प्रास्ताविक :
मराठी साहित्यात अनेक कवी आले आणि गेले, पण ज्यांच्या कवितेने बुद्धी आणि भावना यांचा एक आगळावेगळा संगम घडवून आणला, ते नाव म्हणजे गोविंद विनायक करंदीकर, अर्थात आपले लाडके ‘विंदा’. विंदा करंदीकर हे केवळ कवी नव्हते, तर ते एक द्रष्टे विचारवंत होते. ज्या काळामध्ये मराठी कविता केवळ निसर्ग आणि प्रेमात रमत होती, त्या काळात विंदांनी कवितेला वास्तवाचे, विज्ञानाचे आणि जागतिक तत्त्वज्ञानाचे भान दिले. “देणाऱ्याने देत जावे, घेणाऱ्याने घेत जावे…” असे म्हणत दातृत्वाचा नवा संदेश देणारे विंदा, मराठी साहित्यातील तिसरे ज्ञानपीठ विजेते ठरले. आजच्या या विशेष लेखात आपण विंदांच्या जन्मापासून ते त्यांच्या प्रगल्भ साहित्यिक प्रवासापर्यंतचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
१. जन्म आणि बालपण: कोकणच्या मातीतील जडणघडण
विंदा करंदीकर यांचा जन्म २३ ऑगस्ट १९१८ रोजी महाराष्ट्रातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील ‘धोपटेश्वर’ या छोट्याशा गावात झाला. कोकणच्या निसर्गरम्य पण कष्टाळू वातावरणात त्यांचे बालपण व्यतीत झाले.
- मूळ नाव आणि कुटुंब: त्यांचे नाव गोविंद विनायक करंदीकर होते. त्यांचे वडील विनायक करंदीकर हे अत्यंत साध्या स्वभावाचे होते. गरिबीशी दोन हात करत विंदांनी आपले प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले.
- शिक्षण: त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण कोल्हापूरच्या राजाराम कॉलेजमध्ये झाले. पुढे त्यांनी इंग्रजी साहित्यात एम.ए. केले आणि अध्यापन क्षेत्रात प्रवेश केला.
- स्वातंत्र्य चळवळीचा प्रभाव: त्यांच्या तरुणपणी देशात स्वातंत्र्याचे वारे वाहत होते. गांधीजींचे विचार आणि मार्क्सवादाचा अभ्यास यामुळे त्यांची वैचारिक बैठक बालपणापासूनच पक्की होत गेली. याच विचारांनी त्यांच्या कवितेतील ‘सामान्यांचा आवाज’ बुलंद केला.
२. विंदांची प्रयोगशील कविता: ‘स्वेदगंगा’ ते ‘द्रुपद’
विंदांच्या कवितेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची ‘प्रयोगशीलता’. त्यांनी कवितेच्या रचनेत आणि आशयात नेहमीच नवनवीन प्रयोग केले.
- स्वेदगंगा (१९४९): हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह. यात श्रमिकांच्या घामाची आणि संघर्षाची गाणी होती. मार्क्सवादी विचारांचा प्रभाव या संग्रहात स्पष्टपणे जाणवतो.
- मृद्गंध आणि ध्रुपद: या संग्रहांनी विंदांना मराठीतील एक प्रस्थापित कवी म्हणून ओळख मिळवून दिली. त्यांच्या कवितांमध्ये लय, ताल आणि शब्दांची मांडणी अतिशय गणिती अचूकतेची असे.
- मुक्तछंद आणि विरूपिका: विंदांनी ‘विरूपिका’ नावाचा एक नवीन काव्यप्रकार हाताळला. अतिशय मोजक्या शब्दांत मानवी स्वभावातील विसंगती मांडण्याचे कौशल्य त्यांना अवगत होते. त्यांच्या कविता केवळ वाचण्यासाठी नसून त्या चिंतनासाठी होत्या.
३. बालसाहित्य: मुलांचे लाडके विंदा
विंदा करंदीकर हे जितके प्रौढ साहित्यात श्रेष्ठ होते, तितकेच ते बालसाहित्यातही रमले. त्यांनी मुलांसाठी लिहिलेले साहित्य आजही तितकेच लोकप्रिय आहे.
