दामोदर मावजो: कोकणी साहित्याचा जागतिक आवाज आणि ५७ वे ज्ञानपीठ विजेते

प्रास्ताविक :

​जेव्हा आपण भारतीय साहित्याचा विचार करतो, तेव्हा प्रादेशिक भाषांमधील साहित्याला एक वेगळेच महत्त्व असते. गोव्याच्या मातीतील सुगंध आणि तिथल्या माणसांच्या साध्या पण गुंतागुंतीच्या जीवनाला ज्या लेखकाने आपल्या शब्दांतून जिवंत केले, ते नाव म्हणजे दामोदर मावजो. कोकणी भाषेतील साहित्याला ‘ज्ञानपीठ’ सारखा सर्वोच्च बहुमान मिळवून देणारे ते दुसरे लेखक आहेत. मावजो यांचे साहित्य केवळ मनोरंजनासाठी नाही, तर ते मानवी स्वभावाचे, सामाजिक विषमतेचे आणि गोव्याच्या बदलत्या संस्कृतीचे एक जिवंत दस्तऐवज आहे. आजच्या या विशेष लेखामध्ये आपण मावजो यांचा बालपणापासूनचा प्रवास, त्यांची गाजलेली ‘कार्मेलिन’ कादंबरी आणि त्यांच्या लेखणीतील ताकद अशा अनेक पैलूंवर सविस्तर चर्चा करणार आहोत. २५०० हून अधिक शब्दांचा हा महालेख तुम्हाला मावजो यांच्या साहित्याच्या प्रेमात पाडेल.

१. जन्म आणि बालपण: गोव्याच्या मातीतील संस्कार

​दामोदर मावजो यांचा जन्म १ ऑगस्ट १९४४ रोजी गोव्यातील दक्षिण गोवा जिल्ह्यातील ‘माजर्डा’ (Majorda) या निसर्गरम्य गावात झाला. गोव्याचे सौंदर्य आणि तिथली साधी माणसे यांच्या सहवासात त्यांचे बालपण व्यतीत झाले.

• ​कौटुंबिक पार्श्वभूमी: मावजो यांचे कुटुंब मध्यमवर्गीय होते. त्यांचे वडील एका छोट्या दुकानाचे मालक होते. मावजो यांनी लहानपणापासूनच आपल्या वडिलांच्या दुकानात बसून येणाऱ्या-जाणाऱ्या लोकांशी संवाद साधला. लोकांच्या बोलण्यातील लय, त्यांचे प्रश्न आणि त्यांच्या कथा मावजो यांनी तिथेच टिपल्या.
• ​शिक्षणाची सुरुवात: त्यांचे प्राथमिक शिक्षण पोर्तुगीज आणि मराठी भाषेत झाले. गोव्यावर तेव्हा पोर्तुगीजांचे राज्य होते, त्यामुळे त्या संस्कृतीचा प्रभाव त्यांच्यावर होता. पुढे त्यांनी मुंबई विद्यापीठातून बी.कॉम. पूर्ण केले.
• ​लेखनाची ओढ: कॉमर्सचे शिक्षण घेतले असूनही त्यांचे मन साहित्यात अधिक रमत असे. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी कथा लेखनाला सुरुवात केली आणि कोकणी भाषेला आपले माध्यम बनवले.

२. कोकणी भाषा चळवळ आणि मावजो

​दामोदर मावजो हे केवळ लेखक नाहीत, तर ते कोकणी भाषेचे खंदे पुरस्कर्ते आहेत. कोकणी भाषेला साहित्यात आणि प्रशासनात स्थान मिळवून देण्यासाठी त्यांनी मोठा लढा दिला आहे.

• ​ओळख मिळवण्याचा लढा: एकेकाळी कोकणी ही मराठीची बोलीभाषा मानली जायची. मात्र, मावजो आणि त्यांच्या समकालीन लेखकांनी कोकणी ही एक स्वतंत्र आणि समृद्ध भाषा असल्याचे सिद्ध केले.
• ​साहित्य अकादमीची मान्यता: १९७५ मध्ये कोकणी भाषेला साहित्य अकादमीने स्वतंत्र भाषा म्हणून मान्यता दिली, यात मावजो यांचा मोठा वाटा होता. त्यांनी आपल्या साहित्यातून हे दाखवून दिले की, कोकणी भाषेतून कोणत्याही प्रकारचे जागतिक दर्जाचे साहित्य लिहिले जाऊ शकते.
• ​भाषिक प्रेम: मावजो नेहमी म्हणतात की, “मातृभाषा ही माणसाच्या आत्म्याची भाषा असते.” त्यांनी आयुष्यभर कोकणी साहित्याची सेवा केली आणि आजही ते नव्या पिढीला कोकणीत लिहिण्यासाठी प्रोत्साहित करतात.

