प्रास्ताविक :
”प्रतिपच्चंद्रलेखेव वर्धिष्णुर्विश्ववंदिता शाहसूनोः शिवस्यैषा मुद्रा भद्राय राजते।” हे केवळ राजमुद्रेवरील शब्द नाहीत, तर एका सुवर्णयुगाची नांदी होती. ज्या काळात रयतेवर अन्याय होत होता, आया-बहिणींची अब्रू सुरक्षित नव्हती आणि धर्मावर संकट होते, अशा अंधकारमय काळात सह्याद्रीच्या कुशीत एक तेज चमकले – ते म्हणजे ‘शिवराय’. छत्रपती शिवाजी महाराज हे केवळ एक योद्धे किंवा राजा नव्हते, तर ते कोट्यवधी भारतीयांचे प्रेरणास्थान आहेत. आजच्या या विशेष लेखात आपण महाराजांच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे, त्यांचे युद्धकौशल्य आणि त्यांनी उभारलेल्या स्वराज्याचा आदर्श प्रशासकीय कारभार यावर सखोल चर्चा करणार आहोत.
१. शिवजन्म आणि बालपण: संस्कारांची शिदोरी
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर शिवरायांचा जन्म झाला. जिजाऊंच्या संस्कारात आणि शहाजीराजांच्या मार्गदर्शनाखाली शिवरायांचे बालपण गेले.
- माता जिजाऊंचे संस्कार: जिजाऊंनी शिवरायांना रामायण, महाभारतातील शौर्यकथा सांगितल्या. परकीय आक्रमकांपासून जनतेची सुटका करण्यासाठी स्वतःचे ‘स्वराज्य’ असावे, हे स्वप्न त्यांनी शिवरायांच्या मनात पेरले.
- शहाजीराजांची दृष्टी: शहाजीराजे स्वतः एक पराक्रमी सरदार होते. त्यांनी शिवरायांना युद्धाचे प्राथमिक शिक्षण आणि राजकारणाचे धडे दिले.
- मावळ्यांचे सख्य: पुण्यातील मावळ प्रांतात शिवराय लहानाचे मोठे झाले. तिथल्या सामान्य कष्टकरी मावळ्यांशी त्यांनी मैत्री केली, जे पुढे स्वराज्याचे आधारस्तंभ बनले.
२. रायरेश्वराची शपथ: स्वराज्याचे स्वप्न
वयाच्या अवघ्या १५-१६ व्या वर्षी शिवरायांनी स्वराज्याची शपथ घेतली. ही केवळ एका राज्याची स्थापना नव्हती, तर गुलामगिरीविरुद्ध पुकारलेले बंड होते.
- रायरेश्वर मंदिर: १६४५ मध्ये तोरणा किल्ल्याच्या परिसरातील रायरेश्वर मंदिरात शिवरायांनी आपल्या सवंगड्यांसह “हिंदवी स्वराज्य” स्थापनेची शपथ घेतली.
- तोरणा किल्ला: स्वराज्याचे पहिले तोरण शिवरायांनी तोरणा किल्ला जिंकून बांधले. या विजयाने विजापूरच्या आदिलशाहीला मोठा धक्का दिला.
- पहिली राजमुद्रा: शिवरायांनी स्वतःची राजमुद्रा तयार केली, जी संस्कृत भाषेत होती. ही मुद्रा स्वराज्याच्या सार्वभौमत्वाचे प्रतीक होती.
३. अफजलखानाचे पारिपत्य: गनिमी काव्याचा वापर
स्वराज्यावर आलेले सर्वात मोठे संकट म्हणजे अफजलखान. विजापूरच्या दरबारातून “शिवाजीला जिवंत किंवा मृत पकडून आणतो” अशी गर्जना करून तो निघाला होता.
- प्रतापगडाची लढाई (१६५९): खानाने तुळजापूर आणि पंढरपूरची मंदिरे उद्ध्वस्त करून शिवरायांना डिवचले. पण महाराजांनी संयम ठेवला आणि त्याला जावळीच्या खोऱ्यात प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेटायला बोलावले.
- भेटीचा प्रसंग: १० नोव्हेंबर १६५९ रोजी प्रतापगडाच्या पायथ्याशी भेट झाली. खानाने दगाफटका केला, पण महाराजांनी वाघनखांनी त्याचा कोथळा बाहेर काढला.
- परिणाम: या विजयामुळे शिवरायांची दहशत संपूर्ण भारतात पसरली. गनिमी कावा (Guerrilla Warfare) कशाला म्हणतात, हे जगाला समजले.
४. पन्हाळगडाचा वेढा आणि बाजीप्रभूंचे शौर्य
सिद्दी जोहरने पन्हाळगडाला घातलेला वेढा आणि त्यातून महाराजांची झालेली सुटका हा इतिहासातील सर्वात थरारक प्रसंग आहे.