बालसाहित्यातील वेगळेपण
विंदांनी मुलांसाठी केवळ उपदेशपर कविता न लिहिता, त्यांच्या कल्पनाशक्तीला चालना देणारे साहित्य लिहिले.
- गाजलेली पुस्तके: ‘एतू लोकांचा देश’, ‘परी गं परी’, ‘अजबखाना’ आणि ‘सर्कसवाला’ ही त्यांची पुस्तके आजही मुले आवडीने वाचतात.
- शब्दांची गंमत: मुलांच्या भाषेत शब्दांची खेळणी कशी करावी, हे विंदांना उत्तम माहीत होते. त्यांच्या बालकवितांमध्ये एक प्रकारची गेयता आणि निरागसता होती.
- वारसा: मराठी बालसाहित्याला दर्जा आणि प्रतिष्ठा मिळवून देण्यात विंदांचा वाटा अत्यंत मोलाचा आहे.
४. ‘अष्टदर्शने’: विंदांच्या तत्त्वज्ञानाचा कळस
विंदा करंदीकर हे केवळ कवी नव्हते, तर ते एक तत्वचिंतक होते. त्यांच्या ‘अष्टदर्शने’ या खंडकाव्याने मराठी साहित्यात एक वैचारिक क्रांती घडवून आणली.
- ग्रंथाचे स्वरूप: या ग्रंथामध्ये विंदांनी जगातील आठ महान तत्त्ववेत्त्यांच्या विचारांचा आढावा घेतला आहे. यामध्ये चार्वाक, बुद्ध, महावीर, सॉक्रेटिस यांसारख्या महापुरुषांच्या विचारांचे विश्लेषण त्यांनी कवितेच्या माध्यमातून केले आहे.
- विज्ञानाशी सांगड: विंदांची कविता अध्यात्माकडे न झुकता विज्ञानाकडे झुकणारी होती. “माणूस” हाच त्यांच्या सर्व विचारांचा केंद्रबिंदू होता. त्यांच्या मते, माणसाने स्वतःच्या बुद्धीचा वापर करून सत्य शोधले पाहिजे.
- साहित्यातील स्थान: अष्टदर्शने हा ग्रंथ मराठीतील ‘क्लासिक’ मानला जातो. हे पुस्तक वाचताना वाचकाला केवळ काव्य मिळत नाही, तर मानवी इतिहासातील विचारमंतांची सफर घडते.
५. ज्ञानपीठ पुरस्कार: विंदांच्या तपश्चर्येचे फळ
२००३ मध्ये विंदा करंदीकर यांना भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ देऊन गौरविण्यात आले. वि. स. खांडेकर आणि कुसुमाग्रजानंतर हा मान मिळवणारे ते तिसरे मराठी साहित्यिक ठरले.
- एकूण योगदान: हा पुरस्कार त्यांच्या केवळ एका पुस्तकासाठी नव्हता, तर त्यांनी ६० वर्षांहून अधिक काळ मराठी साहित्याची जी अष्टपैलू सेवा केली, त्याचा हा गौरव होता.
- पुरस्कार सोहळा: ज्ञानपीठ स्वीकारताना विंदांनी केलेले भाषण आजही अनेकांच्या लक्षात आहे. त्यांनी साहित्यातील सत्व आणि तत्त्व यावर दिलेला भर अत्यंत महत्त्वाचा होता.
- मराठीची मान उंचावली: त्यांच्या या पुरस्कारामुळे मराठी साहित्याची ताकद पुन्हा एकदा संपूर्ण भारताला समजली. विंदांनी जागतिक साहित्याचा अभ्यास केला असला, तरी त्यांचे मूळ नेहमीच मराठी मातीशी जोडलेले होते.
६. दातृत्वाचा आदर्श: “देणाऱ्याने देत जावे…”
विंदा केवळ शब्दांचे श्रीमंत नव्हते, तर ते मनाचेही खूप मोठे होते. त्यांच्या दातृत्वाचा एक प्रसंग आजही अनेकांसाठी प्रेरणादायी आहे.
- पुरस्काराची रक्कम दान: जेव्हा त्यांना ज्ञानपीठ पुरस्कार मिळाला, तेव्हा त्यासोबत मोठी रक्कमही मिळाली होती. विंदांनी त्या रकमेचा एकही रुपया स्वतःसाठी न ठेवता, ती संपूर्ण रक्कम सामाजिक संस्था आणि साहित्य संस्थांना दान केली.
