प्रास्ताविक :
मराठी साहित्याचा इतिहास ज्या लेखकाचा उल्लेख केल्याशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही, ते नाव म्हणजे विष्णू सखाराम खांडेकर उर्फ वि. स. खांडेकर. मराठी साहित्याला जागतिक स्तरावर ‘ज्ञानपीठ’ मिळवून देणारे ते पहिले साहित्यिक. खांडेकरांचे साहित्य म्हणजे केवळ मनोरंजनाचे साधन नव्हते, तर ते समाजाला दिशा देणारे एक दीपस्तंभ होते. त्यांनी आपल्या लेखनातून मानवी मनातील द्वंद्व, ध्येयवाद आणि समाजातील विसंगती अत्यंत प्रभावीपणे मांडली. जर तुम्हाला उत्तम मराठी साहित्याची ओढ असेल, तर खांडेकरांच्या शब्दांची जादू अनुभवावीच लागते. आजच्या या विशेष लेखात आपण या महान साहित्यिकाचा जन्म, त्यांची कारकीर्द आणि त्यांच्या अजरामर साहित्याचा वेध घेणार आहोत.
१. जन्म आणि बालपण: एका महान लेखकाची जडणघडण
वि. स. खांडेकर यांचा जन्म ११ जानेवारी १८९८ रोजी महाराष्ट्रातील सांगली जिल्ह्यातील ‘सांगली’ येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव गणेश आत्माराम खांडेकर होते, परंतु दत्तक विधानानंतर त्यांचे नाव विष्णू सखाराम खांडेकर असे बदलले गेले.
- कौटुंबिक वातावरण: खांडेकरांचे बालपण फारशा सुखवस्तू परिस्थितीत गेले नाही. त्यांच्या वडिलांचे लवकर निधन झाल्यामुळे त्यांना अनेक संकटांचा सामना करावा लागला. मात्र, या संघर्षानेच त्यांच्यातील संवेदनशील लेखकाला जन्म दिला.
- शिक्षणाची ओढ: त्यांचे माध्यमिक शिक्षण सांगलीत झाले. लहानपणापासूनच त्यांना वाचनाची प्रचंड आवड होती. नाटक आणि साहित्यातील प्रवाहांचे त्यांना विशेष आकर्षण होते.
- अध्यापन आणि समाजसेवा: शिक्षण पूर्ण झाल्यावर त्यांनी कोकणातील शिरोड येथे शिक्षक म्हणून नोकरी स्वीकारली. एका दुर्गम भागात शिक्षक म्हणून काम करताना त्यांना ग्रामीण जीवन आणि तिथले प्रश्न जवळून अनुभवता आले, ज्याचे प्रतिबिंब त्यांच्या पुढील साहित्यात उमटले.
२. खांडेकरांचा साहित्यिक प्रवास: सुरुवातीची वर्षे
वि. स. खांडेकरांनी आपल्या लेखनाची सुरुवात कविता आणि नाटकांमधून केली असली, तरी त्यांना खरी ओळख मिळाली ती त्यांच्या कादंबऱ्या आणि लघुनिबंधांमुळे.
- लघुनिबंधांचे जनक: मराठीत लघुनिबंध हा साहित्यप्रकार रुजवण्यात खांडेकरांचा मोठा वाटा आहे. ‘वायुलहरी’, ‘चांदण्यात’ यांसारख्या संग्रहांमधून त्यांनी वैचारिक आणि रसाळ लेखन केले.
- कादंबरी क्षेत्रातील क्रांती: खांडेकरांच्या कादंबऱ्यांनी त्या काळातील तरुणांना अक्षरशः वेड लावले होते. ‘हृदयाची हाक’, ‘कांचनमृग’ या त्यांच्या सुरुवातीच्या कादंबऱ्यांनी मानवी मनातील भावनांचे सुंदर चित्रण केले.
- ध्येयवादी लेखन: खांडेकरांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे लेखन नेहमीच काहीतरी आदर्श सांगणारे असायचे. केवळ कला म्हणून कलेकडे न पाहता, ‘कलेसाठी जीवन’ असा त्यांचा दृष्टिकोन होता.
