प्रास्ताविक :
“मराठा तितुका मेळवावा, महाराष्ट्र धर्म वाढवावा…” हे समर्थ रामदास स्वामींचे वचन सत्यात उतरवण्यासाठी ज्या माऊलीने आपले संपूर्ण आयुष्य खर्ची घातले, त्या म्हणजे स्वराज्यजननी राजमाता जिजाऊ. इतिहासात अनेक राजे झाले, अनेक योद्धे झाले; पण एका राजाला घडवणारी, त्याला नीतिमत्ता, शौर्य आणि न्यायप्रियतेचे बाळकडू पाजणारी माता विरळाच! जिजाऊ केवळ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या माता नव्हत्या, तर त्या स्वराज्याच्या पहिल्या संकल्पक होत्या. ज्या काळात महाराष्ट्र आदिलशाही, निजामशाही आणि मुघलांच्या जाचाखाली भरडला जात होता, त्या काळात एका स्वतंत्र राज्याचे स्वप्न पाहण्याचे धाडस जिजाऊंनी दाखवले. आजच्या या विशेष लेखामध्ये आपण जिजाऊंच्या जन्मापासून, त्यांच्या संघर्षापासून ते हिंदवी स्वराज्याच्या स्थापनेपर्यंतच्या प्रवासाचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
१. जन्म आणि बालपण: लखुजीराव जाधवांची कन्या
जिजाऊंचा जन्म १२ जानेवारी १५९८ रोजी बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडराजा येथे झाला. त्यांचे वडील लखुजीराव जाधव हे त्या काळातील एक पराक्रमी आणि वजनदार सरदार होते. ते देवगिरीच्या यादवांचे वंशज होते.
- राजघराण्यातील संस्कार: जिजाऊंचे बालपण एका शूर घराण्यात गेले. लखुजीरावांच्या पदरी मोठी फौज होती. त्यामुळे लहानपणापासूनच जिजाऊंनी राजकारण, युद्धकला आणि घोडदौड यांचे जवळून निरीक्षण केले होते.
- शिक्षण आणि युद्धकला: त्या काळात स्त्रियांना शिक्षणाची फारशी मुभा नसतानाही, लखुजीरावांनी जिजाऊंना लष्करी प्रशिक्षणासोबतच राजनीतीचे धडे दिले. त्या तलवारबाजीत आणि दांडपट्ट्यात निपुण होत्या.
- धार्मिकता आणि न्यायबुद्धी: त्यांच्या आई, म्हाळसाबाई यांनी त्यांच्यावर धार्मिक संस्कार केले. मात्र, जिजाऊंची धार्मिकता ही केवळ कर्मकांडापुरती मर्यादित नव्हती; तर ती न्यायावर आधारित होती. अन्याय सहन न करण्याची वृत्ती त्यांच्यात बालपणीच रुजली होती.
२. शहाजीराजे लोहगावकर यांच्याशी विवाह
जिजाऊंचा विवाह वेरूळचे भोसले घराणे, म्हणजेच मालोजीराव भोसले यांचे पुत्र शहाजीराजे भोसले यांच्याशी झाला. हा विवाह केवळ दोन घराण्यांचे मिलन नव्हते, तर तो यादवांचे शौर्य आणि भोसल्यांच्या पराक्रमाचा संगम होता.
- संघर्षाची सुरुवात: लग्नानंतर जिजाऊंना सुखाचे दिवस फार कमी लाभले. जाधव आणि भोसले या दोन्ही घराण्यांमध्ये राजकीय कारणावरून वितुष्ट आले. स्वतःच्या माहेरी आणि सासरी सुरू असलेल्या या संघर्षात जिजाऊंनी अतिशय संयमाने भूमिका घेतली.
- कुटुंबापेक्षा कर्तव्य मोठे: लखुजीराव जाधव आणि शहाजीराजे यांच्यातील संघर्षात जिजाऊंनी नेहमीच आपल्या पतीची आणि स्वराज्याच्या ध्येयाची साथ दिली. त्यांनी कौटुंबिक ओढीपेक्षा कर्तव्याला महत्त्व दिले.
- भोसले घराण्याची परंपरा: शहाजीराजे हे निजामशाही आणि पुढे आदिलशाहीतील एक थोर सेनापती होते. मात्र, जिजाऊंना परकीयांची चाकरी मान्य नव्हती. त्यांना स्वतःचे राज्य हवे होते.
३. शिवनेरीवरील तो सोन्याचा दिवस: शिवरायांचा जन्म
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरी किल्ल्यावर एका युगपुरुषाचा जन्म झाला. शहाजीराजे मोहिमेवर असताना जिजाऊंनी अतिशय बिकट परिस्थितीत शिवनेरीचा आश्रय घेतला होता.
