साहित्य अकादमी: इतिहास, पुरस्कारांचे स्वरूप व संपूर्ण माहिती

प्रास्ताविक :

भारतासारख्या बहुभाषिक देशात साहित्याला एकत्र गुंफण्याचे काम करणारी जर कोणती सर्वात मोठी संस्था असेल, तर ती म्हणजे ‘साहित्य अकादमी’. भारताला स्वातंत्र मिळाल्यानंतर आपल्या देशातील विविध प्रादेशिक भाषांमधील साहित्याला प्रोत्साहन मिळावे आणि त्यांच्यात समन्वय राहावा, या उद्देशाने या संस्थेची स्थापना करण्यात आली. “साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळणे” हे प्रत्येक भारतीय लेखकाचे एक मोठे स्वप्न असते. हा पुरस्कार केवळ एक सन्मान नाही, तर तो त्या लेखकाच्या शब्दांना मिळालेली राष्ट्रीय मान्यता आहे. आजच्या या विशेष लेखात आपण साहित्य अकादमीचा इतिहास, तिची कार्यपद्धती, विविध पुरस्कारांचे प्रकार आणि मराठी साहित्याने या संस्थेत उमटवलेला ठसा, अशा सर्व बाबींवर सविस्तर वेध घेणार आहोत.

१. साहित्य अकादमीची स्थापना आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमी

साहित्य अकादमीची स्थापना भारत सरकारने १५ डिसेंबर १९५२ रोजी केली होती, परंतु तिचे औपचारिक उद्घाटन १२ मार्च १९५४ रोजी करण्यात आले.

स्थापनेचा उद्देश: भारताचे पहिले शिक्षण मंत्री मौलाना अबुल कलाम आझाद यांनी या संस्थेची संकल्पना मांडली होती. त्यांना असे वाटत होते की, भारताच्या एकात्मतेसाठी विविध भाषांमधील साहित्याचा अनुवाद होणे आणि लेखकांचा सन्मान होणे गरजेचे आहे.
स्वायत्त संस्था: जरी या संस्थेला भारत सरकारकडून निधी मिळत असला, तरी ती एक स्वायत्त (Autonomous) संस्था म्हणून काम करते. साहित्याच्या बाबतीत सरकारचा कोणताही हस्तक्षेप यात नसतो.
मुख्यालय: साहित्य अकादमीचे मुख्यालय दिल्लीतील प्रसिद्ध ‘रवींद्र भवन’ येथे आहे. या इमारतीमध्ये ललित कला अकादमी आणि संगीत नाटक अकादमीची कार्यालये सुद्धा आहेत.

२. साहित्य अकादमीचे बोधचिन्ह आणि ‘वाक्’

साहित्य अकादमीचे बोधचिन्ह (Logo) हे भारतीय संस्कृतीचे दर्शन घडवते. हे बोधचिन्ह विख्यात चित्रकार सत्यजित रे यांनी तयार केले होते.

बोधचिन्हाचा अर्थ: या लोगोमध्ये उगवता सूर्य आणि त्याखालील उघडलेले पुस्तक ज्ञानाचा प्रसार दर्शवते. ‘साहित्य’ हे समाजाला दिशा देण्याचे काम करते, हा संदेश यातून मिळतो.
संस्थेचे ब्रीदवाक्य: संस्थेचे ब्रीदवाक्य ‘किं वाक्’ (वाचा किंवा सांगा) किंवा साहित्याच्या संदर्भातील संवादाला महत्त्व देणारे आहे.
बोधवाक्य: “भारतीय साहित्य एक आहे, जरी ते अनेक भाषांमध्ये लिहिले जात असले तरी” (Indian Literature is one, though written in many languages) हे या संस्थेचे मूळ ब्रीद आहे.

३. साहित्य अकादमीद्वारे मान्यताप्राप्त भाषा

साहित्य अकादमी सध्या एकूण २४ भाषांमधील साहित्याचा विचार करते. अनेक वाचकांना वाटते की केवळ घटनेच्या ८ व्या अनुसूचीतील भाषांचाच विचार होतो, पण तसे नाही.