३. ‘ययाती’: जागतिक दर्जाची कलाकृती
खांडेकरांच्या साहित्याचा कळस म्हणजे त्यांची ‘ययाती’ ही कादंबरी. या एका पुस्तकाने त्यांना अजरामर केले.
ययाती कादंबरीचे स्वरूप
महाभारतातील ययाती राजाच्या कथेवर आधारित ही कादंबरी केवळ पौराणिक कथा सांगत नाही, तर ती मानवी सुखाच्या हव्यासावर भाष्य करते.
- मुख्य विचार: माणसाची सुखाची तृष्णा कधीच संपत नाही. भोगवादाकडून त्यागाकडे जाण्याचा प्रवास या कादंबरीत चितारला आहे.
- पुरस्कारांची मोहोर: या कादंबरीला १९६० मध्ये ‘साहित्य अकादमी’ आणि १९७४ मध्ये भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ’ पुरस्कार मिळाला.
- आजची प्रासंगिकता: आजच्या चंगळवादी युगातही ‘ययाती’ मधील संदेश तितकाच लागू होतो, म्हणूनच हे पुस्तक आजही सर्वाधिक खपणाऱ्या पुस्तकांपैकी एक आहे.
४. खांडेकरांच्या कादंबऱ्यांमधील ‘ध्येयवाद’
वि. स. खांडेकरांच्या साहित्याचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यातील ‘ध्येयवाद’. त्यांच्या काळात मराठी साहित्यावर त्यांचा मोठा प्रभाव होता. त्यांनी केवळ कथा सांगितल्या नाहीत, तर समाजाला जगण्याचे एक नवीन तत्त्वज्ञान दिले.
- कलेसाठी जीवन: त्या काळात ‘कलेसाठी कला’ की ‘कलेसाठी जीवन’ असा वाद सुरू होता. खांडेकरांनी ठामपणे ‘कलेसाठी जीवन’ हा पक्ष स्वीकारला. त्यांच्या मते, साहित्याने समाजातील दुःख दूर करण्यासाठी आणि माणसाला सुसंस्कृत बनवण्यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत.
- तरुणांचे प्रेरणास्थान: खांडेकरांच्या कादंबऱ्यांमधील नायक (उदा. ‘दोन मने’ किंवा ‘कांचनमृग’ मधील पात्रे) हे नेहमीच उच्च आदर्श बाळगणारे असायचे. त्यामुळे १९३० ते १९६० या काळात महाराष्ट्रातील तरुण पिढीवर खांडेकरांच्या विचारांचा प्रचंड पगडा होता.
- भाषिक शैली: त्यांची भाषा अतिशय अलंकारिक आणि सुभाषितमय होती. त्यांच्या लेखनात पावलोपावली सुंदर विचार आणि सुभाषिते आढळतात, जी आजही सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात शेअर केली जातात.
५. खांडेकरांचे बहुआयामी साहित्य प्रकार
खांडेकरांनी केवळ कादंबऱ्या लिहिल्या नाहीत, तर साहित्याच्या विविध दालनांत आपली नाममुद्रा उमटवली.
लघुनिबंध आणि समीक्षा
- लघुनिबंध: मराठी साहित्यात ‘लघुनिबंध’ हा प्रकार लोकप्रिय करण्याचे श्रेय खांडेकरांना जाते. ‘फुले आणि दगड’, ‘गोकर्णीची फुले’ यांसारख्या संग्रहांमधून त्यांनी मानवी स्वभाव आणि निसर्ग यांचे सुरेख वर्णन केले आहे.
- चित्रपट पटकथा: तुम्हाला वाचून आश्चर्य वाटेल की, खांडेकरांनी अनेक चित्रपटांसाठी कथा आणि पटकथा सुद्धा लिहिल्या आहेत. ‘ज्वाला’, ‘अमृत’ यांसारख्या गाजलेल्या चित्रपटांच्या मागे खांडेकरांचे शब्द होते.
