प्रास्ताविक
मराठी भाषा म्हणजे केवळ संवादाचे माध्यम नाही, तर तो आपल्या संस्कृतीचा श्वास आहे. या भाषेचा आणि साहित्याचा गौरव करणारा सर्वात मोठा सोहळा म्हणजे ‘अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन’. वर्षातून एकदा भरणारा हा अक्षरांचा महाकुंभ केवळ लेखकांचा नाही, तर तमाम मराठी रसिकांचा उत्सव असतो. आजच्या या विशेष ब्लॉगमध्ये आपण या संमेलनाचा गौरवशाली इतिहास आणि त्याचे समाजातील महत्त्व जाणून घेणार आहोत.
१. गौरवशाली इतिहास: १८७८ पासूनचा प्रवास
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाची मुळे खूप खोलवर आहेत.
न्यायमूर्ती रानडे यांची दूरदृष्टी
या संमेलनाची सुरुवात ११ मे १८७८ रोजी पुण्यात झाली. न्यायमूर्ती महादेव गोविंद रानडे यांनी या संमेलनाची मुहूर्तमेढ रोवली. मराठी साहित्याला एकत्र व्यासपीठ मिळावे आणि भाषेचा विकास व्हावा, हा त्यामागचा मुख्य उद्देश होता. पहिल्या संमेलनाचे अध्यक्षपद खुद्द न्यायमूर्ती रानडे यांनीच भूषवले होते.
२. संमेलनाचे स्वरूप आणि आकर्षण
साहित्य संमेलन म्हणजे केवळ व्याख्याने नसतात, तर तो एक बहुआयामी सोहळा असतो.
ग्रंथदिंडी: संमेलनाची सुरुवात ग्रंथदिंडीने होते, जिथे पालखीत ज्ञानाचे प्रतीक म्हणून ग्रंथ ठेवले जातात.
परिसंवाद आणि कवी संमेलन: विविध विषयांवर होणारे परिसंवाद आणि रंगात येणारे कवी संमेलन हे या सोहळ्याचे मुख्य आकर्षण असते.
पुस्तक प्रदर्शन: हजारो पुस्तकांचे स्टॉल्स येथे असतात, जे वाचकांसाठी पर्वणीच ठरतात.
३. बदलत्या काळातील संमेलन: डिजिटल क्रांती
आजच्या डिजिटल युगात साहित्य संमेलने देखील बदलत आहेत.
वेब स्टोरीज आणि इंटरनेट
आता साहित्य संमेलनाचे अपडेट्स ‘Mywebstories’ सारख्या प्लॅटफॉर्मवर वेब स्टोरीजच्या माध्यमातून जगभरातील मराठी लोकांपर्यंत पोहोचत आहेत. तंत्रज्ञानामुळे साहित्याचा प्रसार अधिक वेगाने होत आहे.
४. ऐतिहासिक आकडेवारी आणि तथ्ये
पहिले संमेलन: १८७८, पुणे.
सर्वात जास्त वेळा: पुणे आणि मुंबई या शहरांमध्ये सर्वाधिक वेळा संमेलने भरली आहेत.
अध्यक्षांची यादी
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलने आणि अध्यक्ष (निवडक यादी)
१ ले १८७८ पुणे – न्या. महादेव गोविंद रानडे
२ रे १८८५ पुणे – कृष्णशास्त्री राजवाडे
३ रे १९०५ सातारा – रघुनाथ पां. करंदीकर
४ थे १९०६ पुणे – गोपाळ गणेश आगरकर
५ वे १९०७ पुणे – विष्णू मोरेश्वर महाजनी
१० वे १९१५ अकोला – गंगाधर पटवर्धन
१५ वे १९२९ बेळगाव – शिवराम महादेव परांजपे
२० वे १९३४ बडोदा – न. चिं. केळकर
२५ वे १९४० रत्नागिरी – वि. दा. सावरकर
३० वे १९४७ जळगाव – न. र. फाटक
४० वे १९५७ मालवण – अनंत काणेकर
५० वे १९७४ इचलकरंजी – पु. ल. देशपांडे
६० वे १९८७ ठाणे – विश्राम बेडेकर
७० वे १९९७ अहमदनगर – ना. धों. महानोर
७५ वे (अमृत) २००२ पुणे – राजेंद्र बनहट्टी
८० वे २००७ सांगली – अरुण साधू
८५ वे २०१२ चंद्रपूर – वसंत आबाजी डहाके
९० वे २०१७ डोंबिवली – डॉ. अक्षयकुमार काळे
९५ वे २०२२ उदगीर -भारत सासणे
९६ वे २०२३ वर्धा – न्या. नरेंद्र चपळगावकर
९७ वे २०२४ अमळनेर – डॉ. रवींद्र शोभणे
९८ वे २०२५ दिल्ली – तारा भवाळकर
९९ वे २०२६ सातारा – विश्वास पाटील
परदेशातील संमेलने: केवळ भारतातच नाही, तर अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाच्या प्रेरणेतूनच आता जागतिक स्तरावर वेगवेगळ्या देशांमध्ये मराठी साहित्य संमेलने मोठ्या उत्साहात पार पडत आहेत.
५. संमेलनाचे सामाजिक महत्त्व
साहित्य संमेलन हे समाजाचे आरसा असते. समाजातील ज्वलंत प्रश्न, राजकीय घडामोडी आणि सांस्कृतिक बदल साहित्याच्या माध्यमातून येथे मांडले जातात. हे संमेलन मराठी भाषेला ‘अभिजात’ दर्जा मिळवण्यासाठीच्या लढ्यातही महत्त्वाचे ठरले आहे.
निष्कर्ष
अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन ही आपल्या भाषेची अस्मिता आहे. हे संमेलन आपल्याला आपल्या मुळांशी जोडून ठेवते. नवीन पिढीने या सोहळ्यात सहभागी होणे आणि मराठी साहित्याचा वारसा पुढे नेणे ही आजच्या काळाची गरज आहे. निरोप २०२५ चा घेताना आपण साहित्याची ही मशाल अशीच तेवत ठेवूया!
तुमचे मत कळवा!
मित्रांनो, तुम्हाला आवडलेला कोणताही एक मराठी साहित्यिक किंवा पुस्तक कोणते? तुम्ही कधी साहित्य संमेलनाला भेट दिली आहे का? तुमचे अनुभव आम्हाला कमेंट मध्ये नक्की सांगा! हा लेख तुमच्या रसिक मित्रांना आणि व्हॉट्सॲप ग्रूप्सवर नक्की शेअर करा!
अशाच दर्जेदार मराठी माहितीसाठी Mywebstories.com ला भेट देत राहा. तुमच्या काही सूचना असल्यास आमच्या Contact पेजवर नक्की कळवा.