घटनेतील २२ भाषा: आसामी, बंगाली, बोडो, डोगरी, गुजराती, हिंदी, कन्नड, काश्मिरी, कोकणी, मैथिली, मल्याळम, मणिपुरी, मराठी, नेपाळी, उडिया, पंजाबी, संस्कृत, संताली, सिंधी, तमिळ, तेलगू आणि उर्दू.
अतिरिक्त २ भाषा: साहित्य अकादमीने इंग्रजी आणि राजस्थानी या दोन भाषांना सुद्धा स्वतंत्र मान्यता दिली आहे.
मान्यतेचे निकष: एखादी भाषा स्वतंत्रपणे विकसित झाली आहे का, तिचे व्याकरण आणि स्वतंत्र साहित्य परंपरा आहे का, हे पाहून अकादमी त्या भाषेचा समावेश करते.

४. वार्षिक साहित्य अकादमी पुरस्कार: स्वरूप आणि महत्त्व

हा अकादमीचा सर्वात मुख्य आणि मानाचा पुरस्कार आहे, जो दरवर्षी दिला जातो.

निवडीचे निकष: गेल्या पाच वर्षांत प्रकाशित झालेल्या सर्वोत्तम साहित्यकृतीचा यासाठी विचार केला जातो. सुरुवातीला हा पुरस्कार एका विशिष्ट पुस्तकासाठी दिला जात असे.
पुरस्काराचे स्वरूप: सध्या या पुरस्काराचे स्वरूप १ लाख रुपये रोख, मानचिन्ह आणि शाल असे आहे. १९५४ मध्ये जेव्हा हा पुरस्कार सुरू झाला, तेव्हा रक्कम ५,००० रुपये होती, जी काळानुसार वाढत गेली.
विविध साहित्य प्रकार: हा पुरस्कार केवळ कादंबरीसाठी नसून कविता संग्रह, नाटक, समीक्षा, आत्मचरित्र आणि लघुकथा अशा सर्व प्रकारच्या साहित्याला दिला जातो.

५. पुरस्कार निवड प्रक्रिया: पारदर्शकता आणि निकष

साहित्य अकादमीच्या पुरस्काराची निवड प्रक्रिया अत्यंत गुंतागुंतीची आणि तीन टप्प्यांची असते, ज्यामुळे त्यात पारदर्शकता टिकून राहते.

निवडीचे तीन टप्पे

१. नामांकन: सुरुवातीला प्रत्येक भाषेतील तज्ज्ञांकडून आणि संस्थांकडून पुस्तकांची नावे मागवली जातात.

२. सल्लागार समिती: प्रत्येक भाषेसाठी एक सल्लागार समिती असते, जी काही पुस्तके शॉर्टलिस्ट करते.

३. अंतिम ज्युरी (Jury): तीन सदस्यांची एक अंतिम समिती या पुस्तकांचे वाचन करते आणि गुप्त मतदानाने एका नावाची निवड करते.

६. मराठी साहित्य आणि साहित्य अकादमी पुरस्कारांची परंपरा

मराठी साहित्याने सुरुवातीपासूनच या राष्ट्रीय पुरस्कारांमध्ये आपला दबदबा कायम ठेवला आहे. मराठीतील अनेक दिग्गज साहित्यिकांनी आपल्या लेखणीने या पुरस्काराची उंची वाढवली आहे.

पहिले मराठी विजेते (१९५५): मराठी साहित्यासाठीचा पहिला साहित्य अकादमी पुरस्कार तर्कतीर्थ लक्ष्मणशास्त्री जोशी यांच्या ‘वैदिक संस्कृतीचा विकास’ या ग्रंथाला मिळाला. हा एक वैचारिक आणि संशोधनात्मक ग्रंथ होता.
कादंबरी विभागातील यश: वि. स. खांडेकर (ययाती), भालचंद्र नेमाडे (टीकास्वयंवर – समीक्षा असूनही कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध), आणि विश्राम बेडेकर (एक झाड दोन पक्षी) अशा अनेकांनी कादंबरी क्षेत्रात हा बहुमान मिळवला.
कविता आणि नाटके: कुसुमाग्रज, विंदा करंदीकर, नारायण सुर्वे यांसारख्या कवींपासून ते विजय तेंडुलकर आणि सतीश आळेकर यांसारख्या नाटककारांपर्यंत सर्वांना अकादमीने गौरवले आहे.
महिला साहित्यिकांचा गौरव: इरावती कर्वे (युगांत), दुर्गा भागवत (पैस) आणि गौरी देशपांडे अशा कर्तृत्ववान महिलांनीही मराठीचा झेंडा दिल्लीत फडकवला आहे.