- समीक्षा: साहित्याकडे पाहण्याचा एक डोळस दृष्टिकोन त्यांनी आपल्या समीक्षात्मक लेखनातून दिला. त्यांनी अनेक नव्या लेखकांना प्रोत्साहन दिले आणि साहित्याचे निकष स्पष्ट केले.
६. वि. स. खांडेकर यांच्या गाजलेल्या साहित्यकृतींचा आढावा
खालील माहितीवरून तुम्हाला त्यांच्या साहित्याची व्याप्ती लक्षात येईल:
ज्यामध्ये साहित्य प्रकार, प्रमुख पुस्तके / कृती व वैशिष्ट्ये यांचा समावेश आहे.
कादंबरीमध्ये ययाती, कांचनमृग, अमृतवेल, उल्का, दोन मने ह्या कादंबऱ्यांचा समावेश असून त्यामध्ये मानवी स्वभाव आणि ध्येयवादाचे चित्रण येते.
लघुनिबंधामध्ये वायुलहरी, चांदण्यात, अविनाश, गवतफुले ह्याचा समावेश असून त्यामध्ये रसाळ आणि वैचारिक मांडणी केली आहे.
कथासंग्रहामध्ये दवबिंदू, सुवर्णकण, फुले आणि काटे या प्रमुख कथासंग्रहाचा समावेश असून त्यामध्ये सामाजिक प्रश्नांवर आधारित कथा लिहिलेल्या आहेत.
चित्रपटांमध्ये छाया, अमृत, धर्मपत्नी (पटकथा) यांचा समावेश असून सामाजिक संदेश देणारे हे चित्रपट आहेत.
७. सामाजिक बांधिलकी आणि शिरोडे येथील वास्तव्य
खांडेकरांच्या जीवनातील शिरोडे (कोकण) येथील वास्तव्य त्यांच्या साहित्याला कलाटणी देणारे ठरले.
- अध्यापन आणि संस्कार: शिरोडे येथील ‘ट्युटोरियल हायस्कूल’ मध्ये त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. तिथल्या निसर्गरम्य वातावरणात आणि साध्या भोळ्या लोकांच्या सहवासात त्यांच्यातील लेखणी अधिक समृद्ध झाली.
- गरिबीचा अनुभव: कोकणातील गरिबी आणि तिथल्या समस्या त्यांनी जवळून पाहिल्या. त्यामुळेच त्यांच्या लेखनात शोषितांबद्दलची सहानुभूती आणि अन्यायाविरुद्धचा आवाज नेहमीच उमटत राहिला.
- स्वातंत्र्य लढा: साहित्यासोबतच ते देशाच्या स्वातंत्र्य चळवळीकडेही आकर्षित झाले होते. त्यांच्या लेखनातून राष्ट्रभक्तीचे स्फुलिंग वेळोवेळी पाहायला मिळते.
८. पुरस्कार आणि सन्मान: मराठी साहित्याचा गौरव
वि. स. खांडेकर हे केवळ लोकप्रिय लेखक नव्हते, तर त्यांच्या साहित्याला सरकारी आणि जागतिक स्तरावरही मोठे सन्मान मिळाले. त्यांच्या कार्याचा गौरव हा खऱ्या अर्थाने मराठी भाषेचा गौरव होता.
- ज्ञानपीठ पुरस्कार (१९७४): भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च मानला जाणारा ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ मिळवणारे ते पहिले मराठी साहित्यिक ठरले. ‘ययाती’ या कादंबरीसाठी त्यांना हा बहुमान मिळाला. या पुरस्कारामुळे मराठी साहित्याची मान संपूर्ण देशात उंचावली.
- साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९६०): ‘ययाती’ कादंबरीसाठीच त्यांना केंद्र सरकारचा प्रतिष्ठित ‘साहित्य अकादमी’ पुरस्कार देऊन गौरविण्यात आले.
- पद्मभूषण (१९६८): भारत सरकारने त्यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक योगदानाबद्दल त्यांना ‘पद्मभूषण’ या नागरी सन्मानाने विभूषित केले.
