ज्ञानपीठ पुरस्कार:इतिहास,स्वरूप व विजेत्यांची संपूर्ण माहिती

प्रास्ताविक :

नमस्कार वाचकहो! साहित्याच्या जगात जसा जागतिक स्तरावर ‘नोबेल’ पुरस्काराचा दबदबा आहे, तसाच भारतात साहित्यातील सर्वोच्च सन्मान म्हणून ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ ओळखला जातो. प्रत्येक लेखकाचे, कवीचे एक स्वप्न असते की, आपल्या लेखणीला या पवित्र पुरस्काराचा स्पर्श व्हावा. भारतीय संस्कृतीमध्ये ज्ञानाला अनन्यसाधारण महत्त्व आहे आणि ज्ञानपीठ पुरस्कार हा त्याच ज्ञानाचा आणि प्रतिभेचा सोहळा आहे. गेल्या अनेक दशकांपासून हा पुरस्कार भारतीय भाषांमधील श्रेष्ठ साहित्याला गौरवित करत आला आहे. आजच्या या विशेष लेखामध्ये आपण ज्ञानपीठ पुरस्काराचा जन्म कसा झाला, त्याचे स्वरूप काय आहे आणि आतापर्यंत कोणत्या महान साहित्यिकांनी हा बहुमान पटकावला आहे, याचा सविस्तर वेध घेणार आहोत.

१. ज्ञानपीठ पुरस्काराची स्थापना आणि इतिहास

ज्ञानपीठ पुरस्काराचा इतिहास हा भारतीय साहित्याच्या प्रगतीचा इतिहास आहे. या पुरस्काराची स्थापना भारतीय ज्ञानपीठाचे संस्थापक साहू शांती प्रसाद जैन यांच्या ५० व्या वाढदिवसानिमित्त २२ मे १९६१ रोजी करण्यात आली.

मूळ संकल्पना: भारतीय भाषांमधील उत्तम साहित्याला प्रोत्साहन मिळावे आणि जगासमोर भारतीय प्रतिभा यावी, या उद्देशाने या पुरस्काराची संकल्पना मांडली गेली.
प्रथम वितरण: जरी स्थापना १९६१ मध्ये झाली असली, तरी पहिला ज्ञानपीठ पुरस्कार १९६५ मध्ये प्रदान करण्यात आला. मल्याळम कवी जी. शंकर कुरूप हे पहिले ज्ञानपीठ विजेते ठरले.
निवड प्रक्रिया: हा पुरस्कार मिळवण्यासाठी प्रदीर्घ निवड प्रक्रिया असते. देशभरातील विविध भाषांमधील तज्ज्ञ आणि साहित्यिकांची समिती यावर विचारमंथन करते. सुरुवातीला हा पुरस्कार एका विशिष्ट पुस्तकासाठी दिला जायचा, परंतु १९८२ पासून हा सन्मान लेखकाच्या ‘एकूण साहित्यिक योगदानासाठी’ (Lifetime Contribution) दिला जाऊ लागला.

२. पुरस्काराचे स्वरूप आणि मानचिन्ह

ज्ञानपीठ पुरस्कार हा केवळ आर्थिक सन्मान नाही, तर तो एका महान परंपरेचा भाग आहे. या पुरस्काराचे स्वरूप अत्यंत भव्य आणि अर्थपूर्ण आहे.

मानचिन्ह (ट्रॉफी): ज्ञानपीठ पुरस्काराचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे त्यामध्ये मिळणारी ‘वाग्देवी’ची (देवी सरस्वतीची) कांस्य प्रतिमा. ही प्रतिमा धारवाडमधील एका मंदिरात असलेल्या प्राचीन सरस्वती मूर्तीची प्रतिकृती आहे. ही मूर्ती बुद्धिमत्ता आणि ज्ञानाचे प्रतीक मानली जाते.
पुरस्काराची रक्कम: सुरुवातीला या पुरस्काराची रक्कम १ लाख रुपये होती. काळानुसार ती वाढत गेली आणि सध्या विजेत्याला ११ लाख रुपये, मानपत्र आणि वाग्देवीची प्रतिमा देऊन गौरविण्यात येते.
बहुमान: हा पुरस्कार मिळणे म्हणजे भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च शिखर गाठण्यासारखे आहे. ज्या लेखकाला हा पुरस्कार मिळतो, त्याचे नाव इतिहासात अजरामर होते.