- साधे राहणीमान: विंदांचे राहणीमान अतिशय साधे होते. मुंबईतील एका छोट्या घरात राहून त्यांनी जागतिक कीर्तीचे साहित्य निर्माण केले. त्यांचे जीवन म्हणजे “साधी राहणी आणि उच्च विचारसरणी” याचे मूर्तिमंत उदाहरण होते.
- वैश्विक विचार: त्यांच्या मते, लेखकाने समाजाचे देणे लागते. साहित्यातून मिळणारा मान आणि पैसा हा समाजाचाच आहे आणि तो समाजालाच परत मिळाला पाहिजे, ही त्यांची धारणा होती.
७. विंदांचे बहुआयामी साहित्य: एका दृष्टीक्षेपात
खालील यादी विंदांच्या अष्टपैलू साहित्याचा परिचय करून देते:
महत्त्वाचे काव्यसंग्रह:
- स्वेदगंगा: श्रमिकांचे आणि मार्क्सवादी विचारांचे दर्शन.
- मृद्गंध: विंदांची शैली प्रस्थापित करणारा संग्रह.
- ध्रुपद: प्रगल्भ विचारांची मांडणी.
- जातक: प्रयोगशील कवितेचा नमुना.
बालसाहित्य:
- सर्कसवाला: लहान मुलांमध्ये अत्यंत लोकप्रिय.
- एतू लोकांचा देश: कल्पनाशक्तीला वाव देणारे पुस्तक.
- अजबखाना: प्राण्यांच्या आणि पक्षांच्या विश्वातील सफर.
समीक्षा आणि अनुवाद:
- अरिस्टॉटलचे काव्यशास्त्र: पाश्चात्य साहित्याचा मराठीत केलेला उत्कृष्ट अनुवाद.
- फाउस्ट: गेटेच्या जगप्रसिद्ध नाटकाचा अनुवाद.
८. विंदांचे अनुवादित कार्य आणि जागतिक साहित्याशी संबंध
विंदांना इंग्रजी साहित्याची प्रचंड ओढ होती आणि त्यांनी जगातील अनेक श्रेष्ठ कलाकृतींचे मराठीत भाषांतर केले.
- शेक्सपिअरचा अनुवाद: त्यांनी शेक्सपिअरच्या नाटकांचा जो अनुवाद केला, तो आजही अभ्यासकांसाठी प्रमाण मानला जातो. मूळ आशयाला धक्का न लावता मराठी भाषेत त्याचे सौंदर्य त्यांनी टिकवून ठेवले.
- अरिस्टॉटलचे योगदान: विज्ञानाचे विद्यार्थी असतानाही त्यांनी अरिस्टॉटलच्या ‘पोएटिक्स’चा अभ्यास केला आणि तो मराठी वाचकांसाठी सुलभ करून मांडला.
- जागतिक कवी: विंदांनी जगातील अनेक भाषांतील कवितांचा अभ्यास केला होता. त्यामुळे त्यांच्या कवितेत एक प्रकारची जागतिक दृष्टी (Global Vision) जाणवते.
९. विंदांच्या लेखणीतील अजरामर सुभाषिते आणि विचार
विंदा करंदीकर हे केवळ शब्दांचे कवी नव्हते, तर ते विचारांचे कारखानदार होते. त्यांच्या ओळींमध्ये जीवनाचे मोठे तत्वज्ञान दडलेले असते, जे आजही सोशल मीडियावर आणि दैनंदिन जीवनात प्रेरणा म्हणून वापरले जाते.
- दातृत्वाचा मंत्र: “देणाऱ्याने देत जावे, घेणाऱ्याने घेत जावे, घेता घेता एक दिवस, देणाऱ्याचे हात घ्यावे.” ही त्यांची ओळ मराठी साहित्यातील सर्वात प्रसिद्ध ओळींपैकी एक आहे. ही ओळ केवळ दातृत्वाबद्दल नाही, तर ती एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला दिलेल्या वारशाबद्दल आहे.
- न्यूनगंडावर प्रहार: विंदा नेहमी म्हणायचे की, “माणसाने स्वतःला कधीच कमी लेखू नये.” त्यांच्या कवितांमधून नेहमीच आत्मविश्वास आणि संघर्षाची प्रेरणा मिळते.