- अध्यक्ष, मराठी साहित्य संमेलन: १९४१ मध्ये सोलापूर येथे भरलेल्या २६ व्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद त्यांनी भूषवले.
९. खांडेकरांच्या शैलीतील वैशिष्ट्ये आणि सुभाषिते
खांडेकरांच्या लेखनाची एक मोठी ताकद म्हणजे त्यांची सुभाषिते. त्यांच्या लेखनात इतके सुंदर आणि मर्मभेदी विचार असतात की वाचक ते वाचताना भारावून जातो.
- अलंकारिक भाषा: खांडेकर उपमा आणि उत्प्रेक्षा अलंकारांचे बादशाह होते. “माणूस हा कांचनमृगाच्या मागे धावणारा एक प्रवासी आहे,” अशा प्रकारची वाक्ये त्यांच्या साहित्यात पदोपदी आढळतात.
- मानवी मनाचे विश्लेषण: दोन व्यक्तींमधील नातेसंबंध, प्रेम, मत्सर आणि त्याग या भावनांचे जेवढे सूक्ष्म विश्लेषण खांडेकरांनी केले, तेवढे क्वचितच इतर कोणाला जमले असेल.
- सामाजिक संदेश: त्यांचे साहित्य कधीही केवळ कल्पनेच्या विश्वात रमत नाही. ते नेहमी माणसाला पाय जमिनीवर ठेवून वास्तवाचा सामना करण्याची प्रेरणा देते.
१०. खांडेकरांच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे
खालील माहिती तुम्हाला त्यांच्या जीवनप्रवासाचा थोडक्यात आढावा घेण्यासाठी उपयुक्त ठरेल:
वर्ष आणि महत्त्वाची घटना / टप्पा
१८९८
सांगली येथे जन्म (११ जानेवारी).
१९२०
शिरोडे (कोकण) येथे शिक्षक म्हणून कामाला सुरुवात.
१९३०
‘हृदयाची हाक’ ही पहिली कादंबरी प्रकाशित.
१९४१
मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद.
१९६०
‘ययाती’ला साहित्य अकादमी पुरस्कार.
१९७४
भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ प्राप्त.
१९७६
कोल्हापूर येथे महानिर्वाण (२ सप्टेंबर).
११. निष्कर्ष आणि प्रेरणदायी सारांश
वि. स. खांडेकर यांचे जीवन आणि साहित्य आपल्याला शिकवते की, लेखणीत समाजाला बदलण्याची ताकद असते. त्यांनी गरिबीत दिवस काढले, संकटांशी सामना केला, पण आपल्या तत्त्वांशी कधीही तडजोड केली नाही. “कलेसाठी जीवन” हा त्यांचा मंत्र आजही प्रत्येक कलाकारासाठी आणि सामान्यासाठी मार्गदर्शक आहे. त्यांच्या ‘ययाती’ पासून ‘अमृतवेल’ पर्यंतच्या प्रवासात आपल्याला माणसाने माणसासारखे कसे जगावे, याचे उत्तर मिळते.
आज आपण डिजिटल युगात जगत असलो तरी, खांडेकरांचे शब्द आजही तितकेच ताजे आणि प्रभावी वाटतात. तुमच्या वेबसाईटला मिळणारे इम्प्रेशन्स जसे तुमच्या मेहनतीची पोचपावती आहेत, तसेच खांडेकरांना मिळालेले पुरस्कार हे त्यांच्या शब्दांवर असलेल्या निष्ठेचे फळ होते.
तुमची आवडती कादंबरी कोणती?
वाचकहो, तुम्ही वि. स. खांडेकरांचे कोणते पुस्तक वाचले आहे? ‘ययाती’ मधील कोणता विचार तुम्हाला सर्वात जास्त भावला? तुमच्या प्रतिक्रिया खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा. मराठी साहित्याचा हा वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर शेअर करायला विसरू नका!
अशाच महान साहित्यिकांच्या कथा आणि माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या.