमानाने उंचवते.

५. संविधानातील मूलभूत हक्क आणि कर्तव्ये

​संविधानाने आपल्याला केवळ हक्क दिले नाहीत, तर काही कर्तव्ये सुद्धा सांगितली आहेत.

​प्रत्येक नागरिकाला भाषण स्वातंत्र्य, समतेचा हक्क आणि धार्मिक स्वातंत्र्य मिळाले आहे. तथापि, या हक्कांचा वापर करताना देशाची एकता आणि अखंडता टिकवणे हे आपले कर्तव्य आहे.

कारण की, हक्क आणि कर्तव्ये एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. परिणामी, आपण केवळ हक्कांची मागणी न करता देशाच्या प्रगतीसाठी आपली जबाबदारी ओळखली पाहिजे. अखेर, एक जागरूक नागरिक असणे हीच संविधानाला दिलेली खरी आदरांजली ठरेल.

६. शाळा आणि महाविद्यालयातील राष्ट्रीय उत्साह

​प्रजासत्ताक दिनाचा खरा उत्साह हा ग्रामीण आणि शहरी भागातील शैक्षणिक संस्थांमध्ये पाहायला मिळतो.

​सकाळी लवकर विद्यार्थी गणवेशात एकत्र येतात. राष्ट्रगीत आणि ध्वजारोहणानंतर देशभक्तीपर गीतांचे गायन केले जाते. परिणामी, लहान मुलांच्या मनात देशप्रेमाची बीजे याच वयात पेरली जातात.

​त्याचप्रमाणे, भाषणे आणि निबंध स्पर्धेच्या माध्यमातून संविधानाचे महत्त्व समजून सांगितले जाते. तथापि, हा केवळ एक औपचारिक कार्यक्रम नसून तो भविष्यातील सुजाण नागरिक घडवण्याचा एक प्रयत्न आहे. अखेर, शाळांमधील हा उत्साहच भारताच्या उज्वल भविष्याची ग्वाही देतो.

७. प्रजासत्ताक दिनाचे प्रमुख पाहुणे आणि त्यांचे महत्त्व

​दरवर्षी प्रजासत्ताक दिनी एका परदेशी राष्ट्राच्या प्रमुखाला आमंत्रित करण्याची भारताची जुनी परंपरा आहे.

​भारताचे पहिले प्रमुख पाहुणे म्हणून १९५० मध्ये इंडोनेशियाचे राष्ट्राध्यक्ष सुकर्णो उपस्थित होते. दुसरीकडे, या निमंत्रणामागे भारताचे परराष्ट्र धोरण आणि राजनैतिक संबंध दडलेले असतात.

ज्या देशाशी भारताचे संबंध मजबूत करायचे आहेत, अशा देशाच्या प्रमुखाला बोलावले जाते. परिणामी, या सोहळ्याला जागतिक स्तरावर विशेष महत्त्व प्राप्त होते. कारण की, यामुळे भारताची ‘सॉफ्ट पॉवर’ जगासमोर येते. अखेर, हा सोहळा केवळ लष्करी सामर्थ्य नसून तो जागतिक मैत्रीचा सुद्धा संदेश देतो.

८. २१ तोफांची सलामी: एक ऐतिहासिक गौरव

​प्रजासत्ताक दिनी राष्ट्रपतींनी ध्वजारोहण केल्यावर २१ तोफांची सलामी दिली जाते. अनेकांना वाटते की ही केवळ एक परंपरा आहे, पण यात मोठा तांत्रिक सूक्ष्मपणा आहे.

​ही सलामी नेमकी ५२ सेकंदात पूर्ण केली जाते, जेवढा वेळ राष्ट्रगीत गायला लागतो. परिणामी, संगीताचा सूर आणि तोफेचा आवाज यांचा एक अनोखा संगम पाहायला मिळतो.

तथापि, यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या तोफा या विशेष लष्करी तुकडीकडून चालवल्या जातात. अखेर, ही सलामी देशाच्या सर्वोच्च पदाचा आणि संविधानाचा सन्मान करण्यासाठी दिली जाते. यामुळे उपस्थित असलेल्या प्रत्येकाच्या मनात एक अभिमानाची भावना निर्माण होते.

९. चित्ररथ (Tableaus): भारताची सांस्कृतिक विविधता

​कर्तव्यपथावर होणाऱ्या परेडमध्ये विविध राज्यांचे आणि मंत्रालयांचे चित्ररथ हे मुख्य आकर्षण असतात.

​प्रत्येक राज्य आपली कला, संस्कृती, इतिहास आणि प्रगती या चित्ररथाच्या माध्यमातून सादर करते. परिणामी, एकाच ठिकाणी संपूर्ण भारताचे दर्शन घडते.