- विज्ञानाभिमुखता: “देव नाही, धर्म नाही, फक्त माणूस महत्त्वाचा,” हा विचार त्यांनी अत्यंत निर्भीडपणे मांडला. त्यांच्या कवितेत कुठेही अंधश्रद्धा किंवा दैववाद सापडत नाही.
१०. मृत्यू आणि न संपणारा वारसा
१४ मार्च २०१० रोजी वयाच्या ९२ व्या वर्षी विंदा करंदीकर यांचे मुंबईत निधन झाले. एका ऋषीसारखे आयुष्य जगलेला हा महाकवी अनंतात विलीन झाला, पण त्यांनी मागे ठेवलेला साहित्याचा ठेवा आजही जिवंत आहे.
- एकूण कामगिरी: विंदांनी ६० वर्षे सतत लेखन केले. त्यांच्या कवितांचे अनेक भाषांत अनुवाद झाले आहेत. केवळ मराठीच नाही, तर जागतिक साहित्याच्या नकाशावर त्यांनी मराठीचा ठसा उमटवला.
- विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार: त्यांच्या नावाने महाराष्ट्र सरकार दरवर्षी ज्येष्ठ साहित्यिकांना ‘विंदा करंदीकर जीवनगौरव पुरस्कार’ देऊन सन्मानित करते. हा पुरस्कार साहित्यातील अत्यंत मानाचा मानला जातो.
- संग्रहालय आणि अभ्यास: विंदांच्या हस्तलिखितांचा आणि त्यांच्या साहित्याचा अभ्यास आजही अनेक विद्यापीठांमध्ये केला जातो. त्यांच्या ‘अष्टदर्शने’ या ग्रंथावर अनेक डॉक्टरेट आणि संशोधने झाली आहेत.
११. विंदा करंदीकर यांच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे
- १९१८: २३ ऑगस्ट रोजी सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील धोपटेश्वर येथे जन्म.
- १९४९: ‘स्वेदगंगा’ हा पहिला क्रांतिकारी काव्यसंग्रह प्रकाशित.
- १९७०: ‘अष्टदर्शने’ या महान तत्वज्ञानपर ग्रंथाचे प्रकाशन.
- १९७०-८०: बालसाहित्याच्या क्षेत्रात अभूतपूर्व योगदान (सर्कसवाला, अजबखाना).
- २००३: भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ प्राप्त.
- २००६: साहित्य अकादमीची फेलोशिप देऊन गौरव.
- २०१०: १४ मार्च रोजी मुंबईत महानिर्वाण.
१२. निष्कर्ष: मराठी साहित्यातील एक प्रयोगशील ऋषी
वि. दा. करंदीकर उर्फ विंदा हे नाव मराठी साहित्यात नेहमीच आदराने घेतले जाईल. त्यांनी कवितेला रडगाणे बनू दिले नाही, तर तिला संघर्षाचे आणि ज्ञानाचे शस्त्र बनवले. “कलेसाठी कला” न म्हणता त्यांनी कलेचा वापर माणसाला उन्नत करण्यासाठी केला. विंदांच्या कवितेतील प्रत्येक ओळ वाचकाला जीवनाचे नवीन सत्य सांगते.
विंदांचे साहित्य आजही आपल्याला सांगते की, परिस्थिती कशीही असो, आपली बुद्धी आणि माणुसकी कधीही सोडू नका. त्यांच्या दातृत्वाचा आणि प्रगल्भ विचारांचा वारसा जपणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
विंदांची कोणती ओळ तुम्हाला आवडते?
वाचकहो, विंदा करंदीकर यांची “देणाऱ्याने देत जावे…” ही ओळ तुमच्या आयुष्यात कधी कामाला आली आहे का? तुम्हाला त्यांचे बालसाहित्य जास्त आवडते की त्यांची प्रगल्भ ‘अष्टदर्शने’? तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंट मध्ये नक्की शेअर करा. मराठी साहित्यातील या आधुनिक ऋषीची माहिती आपल्या मित्र-परिवारापर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!
अशाच प्रेरणादायी मराठी साहित्यिकांच्या आणि जागतिक घडामोडींच्या माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या!