३. ‘कार्मेलिन’: एक अजरामर कादंबरी

​दामोदर मावजो यांच्या साहित्यिक कारकिर्दीतील सर्वात मोठा टप्पा म्हणजे त्यांची ‘कार्मेलिन’ (Carmelin) ही कादंबरी. या कादंबरीने त्यांना १९८३ मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळवून दिला.

कादंबरीचा कथाविषय

​’कार्मेलिन’ ही एका गोव्यातील ख्रिश्चन मुलीची कथा आहे, जिला घरच्या गरिबीमुळे आखाती देशांमध्ये (Gulf Countries) घरकाम करण्यासाठी जावे लागते.

• ​मानवी दुःख आणि संघर्ष: परदेशात गेलेल्या कामगारांचे शोषण, तिथली एकाकी अवस्था आणि आपल्या कुटुंबासाठी केलेले बलिदान याचे चित्रण मावजो यांनी अत्यंत प्रभावीपणे केले आहे.
• ​धाडसी मांडणी: त्या काळात अशा विषयावर लिहिणे धाडसाचे होते. मावजो यांनी नायिकेच्या मानसिक आणि शारीरिक संघर्षाचे पदर ज्या प्रकारे उलगडले, ते वाचताना आजही अंगावर शहारे येतात.
• ​अनुवाद: या कादंबरीचे हिंदी, मराठी, इंग्रजी आणि इतर अनेक भारतीय भाषांमध्ये अनुवाद झाले असून, ती आजही सर्वाधिक वाचल्या जाणाऱ्या कादंबऱ्यांपैकी एक आहे.

४. लघुकथा आणि मावजो यांची शैली

​मावजो यांना ‘कथांचे जादूगार’ म्हटले जाते. त्यांच्या लघुकथांमध्ये गोव्यातील सामान्य माणसांच्या जीवनातील लहान-लहान घटनांना मोठे अर्थ प्राप्त होतात.

• ​सूक्ष्म निरीक्षण: मावजो यांच्या कथांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचे सूक्ष्म निरीक्षण. एखाद्या माणसाची चालण्याची पद्धत किंवा त्याचे बोलणे यावरून ते त्याच्या मनातील विचार कागदावर उतरवतात.
• ​गाजलेले कथासंग्रह: ‘गांथन’, ‘जागर’, ‘रुमडफूल’ आणि ‘भुरगीं म्हगेलीं’ हे त्यांचे प्रसिद्ध कथासंग्रह आहेत. या कथांमधून त्यांनी गोव्यातील बदलती मूल्ये आणि पर्यावरणाचे प्रश्न मांडले आहेत.
• ​प्रभावी संवाद: मावजो यांच्या कथांमधील संवाद अतिशय जिवंत असतात. वाचकाला असे वाटते की, आपण समोर बसून ती माणसे बोलताना पाहत आहोत.

५. ५७ वा ज्ञानपीठ पुरस्कार: कोकणी साहित्याचा सुवर्णकाळ

२०२१ मध्ये दामोदर मावजो यांना भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार‘ जाहीर झाला आणि २०२२ मध्ये त्यांना या सन्मानाने गौरविण्यात आले. कोकणी भाषेला मिळालेला हा दुसरा ज्ञानपीठ पुरस्कार होता (यापूर्वी रवींद्र केळेकर यांना २००६ मध्ये हा पुरस्कार मिळाला होता).

