भारतीय राष्ट्रपतींचे अधिकार | Indian President Powers in Marathi
भारतीय राज्यघटनेनुसार राष्ट्रपती हे भारताचे संवैधानिक प्रमुख (Constitutional Head) आहेत. देशाची सर्व कार्यकारी सत्ता राष्ट्रपतींच्या नावाने चालवली जाते. राष्ट्रपतींचे अधिकार विविध प्रकारात विभागलेले आहेत.
१) कार्यकारी अधिकार (Executive Powers)
भारतीय संघराज्याची कार्यकारी सत्ता राष्ट्रपतींकडे निहित असते.
🔹 पंतप्रधानांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
🔹 पंतप्रधानांच्या सल्ल्याने मंत्रिमंडळातील इतर मंत्र्यांची नियुक्ती करतात.
🔹 राज्यपाल, अटर्नी जनरल, नियंत्रक व महालेखा परीक्षक (CAG) यांची नियुक्ती करतात.
🔹 केंद्र सरकारचे सर्व निर्णय राष्ट्रपतींच्या नावाने घेतले जातात.
🔹 प्रशासकीय कामकाजाचे नियम ठरवण्याचा अधिकार राष्ट्रपतींना आहे.
२) विधीमंडळाशी संबंधित अधिकार (Legislative Powers)
राष्ट्रपती हे संसदेमधील एक महत्त्वाचा घटक आहेत.
🔹 राष्ट्रपतींच्या संमतीशिवाय कोणतेही विधेयक कायदा होऊ शकत नाही.
🔹 संसद अधिवेशन बोलावणे, तहकूब करणे किंवा विसर्जित करण्याचा अधिकार.
🔹 लोकसभेचे विसर्जन करण्याचा अधिकार.
🔹 संसदेचे अधिवेशन सुरू करताना भाषण करण्याचा अधिकार.
🔹 अधिवेशन नसताना अध्यादेश (Ordinance) काढण्याचा अधिकार.
३) आर्थिक अधिकार (Financial Powers)
🔹 केंद्र सरकारचा वार्षिक अर्थसंकल्प राष्ट्रपतींच्या नावाने संसदेत सादर केला जातो.
🔹 कोणतेही धन विधेयक (Money Bill) राष्ट्रपतींच्या शिफारशीशिवाय संसदेत मांडता येत नाही.
🔹 भारताचा संचित निधी (Consolidated Fund) राष्ट्रपतींच्या नियंत्रणाखाली असतो.
🔹 वित्त आयोगाची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
४) न्यायिक अधिकार (Judicial Powers)
🔹 सर्वोच्च न्यायालय व उच्च न्यायालयातील न्यायाधीशांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
🔹 दोषी व्यक्तीला क्षमा करणे, शिक्षा कमी करणे किंवा शिक्षा स्थगित ठेवण्याचा अधिकार (दया अर्ज).
🔹 मृत्युदंडासंबंधी दया अर्जावर निर्णय घेण्याचा अधिकार.
५) लष्करी अधिकार (Military Powers)
🔹 राष्ट्रपती हे भारतीय सशस्त्र दलांचे सर्वोच्च सेनापती (Supreme Commander) असतात.
🔹 युद्ध किंवा शांतता यासंबंधी निर्णय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्याने घेतात.
🔹 लष्करातील उच्च अधिकाऱ्यांची नियुक्ती राष्ट्रपती करतात.
६) आणीबाणीचे अधिकार (Emergency Powers)
भारतीय राष्ट्रपतींना तीन प्रकारच्या आणीबाणी जाहीर करण्याचा अधिकार आहे:
🔴 राष्ट्रीय आणीबाणी (कलम 352)
🔴 राज्यातील घटनात्मक आणीबाणी (राष्ट्रपती राजवट – कलम 356)
🔴 आर्थिक आणीबाणी (कलम 360)
निष्कर्ष
भारतीय राष्ट्रपतींचे अधिकार मोठे असले तरी ते मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच वापरले जातात. त्यामुळे राष्ट्रपती हे प्रत्यक्ष सत्ता न वापरता संवैधानिक मर्यादेत कार्य करणारे प्रमुख असतात.
📌 UPSC, MPSC, SSC, पोलिस भरती यांसारख्या सर्व स्पर्धा परीक्षांसाठी हा विषय अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
अश्याच अभ्यास विषयक आणि वेगवेगळ्या विषयांवर सविस्तर आणि संशोधनात्मक लेख वाचण्याकरिता mywebstories.com या आमच्या वेबसाईटला अवश्य भेट द्या.