​दुसरीकडे, या चित्ररथांची निवड करण्याची प्रक्रिया अत्यंत कठीण असते. कारण की, शेकडो अर्जांमधून केवळ मोजक्याच राज्यांना संधी दिली जाते. तथापि, जे राज्य निवडले जाते, ते आपल्या अस्मितेचे दर्शन घडवण्यासाठी प्रचंड मेहनत घेते. अखेर, यामुळे ‘विविधतेत एकता’ हे भारताचे सूत्र जगाला स्पष्टपणे दिसते.

१०. ‘बीटिंग रिट्रीट’ (Beating Retreat) सोहळा

​प्रजासत्ताक दिनाच्या सोहळ्याची सांगता २९ जानेवारी रोजी ‘बीटिंग रिट्रीट’ या कार्यक्रमाने होते.

​हा सोहळा दिल्लीतील विजय चौक येथे पार पडतो. यामध्ये लष्कर, नौदल आणि वायुसेनेचे बँड पथक संचलन करतात. परिणामी, हा कार्यक्रम पाहणे हा एक डोळ्यांचे पारणे फेडणारा अनुभव असतो.

​अखेर, जेव्हा सूर्यास्ताच्या वेळी सर्व बँड ‘अबाईड विथ मी’ (Abide With Me) किंवा ‘सारे जहाँ से अच्छा’ ही धून वाजवतात, तेव्हा वातावरण अत्यंत भावूक होते. तथापि, राष्ट्रपतींच्या परवानगीने सैन्य माघारी परतते, हे या सोहळ्याचे तांत्रिक महत्त्व आहे. यामुळे प्रजासत्ताक दिनाच्या चार दिवसांच्या उत्सवाची अधिकृत सांगता होते.

११. प्रजासत्ताक दिन आणि महिला शक्ती

​अलिकडच्या काळात प्रजासत्ताक दिनाच्या परेडमध्ये महिलांचे वर्चस्व वाढताना दिसत आहे.

​भारतीय लष्कराच्या तिन्ही दलांच्या महिला तुकड्या आता केवळ परेडमध्येच नाही, तर कठीण स्टंट्समध्येही सहभागी होतात. परिणामी, ‘नारी शक्ती’चा संदेश जगाला मिळतो.

दुसरीकडे, अनेक वेळा महिला अधिकारी परेडचे नेतृत्व करतानाही दिसतात. कारण की, आज भारतीय महिला सीमेचे रक्षण करण्यात मागे नाहीत. अखेर, यामुळे देशातील कोट्यवधी मुलींना लष्करात भरती होण्याची प्रेरणा मिळते.

१२. प्रजासत्ताक दिनाबद्दल काही न माहीत असलेली रंजक तथ्ये

​प्रजासत्ताक दिनाच्या इतिहासात अशा अनेक गोष्टी आहेत ज्या सामान्यतः लोकांना माहीत नसतात.

​पहिली परेड १९५० ते १९५४ या काळात राजपथवर (आताचा कर्तव्यपथ) होत नसे. त्याकाळी ही परेड लाल किल्ला, इर्विन स्टेडियम किंवा रामलीला मैदानावर आयोजित केली जात असे. परिणामी, १९५५ मध्ये पहिल्यांदा राजपथावर कायमस्वरूपी परेड सुरू झाली.

दुसरीकडे, भारतीय संविधानाच्या मूळ प्रती या छापलेल्या नसून त्या हाताने लिहिलेल्या (Calligraphy) आहेत. त्या आजही संसदेच्या वाचनालयात हेलियमने भरलेल्या पेटीत सुरक्षित ठेवल्या आहेत. अखेर, यामुळे आपल्या संविधानाचे जतन अत्यंत शास्त्रोक्त पद्धतीने केले जात आहे.

१३. ‘प्रजासत्ताक’ भारतासमोरील वर्तमान आव्हाने

संविधान लागू होऊन अनेक दशके उलटली असली तरी, एक राष्ट्र म्हणून आपल्यासमोर अजूनही काही आव्हाने आहेत.

​गरिबी, बेरोजगारी आणि सामाजिक विषमता आजही पूर्णपणे नष्ट झालेली नाही. परिणामी, केवळ कागदावर प्रजासत्ताक असून चालणार नाही, तर त्याचा लाभ तळागाळातील माणसाला मिळायला हवा.

​तथापि, शिक्षण आणि तंत्रज्ञानाच्या जोरावर भारत या समस्यांवर मात करत आहे. कारण की, तरुण पिढी आता आपल्या हक्कांसोबतच कर्तव्यांबाबतही जागरूक होत आहे. अखेर, जेव्हा शेवटच्या माणसाला न्यायाचा हक्क मिळेल, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने प्रजासत्ताक दिन सार्थ ठरेल.