- वेढा: जवळजवळ ४ महिने पन्हाळगड वेढ्यात होता. पावसाळ्याचा फायदा घेऊन महाराजांनी गडावरून निसटण्याची योजना आखली.
- पावनखिंड: विशाळगडाकडे जात असताना बाजीप्रभू देशपांडे यांनी खिंड लढवली. जोपर्यंत महाराज विशाळगडावर सुखरूप पोहोचत नाहीत आणि तोफांचे आवाज होत नाहीत, तोपर्यंत बाजीप्रभूंनी प्राणाची बाजी लावून शत्रूला रोखले.
- शौर्यगाथा: बाजीप्रभूंच्या बलिदानामुळे ती खिंड ‘पावनखिंड’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली.
५. शाहिस्तेखानाची फजिती: पुण्यातील सर्जिकल स्ट्राईक
मुघल सम्राट औरंगजेबाने आपला मामा शाहिस्तेखान याला पुण्यावर चालून पाठवले होते. खान लाल महालात मुक्काम ठोकून बसला होता.
- धाडसी नियोजन: ५ एप्रिल १६६३ रोजी लग्नाच्या वरातीचा बनाव करून महाराज काही मोजक्या मावळ्यांसह लाल महालात शिरले.
- खानाची बोटे छाटली: अचानक झालेल्या हल्ल्यामुळे खान घाबरला आणि खिडकीतून उडी मारून पळाला. या झटापटीत त्याची तीन बोटे छाटली गेली.
- मुघलांची नाचक्की: एका बलाढ्य मुघल सरदाराचा अशा प्रकारे पराभव होणे, ही औरंगजेबासाठी मोठी चपराक होती.
६. सुरतेची लूट आणि पुरंदरचा तह
स्वराज्याची तिजोरी भरण्यासाठी आणि शत्रूची आर्थिक कंबर मोडण्यासाठी महाराजांनी मुघलांच्या समृद्ध असलेल्या सुरत शहरावर स्वारी केली.
- सुरत स्वारी (१६६४): महाराजांनी सामान्य जनतेला त्रास न देता केवळ मुघल खजिना लुटला.
- पुरंदरचा तह (१६६५): औरंगजेबाने मिर्झाराजे जयसिंग यांना पाठवले. शेवटी स्वराज्याचे नुकसान टाळण्यासाठी महाराजांना २३ किल्ले मुघलांना द्यावे लागले. हा महाराजांच्या मुत्सद्दीपणाचा एक भाग होता, जेणेकरून भविष्यात ते किल्ले पुन्हा जिंकता येतील.
७. आग्रा सुटका: मृत्यूच्या जबड्यातून सुटका
पुरंदरच्या तहानंतर औरंगजेबाच्या भेटीसाठी महाराज आग्र्याला गेले होते, जिथे त्यांना नजरकैदेत ठेवण्यात आले. ही महाराजांच्या जीवनातील सर्वात कठीण परीक्षा होती.
अपमान आणि नजरकैद: औरंगजेबाच्या दरबारात महाराजांना योग्य मान मिळाला नाही, त्यामुळे त्यांनी आपला बाणा राखून निषेध नोंदवला. परिणामी, त्यांना आग्रा येथे नजरकैदेत ठेवण्यात आले.
विलक्षण बुद्धिमत्ता: महाराजांनी आजारी असल्याचे नाटक केले आणि मिठाईचे पेटारे वाटण्यास सुरुवात केली. एके दिवशी याच पेटऱ्यांमध्ये बसून महाराज आणि युवराज संभाजीराजे शत्रूच्या हातावर तुरी देऊन निसटले.
गनिमी कावा: आग्र्याहून स्वराज्यापर्यंतचा प्रवास त्यांनी वेशांतर करून पूर्ण केला. ही सुटका मुघलांच्या इतिहासातील सर्वात मोठी नाचक्की मानली जाते.
८. तानाजी मालुसरे आणि कोंढाण्याचा विजय
“गड आला पण सिंह गेला!” हे उद्गार आजही प्रत्येक मराठी माणसाच्या काळजाला भिडतात.
निश्चय: आग्र्याहून परतल्यावर महाराजांनी मुघलांना दिलेले किल्ले परत घेण्यास सुरुवात केली. यात सर्वात कठीण किल्ला होता ‘कोंढाणा’.
बलिदान: तानाजी मालुसरे यांनी आपल्या मुलाचे लग्न बाजूला ठेवून आधी स्वराज्याचे काम हाती घेतले. उदयभान राठोड याच्याशी लढताना तानाजींनी प्राणाची आहुती दिली, पण किल्ला जिंकला.
सिंहगड: तानाजींच्या शौर्याप्रीत्यर्थ महाराजांनी कोंढाण्याचे नाव बदलून ‘सिंहगड’ ठेवले.
९. शिवराज्याभिषेक: सुवर्णयुगाची सुरुवात
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराज यांचा राज्याभिषेक झाला. हा दिवस खऱ्या अर्थाने रयतेच्या स्वराज्याचा राज्याभिषेक होता.