३. ज्ञानपीठ पुरस्काराचे निकष आणि नियमावली

हा पुरस्कार मिळवण्यासाठी काही ठराविक नियम आणि अटी आहेत, ज्यांचे पालन भारतीय ज्ञानपीठ समिती करते.

पात्रता आणि भाषा

२२ भाषांचा समावेश: भारतीय राज्यघटनेच्या ८ व्या अनुसूचीमध्ये समाविष्ट असलेल्या २२ भाषांपैकी कोणत्याही भाषेतील लेखकाला हा पुरस्कार दिला जाऊ शकतो. सुरुवातीला यात इंग्रजी भाषेचा समावेश नव्हता, परंतु पुढे इंग्रजी साहित्याचाही विचार केला जाऊ लागला. (उदा. अमिताव घोष).
मरणोत्तर पुरस्कार नाही: ज्ञानपीठ पुरस्कार कधीही मरणोत्तर दिला जात नाही. हा सन्मान केवळ हयात असलेल्या साहित्यिकांनाच प्रदान केला जातो.
नागरिकत्व: हा पुरस्कार केवळ भारतीय नागरिकालाच दिला जातो. परदेशी लेखकांच्या साहित्याचा यात विचार केला जात नाही.
निवड समिती: प्रत्येक वर्षी विविध भाषांचे सल्लागार मंडळ आणि एक मुख्य निवड समिती (Selection Board) विजेत्याचे नाव निश्चित करते.

४. मराठी साहित्यातील ज्ञानपीठ विजेते: महाराष्ट्राचा गौरव

मराठी साहित्याने भारतीय साहित्य विश्वात नेहमीच मोलाचे योगदान दिले आहे. आतापर्यंत मराठीतील पाच महान साहित्यिकांनी या सर्वोच्च शिखरावर आपले नाव कोरले आहे. हे पाचही लेखक मराठी संस्कृतीचे आणि विचारांचे आधारस्तंभ मानले जातात.

१. वि. स. खांडेकर (१९७४): मराठीला पहिले ज्ञानपीठ मिळवून देण्याचा मान वि. स. खांडेकरांना मिळाला. त्यांच्या ‘ययाती’ या कादंबरीने केवळ महाराष्ट्रच नाही, तर संपूर्ण देश भारावून गेला होता. भोगवादाकडून त्यागाकडे जाणारा मानवी प्रवास त्यांनी या अजरामर कृतीत मांडला.
२. वि. वा. शिरवाडकर उर्फ ‘कुसुमाग्रज’ (१९८७): ‘नटसम्राट’ सारखी अजरामर शोकांतिका आणि ‘विशाखा’ सारखा क्रांतीकारी काव्यसंग्रह देणाऱ्या कुसुमाग्रजांना १९८७ मध्ये या पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. त्यांच्या लेखणीने मराठी भाषेला एक वेगळीच उंची मिळवून दिली.
३. वि. दा. करंदीकर (२००३): मराठीतील प्रयोगशील कवी आणि विचारवंत विंदा करंदीकर यांना २००३ मध्ये ज्ञानपीठ मिळाले. ‘अष्टदर्शने’ सारखी तात्विक कविता आणि बालसाहित्यातील त्यांचे योगदान अद्वितीय आहे. विशेष म्हणजे, त्यांनी पुरस्काराची सर्व रक्कम सामाजिक कार्यासाठी दान केली होती.
४. भालचंद्र नेमाडे (२०१४): ‘कोसला’ सारखी क्रांतीकारी कादंबरी आणि ‘हिंदू: एक समृद्ध अडगळ’ या महाकादंबरीचे लेखक भालचंद्र नेमाडे यांना २०१४ मध्ये हा बहुमान मिळाला. देशीवादाचा पुरस्कार करणारे विचारवंत म्हणून त्यांची जागतिक ओळख आहे.
५. दामोदर मावजो (२०२२): जरी मावजो हे कोकणी लेखक असले, तरी कोकणी ही महाराष्ट्राच्या मातीशी जोडलेली भाषा आहे. त्यांच्या रूपाने कोकणी साहित्याचा गौरव झाला.