१४. एक जबाबदार नागरिक म्हणून आपली भूमिका

​प्रजासत्ताक दिन म्हणजे केवळ ध्वजारोहण आणि सुट्टी नाही, तर ती आत्मचिंतनाची वेळ आहे.

​संविधानाने आपल्याला अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य दिले आहे, पण त्याचा वापर देशाच्या हितासाठी करणे गरजेचे आहे. परिणामी, अफवा न पसरवणे आणि कायद्याचे पालन करणे हे प्रत्येक भारतीयाचे प्राथमिक कर्तव्य आहे.

​दुसरीकडे, आपण आपल्या परिसराची स्वच्छता राखणे आणि पर्यावरणाचे रक्षण करणे, हे सुद्धा देशप्रेमच आहे. कारण की, देश हा केवळ जमिनीचा तुकडा नसून तो तिथल्या लोकांपासून बनतो. अखेर, आपण बदललो तरच देश बदलेल, हा विचार प्रत्येकाने रुजवला पाहिजे.

१५. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

​खालील प्रश्न आणि त्यांची उत्तरे तुम्हाला या दिवसाचे महत्त्व अधिक स्पष्ट करतील:

• ​प्रश्न १: प्रजासत्ताक दिन आणि स्वातंत्र्य दिन यात काय फरक आहे? उत्तर: १५ ऑगस्टला भारत ब्रिटिश राजवटीतून स्वतंत्र झाला, तर २६ जानेवारीला भारताचे स्वतःचे संविधान लागू होऊन भारत ‘प्रजासत्ताक’ बनला.
• ​प्रश्न २: प्रजासत्ताक दिनी ध्वजारोहण कोण करते? उत्तर: प्रजासत्ताक दिनी देशाचे ‘राष्ट्रपती’ ध्वजारोहण करतात, तर स्वातंत्र्यदिनी ‘पंतप्रधान’ ध्वजारोहण करतात.
• ​प्रश्न ३: भारताचे संविधान कोणी लिहिले? उत्तर: भारताचे संविधान डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखालील मसुदा समितीने तयार केले. प्रेम बिहारी नारायण रायजादा यांनी ते हाताने लिहिले.
• ​प्रश्न ४: प्रजासत्ताक दिनी २१ तोफांची सलामी का दिली जाते? उत्तर: हा एक लष्करी सन्मान असून तो राष्ट्रपती आणि राष्ट्रध्वजाचा आदर करण्यासाठी दिला जातो.
• ​प्रश्न ५: बीटिंग रिट्रीट सोहळा कधी असतो? उत्तर: हा सोहळा दरवर्षी २९ जानेवारीला दिल्लीतील विजय चौक येथे आयोजित केला जातो, जो प्रजासत्ताक दिनाच्या उत्सवाची सांगता करतो.

१६. निष्कर्ष: लोकशाहीचा उत्सव आणि आपला गौरव

​२६ जानेवारी हा दिवस आपल्याला आठवण करून देतो की आपण एका महान लोकशाहीचे नागरिक आहोत. हजारो क्रांतिकारकांच्या बलिदानानंतर आणि डॉ. आंबेडकरांच्या दूरदृष्टीनंतर आपल्याला हे संविधान मिळाले आहे.

​या लेखामध्ये आपण प्रजासत्ताक दिनाचा इतिहास, परेडचे महत्त्व आणि संविधानाची मूल्ये सविस्तर पाहिली आहेत. तथापि, ही मूल्ये केवळ पुस्तकात न ठेवता ती आपल्या आचरणात आणणे हीच काळाची गरज आहे.

अखेर, आपण सर्वांनी मिळून एक असा भारत घडवूया जिथे जात, धर्म आणि पंथाच्या पलीकडे जाऊन माणुसकी आणि न्याय श्रेष्ठ असेल. प्रजासत्ताक दिनाच्या या पवित्र मुहूर्तावर आपण भारताला महासत्ता बनवण्याचा संकल्प करूया. कारण की, आपल्या संविधानाची ताकदच आपल्याला जगासमोर ताठ मानेने उभे राहण्यास मदत करते.

External Link Suggestion: Know Your Constitution – Government of India Portal

तुम्ही प्रजासत्ताक दिन कसा साजरा करणार?

​वाचकहो, प्रजासत्ताक दिनाबद्दलचा हा सविस्तर लेख तुम्हाला कसा वाटला? तुमच्या शाळा किंवा कॉलनीतील प्रजासत्ताक दिनाचा एखादा रंजक अनुभव आमच्याशी कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा.

​जर तुम्हाला हा माहितीपूर्ण लेख आवडला असेल, तर तो आपल्या मित्र-मैत्रिणींना आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपवर नक्की शेअर करा! कारण माहिती पसरवणे हे सुद्धा एक देशकार्यच आहे.

अशाच ऐतिहासिक आणि माहितीपूर्ण लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या. जय हिंद! जय भारत!