राज्याभिषेकाचे महत्त्व: शतकानुशतके विखुरलेला हिंदू समाज आता एका सार्वभौम छत्राखाली आला होता. महाराजांनी ‘छत्रपती’ ही पदवी धारण केली.
गागाभट्ट: काशीचे विद्वान पंडित गागाभट्ट यांनी महाराजांना राज्याभिषेक केला.
होण आणि शिवराई: स्वराज्याची स्वतंत्र चलनाची व्यवस्था सुरू झाली. सोन्याचा ‘होण’ आणि तांब्याची ‘शिवराई’ ही नाणी पाडली गेली.
१०. महाराजांचा अष्टप्रधान मंडळ आणि प्रशासन
महाराज केवळ एक योद्धे नव्हते, तर ते एक उत्तम प्रशासक होते. त्यांनी स्वराज्याचा कारभार सुकर व्हावा म्हणून ‘अष्टप्रधान मंडळा‘ची स्थापना केली.
खाली पद त्यांची जबाबदारी दिली आहे.
पंतप्रधान (पेशवे) – राज्यकारभार पाहणे आणि लष्करी मोहिमा आखणे.
अमात्य – राज्याचा जमाखर्च आणि अर्थव्यवस्थेवर नियंत्रण ठेवणे.
सचिव – राज्याचे पत्रव्यवहार आणि शासकीय आज्ञापत्रे पाहणे.
मंत्री – राज्याची गुप्तहेर यंत्रणा आणि दैनंदिन कामकाज पाहणे.
सेनापती – लष्कराचे नेतृत्व करणे आणि संरक्षणाची जबाबदारी.
सुमंत – परराज्यांशी संबंध आणि परराष्ट्र धोरण सांभाळणे.
पंडितराव – धार्मिक विधी आणि धर्मादाय खात्याचे कामकाज पाहणे.
न्यायाधीश – न्यायनिवाडा करणे आणि कायदा सुव्यवस्था राखणे.
११. आरमारी दल: भारतीय नौदलाचे जनक
“ज्याचा समुद्र, त्याचाच व्यापार आणि त्याचेच राज्य” हे सूत्र महाराजांनी ओळखले होते.
आरमार स्थापना: परकीय आक्रमकांना (इंग्रज, पोर्तुगीज, सिद्दी) रोखण्यासाठी महाराजांनी स्वतंत्र नौदल उभारले. म्हणूनच त्यांना ‘भारतीय नौदलाचे जनक‘ (Father of Indian Navy) मानले जाते.
जलदुर्ग: सिंधुदुर्ग, विजयदुर्ग, खांदेरी यांसारखे अभेद्य जलदुर्ग बांधून त्यांनी स्वराज्याची सागरी सीमा सुरक्षित केली.
१२. स्त्री दाक्षिण्य आणि शेतकऱ्यांची काळजी
महाराजांच्या राज्यात स्त्रियांना आणि शेतकऱ्यांना देव मानले जाई.
स्त्री सन्मान: शत्रूच्या स्त्रियांचाही सन्मान करणे ही शिवरायांची शिकवण होती. कल्याणच्या सुभेदाराच्या सुनेचा प्रसंग याचे जिवंत उदाहरण आहे.
बळीराजाची काळजी: “शेतकऱ्याच्या भाजीच्या देठालाही हात लावू नका” अशी कडक ताकीद त्यांनी आपल्या सैन्याला दिली होती. दुष्काळात शेतसारा माफ करण्याचे धोरण त्यांनी राबवले.
निष्कर्ष
छत्रपती शिवाजी महाराज यांनी उभं केलेलं स्वराज्य हे केवळ जमिनीचा तुकडा नव्हता, तर तो एक विचार होता. स्वाभिमान, नीतिमत्ता आणि लोककल्याण या त्रिसूत्रीवर आधारलेलं हे राज्य आजही आपल्याला प्रेरणा देतं. ३ एप्रिल १६८० रोजी महाराजांनी जगाचा निरोप घेतला, पण त्यांचे विचार आजही प्रत्येक श्वासात जिवंत आहेत. आपण केवळ त्यांचे नाव घेऊन चालणार नाही, तर त्यांचे विचार आचरणात आणणे हीच आजच्या काळाची गरज आहे.
तुमची प्रतिक्रिया कळवा!
महाराजांच्या जीवनातील कोणता प्रसंग तुम्हाला सर्वात जास्त प्रेरणा देतो? शिवरायांचे कोणते गुण आपण आजच्या काळात अंगीकारले पाहिजेत? तुमचे विचार कमेंट मध्ये नक्की मांडून स्वराज्याचा हा इतिहास सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख शेअर करा!
अशाच ऐतिहासिक आणि माहितीपूर्ण लेखांसाठी Mywebstories.com ला भेट द्या.