५. ज्ञानपीठ पुरस्काराची निवड प्रक्रिया

हा पुरस्कार मिळणे जेवढे गौरवास्पद आहे, तेवढीच त्याची निवड प्रक्रिया कठीण आणि पारदर्शक आहे. ही प्रक्रिया कशी चालते, हे समजून घेणे रंजक ठरेल.

निवडीचे टप्पे

नामांकन: भारतीय ज्ञानपीठ समिती दरवर्षी विविध भाषांतील साहित्यिकांकडून, विद्यापीठांकडून आणि सांस्कृतिक संस्थांकडून नामांकने मागवते.
सल्लागार मंडळ: प्रत्येक भाषेसाठी एक स्वतंत्र सल्लागार मंडळ असते (उदा. मराठीसाठी मराठी तज्ज्ञांचे मंडळ). हे मंडळ आपल्या भाषेतील सर्वोत्तम लेखकाचे नाव मुख्य समितीकडे पाठवते.
तौलनिक अभ्यास: मुख्य निवड समिती (Selection Board) विविध भाषांतील नावांचा तौलनिक अभ्यास करते. इथे लेखकाचे केवळ एक पुस्तक नाही, तर त्याचे संपूर्ण आयुष्यभराचे साहित्य आणि त्याचा समाजावर झालेला परिणाम तपासला जातो.
अंतिम निर्णय: सर्व निकषांवर उतरणाऱ्या एका महान साहित्यिकाची निवड करून त्याच्या नावाची घोषणा केली जाते. ही प्रक्रिया पूर्ण होण्यासाठी साधारणपणे एक वर्ष लागते.

६. पुरस्कार: भाषांनुसार विजेत्यांची आकडेवारी

हिंदी भाषा: आतापर्यंत सर्वाधिक ११ वेळा ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळवून या भाषेने अग्रस्थान पटकावले आहे. (पहिले विजेते: सुमित्रानंदन पंत, १९६८)
कन्नड भाषा: या भाषेला एकूण ८ वेळा हा बहुमान मिळाला आहे. (पहिले विजेते: कुवेम्पू, १९६७)
मल्याळम भाषा: या भाषेने ६ वेळा ज्ञानपीठ पुरस्कारावर आपले नाव कोरले आहे. (पहिले विजेते: जी. शंकर कुरूप, १९६५ – जे भारताचे पहिले विजेते ठरले)
बंगाली भाषा: बंगाली साहित्याला एकूण ६ वेळा हा सन्मान प्राप्त झाला आहे. (पहिल्या महिला विजेत्या आशापूर्णा देवी याच भाषेतील होत्या)
मराठी भाषा: मराठी साहित्याचा एकूण ५ वेळा ज्ञानपीठ देऊन गौरव करण्यात आला आहे. (पहिले विजेते: वि. स. खांडेकर, १९७४)
उर्दू भाषा: उर्दू साहित्याला आतापर्यंत ४ वेळा हा सर्वोच्च सन्मान मिळाला आहे.