७. साहित्य अकादमीचे इतर महत्त्वाचे पुरस्कार

केवळ मुख्य वार्षिक पुरस्कारच नाही, तर साहित्य अकादमी इतरही अनेक श्रेणींमध्ये पुरस्कार प्रदान करते, ज्यामुळे साहित्याचा सर्व बाजूंनी विकास होतो.

अ. अनुवाद पुरस्कार (Translation Prize)

एका भाषेतील साहित्य दुसऱ्या भाषेत नेणाऱ्या पुलाचे काम अनुवादक करतात. १९८९ पासून अकादमीने स्वतंत्र ‘अनुवाद पुरस्कार’ सुरू केला. यामध्ये ५०,००० रुपये आणि मानचिन्ह दिले जाते. यामुळे प्रादेशिक भाषांमधील संवाद वाढण्यास मोठी मदत झाली आहे.

ब. बाल साहित्य पुरस्कार (Bal Sahitya Puraskar)

लहान मुलांसाठी सकस आणि दर्जेदार साहित्य लिहिणाऱ्या लेखकांसाठी २०१० मध्ये हा पुरस्कार सुरू झाला. महाराष्ट्रातील एकनाथ आव्हाड, माधुरी पुरंधरे यांसारख्या लेखकांना या श्रेणीत गौरवण्यात आले आहे.

क. युवा पुरस्कार (Yuva Puraskar)

३५ वर्षांखालील तरुण लेखकांना प्रोत्साहन देण्यासाठी २०११ पासून हा पुरस्कार दिला जातो. यातून साहित्यातील ‘नवे रक्त’ आणि नवे प्रवाह समोर येतात.

८. ‘भाषा सन्मान’ आणि दुर्लक्षित भाषांचे जतन

साहित्य अकादमी केवळ २४ मुख्य भाषांवरच थांबत नाही, तर भारताच्या कानाकोपऱ्यातील बोलीभाषा आणि शास्त्रीय भाषांच्या संवर्धनासाठी ‘भाषा सन्मान’ प्रदान करते.

उद्देश: ज्या भाषांना अद्याप स्वतंत्र अकादमी मान्यता मिळालेली नाही किंवा ज्या भाषा लुप्त होण्याच्या मार्गावर आहेत (उदा. गोंडी, भिल्ली, खंडाशी), त्यातील संशोधकांना आणि साहित्यिकांना हा सन्मान दिला जातो.
शास्त्रीय साहित्याला चालना: मध्ययुगीन किंवा प्राचीन साहित्यावर संशोधन करणाऱ्या विद्वानांनाही या पुरस्काराद्वारे सन्मानित केले जाते. यामुळे भारताचा जुना ऐतिहासिक वारसा जतन होण्यास मदत होते.

९. साहित्य अकादमीची प्रकाशने आणि ग्रंथालय

साहित्य अकादमी ही जगातील सर्वात मोठ्या प्रकाशकांपैकी एक आहे. ही संस्था केवळ पुरस्कार देत नाही, तर प्रचंड प्रमाणात पुस्तके प्रकाशित करते.

अनुवाद प्रकल्प: एका भाषेतील उत्कृष्ट पुस्तक इतर सर्व भारतीय भाषांमध्ये अनुवादित करून प्रकाशित करणे, हा अकादमीचा सर्वात मोठा उपक्रम आहे. यामुळे बंगालीतील टागोर महाराष्ट्रात वाचले जातात आणि ज्ञानेश्वरी आसाममध्ये पोहोचते.
महत्त्वपूर्ण मालिका: ‘भारतीय साहित्याचे निर्माते’ (Makers of Indian Literature) ही मालिका जगप्रसिद्ध आहे. यात थोर साहित्यिकांची संक्षिप्त चरित्रे अल्प दरात उपलब्ध करून दिली जातात.
बहुभाषिक ग्रंथालय: दिल्लीतील अकादमीच्या ग्रंथालयात २४ भाषांमधील लाखो पुस्तके उपलब्ध आहेत. हे संशोधकांसाठी आणि वाचकांसाठी एक मोठे केंद्र आहे.

