भारतीय समाजव्यवस्थेत शिक्षणाची गंगा खेड्यापाड्यात नेणारे आणि शेतकऱ्यांच्या हक्कांसाठी आयुष्यभर संघर्ष करणारे महापुरुष म्हणजे डॉ. पंजाबराव देशमुख. त्यांना प्रेमाने आपण सर्वजण ‘भाऊसाहेब’ म्हणून ओळखतो. २७ डिसेंबर हा त्यांचा जन्मदिवस. आजच्या या विशेष लेखात आपण त्यांच्या महान कार्याचा आढावा घेणार आहोत.
१. बालपण आणि शिक्षण
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचा जन्म २७ डिसेंबर १८९८ रोजी अमरावती जिल्ह्यातील पापळ या गावी झाला. अत्यंत साध्या शेतकरी कुटुंबात जन्मलेल्या पंजाबरावांनी जिद्दीच्या जोरावर आपले शिक्षण पूर्ण केले. त्यांनी एडिनबर्ग विद्यापीठातून पी.एच.डी. (Ph.D.) पदवी संपादन केली. त्यांच्या प्रबंधाचा विषय ‘वैदिक साहित्यातील धर्माचा उगम आणि विकास’ हा होता.
२. श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेची स्थापना
भाऊसाहेबांना जाणीव होती की, जोपर्यंत बहुजन समाजातील मुले शिकणार नाहीत, तोपर्यंत समाजाचा विकास होणार नाही. याच उद्देशाने त्यांनी १९३२ मध्ये अमरावती येथे ‘श्री शिवाजी शिक्षण संस्थेची’ स्थापना केली. आज ही संस्था संपूर्ण महाराष्ट्रात शिक्षणाचे मोठे जाळे पसरवून आहे. “खेड्यापाड्यातील गरीब मुलांनी शिकले पाहिजे,” हाच त्यांचा एकमेव ध्यास होता.
३. भारताचे पहिले कृषिमंत्री
स्वातंत्र्यानंतर पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रिमंडळात डॉ. पंजाबराव देशमुख यांची भारताचे पहिले कृषिमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. त्यांच्या काळात त्यांनी अनेक महत्त्वाचे निर्णय घेतले:
भारत कृषक समाज: शेतकऱ्यांची संघटना बांधण्यासाठी त्यांनी ‘भारत कृषक समाजाची’ स्थापना केली.
जागतिक कृषी प्रदर्शन: १९५९ मध्ये नवी दिल्ली येथे जगातील पहिले कृषी प्रदर्शन भरवण्याचे श्रेय भाऊसाहेबांनाच जाते.
जपानी भात शेती पद्धती: भारतात भात शेतीचे उत्पन्न वाढवण्यासाठी त्यांनी जपानी पद्धतीचा प्रचार केला.
४. सामाजिक आणि राजकीय योगदान
डॉ. पंजाबराव देशमुख हे केवळ शिक्षणतज्ज्ञ नव्हते, तर ते एक समाजसुधारकही होते.
त्यांनी अस्पृश्यता निवारणासाठी मोठे कार्य केले. अमरावतीच्या प्रसिद्ध अंबादेवी मंदिरात दलितांना प्रवेश मिळावा यासाठी त्यांनी मोठा लढा दिला.
भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे ते सदस्य होते. राज्यघटना तयार करताना त्यांनी मागासवर्गीयांच्या हक्कांची जोरदार पाठराखण केली.
५. शेतकऱ्यांचा कैवारी
“शेतकरी हा देशाचा कणा आहे,” हे त्यांनी केवळ बोलून दाखवले नाही, तर प्रत्यक्षात कृती केली. शेतकऱ्यांच्या मालाला योग्य भाव मिळावा आणि त्यांना कर्जमुक्त करावे यासाठी त्यांनी आयुष्यभर प्रयत्न केले. त्यांनी ‘यंग फार्मर्स असोसिएशन’ची स्थापना करून तरुणांना आधुनिक शेतीकडे वळवले.
६. शिक्षणातील क्रांती: वसतिगृहांची संकल्पना
भाऊसाहेबांनी केवळ शाळा-महाविद्यालये काढली नाहीत, तर ग्रामीण भागातील मुलांच्या राहण्याचीही सोय केली. त्यांनी अमरावती येथे ‘श्रद्धानंद छात्रालय’ सुरू केले. “ज्याला राहण्याची सोय आहे, तोच खऱ्या अर्थाने शिक्षण घेऊ शकेल,” या विचारातून त्यांनी महाराष्ट्रात वसतिगृह चळवळीचा पाया रचला.
७. राज्यघटना निर्मितीतील भूमिका
डॉ. पंजाबराव देशमुख हे भारतीय राज्यघटनेच्या मसुदा समितीच्या चर्चेत सक्रिय सहभागी होते. त्यांनी संसदेत मागासवर्गीयांच्या आणि शेतकऱ्यांच्या हिताचे रक्षण व्हावे यासाठी अनेक कायदेशीर तरतुदी सुचवल्या. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांना त्यांनी नेहमीच साथ दिली.
८. भाऊसाहेबांचे गाजलेले विचार (Quotes)
”शेतकरी हा जगाचा पोशिंदा आहे, त्याला सन्मान मिळाल्याशिवाय देशाची प्रगती होणार नाही.”
“शिक्षणाशिवाय बहुजन समाजाचा तरणोपाय नाही.”
९. डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापीठ (PDKV)
त्यांच्या कृषी क्षेत्रातील अतुलनीय कार्याचा गौरव म्हणून अकोला येथील कृषी विद्यापीठाला त्यांचे नाव देण्यात आले आहे. आज हे विद्यापीठ कृषी संशोधनात देशात आघाडीवर आहे.
निष्कर्ष
डॉ. पंजाबराव देशमुख यांचे कार्य केवळ विदर्भापुरते मर्यादित नसून ते संपूर्ण राष्ट्रासाठी प्रेरणादायी आहे. एका शेतकरी पुत्राने आपल्या बुद्धिमत्तेच्या जोरावर दिल्लीच्या तख्तापर्यंत मजल मारली आणि तिथून सामान्यांच्या उद्धारासाठी काम केले. त्यांच्या जयंतीनिमित्त या महान शिक्षणमहर्षीला कोटी कोटी प्रणाम!
अभ्यासपूर्ण लेख वाचण्याकरिता mywebstories.com या आमच्या वेबसाईटला अवश्य भेट द्या.