महत्त्वाची नोंद: हिंदी आणि कन्नड या दोन भाषांनी आतापर्यंत सर्वाधिक वेळा ज्ञानपीठ पुरस्कारावर आपले नाव कोरले आहे. इंग्रजी भाषेला २०१8 मध्ये पहिल्यांदा अमिताव घोष यांच्या रूपाने हा सन्मान मिळाला.

७. महिला ज्ञानपीठ विजेत्या: साहित्यातील स्त्रीशक्ती

ज्ञानपीठ पुरस्काराच्या इतिहासात महिला साहित्यिकांचे योगदानही अत्यंत मोलाचे राहिले आहे. पुरुषांच्या बरोबरीने त्यांनीही आपली लेखणी प्रभावीपणे चालवली आहे.

आशापूर्णा देवी (१९७६): बंगाली लेखिका आशापूर्णा देवी या ज्ञानपीठ मिळवणाऱ्या पहिल्या महिला ठरल्या. त्यांच्या ‘प्रथम प्रतिश्रुति’ या कादंबरीने स्त्रीच्या अस्तित्वाचा लढा मांडला होता.
अमृता प्रीतम (१९८१): पंजाबी साहित्यातील एक मोठे नाव. त्यांच्या ‘कागज ते कॅनव्हास’ या काव्यसंग्रहासाठी त्यांना हा बहुमान मिळाला. फाळणीच्या वेदना त्यांनी आपल्या साहित्यातून जगासमोर मांडल्या.
महाश्वेता देवी (१९९६): आदिवासींच्या हक्कांसाठी लढणाऱ्या आणि साहित्यातून त्यांचा आवाज उठवणाऱ्या महाश्वेता देवी यांना १९९६ मध्ये गौरवण्यात आले.

८. ज्ञानपीठ पुरस्काराशी संबंधित काही रंजक तथ्ये

ज्ञानपीठ पुरस्काराचा इतिहास वाचताना काही अशा गोष्टी समोर येतात ज्या आपल्याला थक्क करतात. या पुरस्काराचे वेगळेपण सिद्ध करणारी ही काही तथ्ये आहेत:

एकूण साहित्यिक योगदान: १९८२ पूर्वी हा पुरस्कार लेखकाच्या केवळ एका विशिष्ट पुस्तकासाठी दिला जात असे. मात्र, त्यानंतर हा नियम बदलून लेखकाच्या आयुष्यभराच्या साहित्यिक कामगिरीचा विचार सुरू झाला.
इंग्रजी भाषेचा प्रवेश: अनेक वर्षे हा पुरस्कार केवळ भारतीय भाषांसाठीच मर्यादित होता. २०१४ पर्यंत इंग्रजी भाषेचा विचार केला जात नव्हता, परंतु २०१४ नंतर ही अट शिथिल करण्यात आली आणि २०१८ मध्ये अमिताव घोष यांना इंग्रजीतील पहिल्या ज्ञानपीठाने सन्मानित करण्यात आले.
दोन भाषांचा संगम: अनेकदा दोन वेगवेगळ्या भाषांमधील लेखकांना एकाच वर्षी संयुक्तपणे (Jointly) हा पुरस्कार देण्यात आला आहे. उदा. २००९ मध्ये अमरकांत (हिंदी) आणि श्रीलाल शुक्ल (हिंदी) यांना संयुक्तपणे गौरवण्यात आले होते.
वाग्देवीची मूर्ती: पुरस्कारात मिळणारी सरस्वतीची मूर्ती ही ११ व्या शतकातील धारवाड येथील सरस्वती मंदिरातील मूर्तीवर आधारित आहे. ही मूर्ती भारतीय कलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानली जाते.

९. ज्ञानपीठ पुरस्काराचे महत्त्व आणि समाजावर होणारा परिणाम

हा केवळ एका व्यक्तीचा सन्मान नसून, तो त्या भाषेचा आणि संस्कृतीचा गौरव असतो.