१०. साहित्य अकादमीचे उपक्रम: चर्चासत्रे आणि कार्यशाळा

केवळ पुस्तके प्रकाशित करणे म्हणजे साहित्याची सेवा नव्हे, तर लेखकांना व्यासपीठ मिळवून देणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

साहित्योत्सव (Festival of Letters): दरवर्षी दिल्लीत हा मोठा महोत्सव होतो, जिथे भारतभरातील शेकडो लेखक एकत्र येतात.
अस्मिता आणि अभिव्यक्ती: महिला लेखिकांसाठी आणि दलित साहित्यासाठी अकादमी ‘अस्मिता’ आणि ‘अभिव्यक्ती’ सारखे विशेष कार्यक्रम आयोजित करते.
कवी संमेलने: राष्ट्रीय स्तरावर ‘कवी संधी’ सारखे कार्यक्रम राबवून कवींना आपली कविता लोकांपर्यंत पोहोचवण्याची संधी दिली जाते.

११. मराठी साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेत्यांची काही उदाहरणे

वाचकहो, मराठीतील हा प्रवास किती समृद्ध आहे हे खालील काही महत्त्वाच्या नावांवरून लक्षात येईल:

१९६०: वि. स. खांडेकर (ययाती – कादंबरी)
१९६७: ना. सं. इनामदार (झेप – ऐतिहासिक कादंबरी)
१९७०: ना. ग. देशपांडे (शीळ – कविता)
१९७५: रा. भि. जोशी (वाटचाली – प्रवासवर्णन)
१९९०: आनंद यादव (झोंबी – कादंबरी)
२००९: वसंत आबाजी डहाके (चित्रलिपी – कविता)
२०२३: कृष्णात खोत (रिंगाण – कादंबरी)

१२. स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने साहित्य अकादमी: महत्वाचे ‘की-पॉइंट्स’

जर तुम्ही एमपीएससी (MPSC), यूपीएससी (UPSC) किंवा इतर स्पर्धा परीक्षांची तयारी करत असाल, तर साहित्य अकादमीशी संबंधित खालील मुद्दे वारंवार विचारले जातात. हे मुद्दे तोंडपाठ असणे फायदेशीर ठरेल.

पहिले अध्यक्ष: पंडित जवाहरलाल नेहरू हे साहित्य अकादमीचे पहिले अध्यक्ष होते. संस्थेच्या घटनेनुसार भारताचे पंतप्रधान हे याचे पदसिद्ध अध्यक्ष नसले, तरी सुरुवातीला ती परंपरा होती.
वर्तमान अध्यक्ष: माधव कौशिक (२०२३ पासून कार्यरत).
अकादमी फेलोशिप: ‘साहित्य अकादमी फेलो’ हा संस्थेचा सर्वोच्च सन्मान आहे. हा सन्मान केवळ प्रथितयश आणि दिग्गज साहित्यिकांनाच दिला जातो (उदा. भालचंद्र नेमाडे).
मुद्रण आणि नियतकालिके: अकादमी ‘इंडियन लिटरेचर’ (इंग्रजी) आणि ‘समकालीन भारतीय साहित्य’ (हिंदी) ही दोन द्वैमासिके प्रकाशित करते.
पुरस्काराची घोषणा: सहसा दरवर्षी डिसेंबर महिन्यात पुरस्कारांची घोषणा केली जाते आणि त्यानंतर फेब्रुवारी/मार्च महिन्यात ‘साहित्योत्सव’ दरम्यान वितरण होते.

१३. डिजिटल युगातील साहित्य अकादमी: कात टाकताना

तंत्रज्ञानाच्या युगात साहित्य अकादमीनेही स्वतःमध्ये अनेक बदल केले आहेत. केवळ छापील पुस्तकांवर मर्यादित न राहता संस्था आता डिजिटल माध्यमांकडे वळत आहे.

ई-बुक्स आणि ऑनलाईन विक्री: अकादमीची अनेक महत्त्वाची पुस्तके आता ई-बुक स्वरूपात उपलब्ध आहेत. तसेच, त्यांच्या अधिकृत वेबसाईटवरून पुस्तके ऑनलाईन खरेदी करण्याची सोय करण्यात आली आहे.
डिजिटल आर्काइव्ह: जुन्या साहित्यिकांची दुर्मिळ भाषणे, मुलाखती आणि हस्तलिखिते यांचे डिजिटलायझेशन करण्याचे काम अकादमीने वेगाने हाती घेतले आहे.
वेबिनार आणि व्हर्च्युअल संमेलने: कोरोना काळानंतर अकादमीने ‘वेबिनार’ च्या माध्यमातून जगभरातील साहित्यिकांना एकत्र आणण्याचे यशस्वी प्रयोग केले आहेत. यामुळे साहित्याचा प्रसार भौगोलिक सीमा ओलांडून अधिक वेगाने होत आहे.