• ​बहुमानाचे महत्त्व: हा पुरस्कार केवळ मावजो यांच्यासाठी नाही, तर संपूर्ण कोकणी भाषा बोलणाऱ्या समुदायासाठी एक मोठा विजय होता. गोव्यासारख्या लहान राज्यातून जागतिक दर्जाचा साहित्यिक निर्माण होऊ शकतो, हे मावजो यांनी सिद्ध केले.
• ​निवड समितीचे मत: मावजो यांच्या लेखनातील ‘नैतिकता’ आणि ‘मानवी मूल्यांप्रती असलेली निष्ठा’ पाहून त्यांची निवड करण्यात आली. ५० वर्षांहून अधिक काळ त्यांनी साहित्यातून जे योगदान दिले, त्याची ही सर्वोच्च पावती होती.
• ​पुरस्कार सोहळा: ज्ञानपीठ स्वीकारताना मावजो यांनी आपल्या भाषणात “अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य” आणि “प्रादेशिक भाषांचे संरक्षण” यावर दिलेला भर अत्यंत महत्त्वाचा ठरला. त्यांच्या या पुरस्कारामुळे कोकणी साहित्याकडे पाहण्याचा जगाचा दृष्टिकोन बदलला.

६. ‘सुनामी सायमन’ आणि इतर कादंबऱ्या

​’कार्मेलिन’ नंतर मावजो यांनी लिहिलेली ‘सुनामी सायमन’ (Tsunami Simon) ही कादंबरी त्यांच्या लेखणीतील प्रगल्भतेचा दुसरा पुरावा आहे.

• ​नैसर्गिक आपत्ती आणि मानवी नाते: २००४ मध्ये आलेल्या त्सुनामीच्या पार्श्वभूमीवर ही कादंबरी आधारलेली आहे. यात एका लहान मुलाची, सायमनची कथा आहे, जो या भीषण आपत्तीतून वाचतो.
• ​कोळी बांधवांचे जीवन: गोव्याच्या किनारपट्टीवर राहणाऱ्या कोळी बांधवांचे (Fishermen) जीवन, त्यांच्या श्रद्धा, अंधश्रद्धा आणि निसर्गाशी असलेले त्यांचे नाते मावजो यांनी या कादंबरीत अतिशय प्रभावीपणे मांडले आहे.
• ​इतर कादंबऱ्या: ‘जिवित’ ही त्यांची आणखी एक महत्त्वाची कादंबरी आहे. मावजो यांच्या कादंबऱ्यांमध्ये नेहमीच एक सामाजिक प्रश्न केंद्रस्थानी असतो, जो वाचकाला विचार करायला भाग पाडतो.

७. अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य आणि निर्भीड व्यक्तिमत्व

​दामोदर मावजो हे केवळ शब्दांचे साहित्यिक नाहीत, तर ते अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारे एक निर्भीड नागरिकही आहेत.

• ​अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा लढा: भारतात लेखकांवर होणारे हल्ले आणि वाढती असहिष्णुता यावर मावजो नेहमीच प्रखर भाष्य करत आले आहेत. त्यांनी अनेकदा लेखकांच्या हक्कासाठी मोर्चे काढले आहेत आणि सरकारला प्रश्न विचारले आहेत.
• ​सांस्कृतिक बहुलता: गोवा ही विविध धर्मांच्या आणि संस्कृतींच्या मिलाफाची भूमी आहे. ही बहुलता टिकवून ठेवण्यासाठी मावजो यांनी नेहमीच आग्रह धरला आहे. त्यांच्या साहित्यात ख्रिश्चन आणि हिंदू पात्रांची जी गुंफण दिसते, ती गोव्याच्या खऱ्या संस्कृतीचे दर्शन घडवते.
• ​युवक आणि साहित्य: नव्या पिढीने वाचन संस्कृती टिकवावी आणि आपल्या मूळ भाषेत लिहावे, यासाठी ते सतत धडपडत असतात. गोव्यात आयोजित होणाऱ्या ‘अभिव्यक्ती’ सारख्या महोत्सवात त्यांचा सहभाग मोलाचा असतो.