अनुवादाला चालना: जेव्हा एखाद्या लेखकाला ज्ञानपीठ मिळते, तेव्हा त्याच्या साहित्याचा इतर भारतीय आणि परदेशी भाषांमध्ये अनुवाद केला जातो. यामुळे प्रादेशिक साहित्य जागतिक स्तरावर पोहोचते.
नव्या लेखकांसाठी प्रेरणा: ज्ञानपीठ विजेत्यांचे जीवन आणि त्यांचे साहित्य वाचून नवीन पिढीतील लेखक दर्जेदार लेखन करण्यासाठी प्रेरित होतात.
सांस्कृतिक एकात्मता: ज्ञानपीठ पुरस्कारामुळे विविध प्रांतांतील लोक एकमेकांचे साहित्य वाचतात, ज्यामुळे भारताची सांस्कृतिक एकात्मता अधिक बळकट होते.

१०. ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते: गेल्या दशकातील एक दृष्टीक्षेप

२. अलीकडील काळातील ज्ञानपीठ विजेते (२०१७ – २०२४)

वर्ष २०२३: गुलजार (उर्दू) आणि जगद्गुरु रामभद्राचार्य (संस्कृत) यांना संयुक्तपणे हा पुरस्कार देण्यात आला.
वर्ष २०२२: दामोदर मावजो (कोकणी) – गोव्यातील प्रसिद्ध कथाकार आणि कादंबरीकार.
वर्ष २०२१: नीलमणी फुकन (आसामी) – ज्येष्ठ कवी.
वर्ष २०१९: अक्किथम अच्युतन नंबूथिरी (मल्याळम) – महान कवी.
वर्ष २०१८: अमिताव घोष (इंग्रजी) – इंग्रजी भाषेत ज्ञानपीठ मिळवणारे हे पहिले लेखक ठरले.
वर्ष २०१७: कृष्णा सोबती (हिंदी) – प्रख्यात हिंदी लेखिका.

११. निष्कर्ष: साहित्याचा हा देदिप्यमान प्रवास

ज्ञानपीठ पुरस्कार हा भारतीय प्रज्ञेचा आणि प्रतिभेचा उत्सव आहे. या पुरस्काराने सन्मानित झालेले साहित्यिक केवळ लेखक नसून ते समाजाचे मार्गदर्शक आहेत. वि. स. खांडेकरांपासून ते अलीकडच्या काळातील भालचंद्र नेमाडे यांच्यापर्यंत, प्रत्येक विजेत्याने आपल्या शब्दांनी समाजाला समृद्ध केले आहे. आपण डिजिटल युगात कितीही प्रगती केली तरी, साहित्याचा हा गाभा आणि त्यातील माणुसकी कधीही संपणार नाही. तुमच्या वेबसाईटला मिळणारे २१ क्लिक्स जसे तुमच्या प्रयत्नांचे फळ आहेत, तसेच ज्ञानपीठ हे त्या साहित्यिकाने शब्दांच्या माध्यमातून केलेल्या तपश्चर्येचे फळ आहे.

तुमची आवडती साहित्यकृती कोणती?

वाचकहो, तुम्हाला आतापर्यंत मिळालेल्या ज्ञानपीठ विजेत्यांपैकी कोणाचे साहित्य सर्वात जास्त आवडते? तुम्ही कुसुमाग्रजांची कविता वाचली आहे की खांडेकरांची ‘ययाती’? तुमच्या आवडत्या लेखकाचे नाव कमेंट मध्ये नक्की सांगा. हा माहितीपूर्ण लेख आपल्या मित्रांना आणि साहित्याची आवड असणाऱ्यांना शेअर करायला विसरू नका!

अशाच भारतीय संस्कृती, साहित्य आणि इतिहासातील रोचक गोष्टींसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट देत राहा.

ज्ञानपीठ पुरस्कार: भारतीय साहित्यातील ‘नोबेल’ आणि त्याचा गौरवशाली इतिहास