१४. साहित्य अकादमीपुढील आव्हाने

कोणत्याही मोठ्या संस्थेप्रमाणे साहित्य अकादमीसमोरही काही आव्हाने आहेत, ज्यावर चर्चा होणे गरजेचे आहे.

अनुवादाचा दर्जा: २४ भाषांमध्ये अनुवाद करताना मूळ संहितेचा आत्मा टिकवून ठेवणे हे एक मोठे आव्हान असते. चांगल्या अनुवादकांची कमतरता कधीकधी अडथळा ठरते.
राजकीय हस्तक्षेप आणि पुरस्कार वापसी: २०१५ च्या सुमारास देशातील काही घटनांच्या निषेधार्थ अनेक साहित्यिकांनी आपले पुरस्कार परत केले होते. अशा वेळी संस्थेच्या स्वायत्ततेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले जाते. मात्र, अकादमीने आपली तटस्थ भूमिका नेहमीच जपण्याचा प्रयत्न केला आहे.
तरुणांपर्यंत पोहोचणे: आजची पिढी सोशल मीडिया आणि शॉर्ट कंटेंटमध्ये रमत असताना, त्यांना गंभीर साहित्याकडे वळवणे हे अकादमीपुढील सर्वात मोठे कार्य आहे.

१५. साहित्य अकादमी पुरस्कारांची सांख्यिकी

साहित्याच्या अभ्यासकांसाठी ही आकडेवारी महत्वाची आहे (अंदाजित):

एकूण पुरस्कृत भाषा: २४ (२२ घटनात्मक + इंग्रजी व राजस्थानी).
वार्षिक मुख्य पुरस्कार संख्या: २४ (प्रत्येक भाषेसाठी एक).
वार्षिक अनुवाद पुरस्कार संख्या: २४.
साहित्य अकादमी फेलोशिप: एका वेळी जास्तीत जास्त २१ हयात व्यक्तींनाच ही फेलोशिप दिली जाऊ शकते.

१६. निष्कर्ष: भारतीय संस्कृतीचा शब्दरुप आरसा

साहित्य अकादमी ही केवळ पुरस्कार देणारी यंत्रणा नाही, तर ती भारताच्या विविधांगी संस्कृतीला जोडणारा एक रेशमी धागा आहे. “भारतीय साहित्य एक आहे, जरी ते अनेक भाषांत लिहिले जात असले तरी” हे संस्थेचे ब्रीदवाक्य खऱ्या अर्थाने सार्थ ठरते. ज्ञानेश्वरांपासून ते टागोरांपर्यंत आणि कुसुमाग्रजांपासून ते आजच्या नव्या दमाच्या लेखकांपर्यंत सर्वांना एका व्यासपीठावर आणण्याचे श्रेय या संस्थेला जाते.

साहित्य अकादमीने गेल्या सात दशकांपासून भारतीय लेखकांचा सन्मान करून साहित्याचा दर्जा टिकवून ठेवला आहे. मराठी साहित्यासाठी हा सन्मान म्हणजे आपल्या भाषेच्या श्रीमंतीची राष्ट्रीय स्तरावर झालेली पावती आहे.

तुमच्या आवडत्या साहित्यिकाला हा पुरस्कार मिळाला आहे का?

वाचकहो, मराठीतील असा कोणता लेखक किंवा कवी आहे, ज्याला साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळायला हवा होता असे तुम्हाला वाटते? किंवा तुम्हाला आवडलेली कोणती साहित्यकृती आहे जिचा गौरव अकादमीने केला आहे? तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंट मध्ये नक्की कळवा. भारतीय साहित्याचा हा गौरवशाली इतिहास सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, व्हॉट्सॲप आणि ट्विटरवर शेअर करायला विसरू नका!

अशाच सखोल आणि संशोधनात्मक मराठी माहितीसाठी Mywebstories.com ला नेहमी भेट देत राहा.

साहित्य अकादमी: भारतीय साहित्याचे मंदिर आणि लेखकांचा सर्वोच्च सन्मान