८. दामोदर मावजो यांच्या साहित्यातील प्रमुख टप्पे

​वाचकांना मावजो यांच्या कार्याचा आवाका एका दृष्टीक्षेपात समजण्यासाठी खालील विभागणी उपयुक्त ठरेल:

• ​१९७१: ‘गांथन’ (Gathon) हा पहिला कथासंग्रह प्रकाशित झाला. इथूनच एका महान कथाकाराचा उदय झाला.
• ​१९८१: ‘कार्मेलिन’ (Carmelin) कादंबरीचे प्रकाशन, ज्याने त्यांना जागतिक ओळख मिळवून दिली.
• ​१९८३: ‘कार्मेलिन’ साठी साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त झाला.
• ​२०११: ‘विश्रांती’ (The Wait and Other Stories) या कथासंग्रहाचा इंग्रजी अनुवाद प्रकाशित झाला, ज्यामुळे त्यांचा वाचकवर्ग विस्तारला.
• ​२०१५: तमिळनाडूतील लेखक पेरुआमल मुरुगन यांच्या समर्थनात आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याच्या रक्षणासाठी त्यांनी दिलेला लढा देशभर गाजला.
• ​२०२१: भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ५७ वा ज्ञानपीठ पुरस्कार जाहीर.

९. मावजो यांच्या साहित्याचे वैशिष्ट्य: ‘गोवन सोबती’

​मावजो यांच्या लेखनात जो गोव्याचा उल्लेख येतो, तो पर्यटकांच्या गोव्यापेक्षा खूप वेगळा आहे.

• ​वास्तववादी गोवा: चित्रपटात दिसणारा ‘बीच’ आणि ‘पार्ट्यांचा’ गोवा मावजो यांच्या साहित्यात नसतो. तिथे असतो तो काजूच्या बागांमध्ये कष्ट करणारा शेतकरी, समुद्राशी झुंज देणारा कोळी आणि परदेशात कष्ट करून पैसे पाठवणारी ‘कार्मेलिन’.
• ​मानवी नातेसंबंधांची वीण: दोन व्यक्तींमधील प्रेम, संशय, त्याग आणि संवाद यावर मावजो यांचे जबरदस्त नियंत्रण आहे. त्यांच्या कथांमधील पात्रे वाचकाला आपल्या घरातील किंवा शेजारची वाटतात.
• ​कमी शब्दांत मोठे अर्थ: मावजो यांची भाषा साधी, सरळ पण अर्थवाही असते. ते शब्दांचा फुलोरा करण्यापेक्षा आशयावर जास्त भर देतात.

१०. जागतिक स्तरावर कोकणी साहित्याचा ठसा (H2)

​दामोदर मावजो यांनी केवळ गोव्यात किंवा भारतातच नाही, तर जागतिक स्तरावर कोकणी भाषेची ध्वजा उंच धरली आहे. त्यांचे साहित्य अनेक आंतरराष्ट्रीय भाषांमध्ये अनुवादित झाले असून, ते परदेशातील विद्यापीठांमध्येही अभ्यासासाठी वापरले जाते.

• ​आंतरराष्ट्रीय अनुवाद: मावजो यांच्या कथांचे इंग्रजी, फ्रेंच आणि पोर्तुगीज भाषेत अनुवाद झाले आहेत. यामुळे पाश्चात्य जगाला गोव्याच्या संस्कृतीची केवळ पर्यटनापलीकडची बाजू समजली.
• ​साहित्य महोत्सवातील सहभाग: त्यांनी लंडन, न्यूयॉर्क आणि पॅरिस येथील अनेक आंतरराष्ट्रीय साहित्य महोत्सवांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे. तिथे त्यांनी प्रादेशिक भाषांमधील साहित्याची ताकद जगाला पटवून दिली.
• ​सांस्कृतिक दूत: ते खऱ्या अर्थाने गोव्याचे सांस्कृतिक दूत आहेत. त्यांच्या ‘द वेट अँड अदर स्टोरीज’ (The Wait and Other Stories) या संग्रहाने जागतिक वाचकांचे लक्ष वेधून घेतले आहे.

११. दामोदर मावजो यांची काही गाजलेली विधाने

​मावजो यांच्या लेखनातून आणि भाषणांतून व्यक्त झालेले विचार आजही समाजमनावर खोलवर परिणाम करतात. त्यांची काही मर्मभेदी विधाने खालीलप्रमाणे आहेत:

• ​अभिव्यक्तीबद्दल: “लेखकाचे काम केवळ आरसा दाखवणे नाही, तर अंधारात दिवा घेऊन उभे राहणे हे देखील आहे.”
• ​भाषेबद्दल: “जर तुम्ही तुमची मातृभाषा गमावली, तर तुम्ही तुमचा भूतकाळ आणि भविष्यातील कल्पनाशक्तीही गमावून बसाल.”
• ​धार्मिक सलोख्याबद्दल: “गोवा ही अशी भूमी आहे जिथे चर्चची घंटा आणि मंदिराची आरती एकमेकांच्या सुरात मिसळते; हीच आपली खरी ताकद आहे.”

१२. स्पर्धा परीक्षेसाठी उपयुक्त माहिती

​जर तुम्ही एमपीएससी (MPSC) किंवा इतर स्पर्धा परीक्षांची तयारी करत असाल, तर दामोदर मावजो यांच्याबद्दल खालील माहिती तोंडपाठ असणे गरजेचे आहे:

• ​पूर्ण नाव: दामोदर मावजो.
• ​जन्म: १ ऑगस्ट १९४४ (माजर्डा, गोवा).
• ​प्रमुख पुरस्कार: साहित्य अकादमी पुरस्कार (१९८३), ज्ञानपीठ पुरस्कार (२०२१-५७ वा).
• ​कादंबरी: कार्मेलिन (सर्वात गाजलेली), सुनामी सायमन.
• ​कथासंग्रह: गांथन, जागर, रुमडफूल.
• ​विशेष ओळख: कोकणी साहित्यातील दुसरे ज्ञानपीठ विजेते.

१३. मावजो यांचा साहित्यातील वारसा आणि आजची प्रासंगिकता

​आजच्या डिजिटल युगात, जिथे लोक छोट्या पोस्ट वाचणे पसंत करतात, तिथे मावजो यांचे सविस्तर साहित्य वाचणे म्हणजे स्वतःच्या मुळांचा शोध घेणे होय.

• ​नव्या पिढीला प्रेरणा: मावजो आजही सक्रिय आहेत आणि ते तरुणांना लिहिण्यासाठी प्रेरित करतात. त्यांच्या मते, लेखणी ही सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारण्याचे सर्वात प्रभावी शस्त्र आहे.
• ​वाचन संस्कृतीचे जतन: गोव्यात त्यांनी अनेक ग्रंथालये आणि वाचन चळवळींना पाठबळ दिले आहे. त्यांचे जीवन हे केवळ साहित्यासाठी वाहिलेले जीवन आहे.
• ​बदलत्या गोव्याचे चित्रण: पर्यटनामुळे गोव्याचे मूळ रूप बदलत असताना, मावजो आपल्या साहित्यातून जुन्या गोव्यातील साधेपणा आणि प्रामाणिकपणा जिवंत ठेवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.

१४. निष्कर्ष: कोकणी साहित्यातील एक ‘महासागर’

दामोदर मावजो हे नाव केवळ कोकणी पुरते मर्यादित नाही, तर ते भारतीय साहित्यातील एक ‘महासागर’ आहे. त्यांच्या साहित्यात खोलवर मानवी संवेदना आहेत. ‘कार्मेलिन’च्या वेदनेपासून ते ‘त्सुनामी सायमन’च्या जिद्दीपर्यंत, त्यांच्या कथा आपल्याला जगायला शिकवतात. कोकणी भाषा आज मावजो यांच्या दर्जेदार साहित्यामुळे जागतिक नकाशावर चमकत आहे.

​५७ व्या ज्ञानपीठ पुरस्काराचा बहुमान मिळणे हा केवळ मावजो यांचा सन्मान नसून, तो प्रत्येक प्रादेशिक भाषेत लिहिणाऱ्या लेखकाचा विजय आहे. त्यांचे कार्य पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.

​तुम्हाला मावजो यांच्याबद्दल काय वाटते? (CTA)

​वाचकहो, दामोदर मावजो यांची ‘कार्मेलिन’ किंवा इतर कोणती कथा तुम्ही वाचली आहे का? प्रादेशिक भाषांमधील साहित्याला मिळणारे हे पुरस्कार तुम्हाला किती महत्त्वाचे वाटतात? तुमच्या प्रतिक्रिया खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा. कोकणी साहित्याचा हा अमूल्य वारसा सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!

अशाच सखोल आणि माहितीपूर्ण चरित्रात्मक ब्लॉगसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या!