- जिजाऊंची प्रार्थना: “पुत्र व्हावा ऐसा गुंडा, ज्याचा तिन्ही लोकी झेंडा…” ही जिजाऊंची मनीषा होती. त्यांनी शिवनेरीवरील शिवाई देवीला नवस केला होता की, “आई, या देशाला परकीयांच्या जाचातून मुक्त करणारा पुत्र मला दे.”
- संकल्पनेची सुरुवात: शिवरायांच्या जन्माबरोबरच जिजाऊंनी त्यांना एक सामान्य बालक म्हणून नाही, तर एक ‘रक्षक’ म्हणून घडवायला सुरुवात केली. शिवरायांच्या डोळ्यांत त्यांनी स्वराज्याचे स्वप्न पेरले.
- शिवाई देवीचे नाव: शिवाई देवीच्या नावावरूनच बाळाचे नाव ‘शिवाजी’ ठेवण्यात आले. शिवनेरीच्या तटबंदीत शिवरायांचे पहिले पाऊल पडले आणि जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली हिंदवी स्वराज्याचा पाया रचला गेला.
४. पुण्याचे पुनर्वसन आणि जिजाऊंचे प्रशासन
शहाजीराजांनी जिजाऊ आणि शिवरायांना पुण्याची जहागिरी सांभाळण्यासाठी पाठवले. त्यावेळी पुणे हे आदिलशाहीच्या गाढवाच्या नांगराने नांगारलेले, उद्ध्वस्त झालेले शहर होते.
- पुण्याचा कायापालट: जिजाऊंनी पुण्यात आल्यावर तिथे सोन्याचा नांगर फिरवला आणि लोकांमध्ये विश्वास निर्माण केला. त्यांनी उद्ध्वस्त झालेली मंदिरे पुन्हा उभारली.
- लाल महाल: पुण्यात राहण्यासाठी त्यांनी ‘लाल महाल’ बांधला. पुण्याच्या आसपासच्या मावळ खोऱ्यातील लोकांना एकत्र करून त्यांना शेतीसाठी प्रोत्साहन दिले.
- न्यायदान: पुण्याच्या जहागिरीचा कारभार पाहताना जिजाऊ स्वतः न्याय निवाडा करत असत. गोरगरीबांवर अन्याय करणाऱ्यांना त्या कठोर शिक्षा देत. यामुळे प्रजेचा त्यांच्यावर आणि तरुण शिवरायांवर विश्वास बसू लागला.
५. शिवबांचे शिक्षण आणि संस्कार: एक आदर्श राजाची जडणघडण
जिजाऊंनी शिवरायांना केवळ युद्धकला शिकवली नाही, तर त्यांना एक प्रगल्भ ‘लोककल्याणकारी राजा’ म्हणून घडवले. त्यांच्या शिक्षणाची जबाबदारी जिजाऊंनी अत्यंत गांभीर्याने पार पाडली.
- रामायण-महाभारताच्या गोष्टी: जिजाऊ शिवरायांना लहानपणी रामायण आणि महाभारतातील शौर्याच्या गोष्टी सांगत असत. अन्यायाचा प्रतिकार कसा करावा आणि सत्याच्या बाजूने कसे उभे राहावे, हे संस्कार त्यांनी या कथांमधून शिवरायांवर केले.
- युद्धनीती आणि गनिमी कावा: सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये युद्ध कसे करावे, कमी सैन्यात बलाढ्य शत्रूचा पराभव कसा करावा (गनिमी कावा), याचे धडे जिजाऊंच्या मार्गदर्शनाखाली शिवरायांनी गिरवले.
- अष्टप्रधान मंडळाची संकल्पना: एका राजाला केवळ तलवार चालवून चालत नाही, तर त्याला राज्य चालवण्यासाठी सक्षम प्रशासन लागते. जिजाऊंनी शिवरायांना नीतिमत्ता, राजकारण आणि समाजकारण या त्रिसूत्रीवर आधारित शिक्षण दिले.
६. स्वराज्याची शपथ आणि जिजाऊंचे पाठबळ
वयाच्या अवघ्या १५-१६ व्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात ‘हिंदवी स्वराज्याची’ शपथ घेतली. या धाडसामागे जिजाऊंचे खंबीर पाठबळ होते.
- धोरणी माता: जेव्हा शिवरायांनी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले, तेव्हा जिजाऊंना प्रचंड आनंद झाला. पण त्यांनी शिवरायांना सावधही केले. शत्रू मोठा आहे आणि आपला मार्ग खडतर आहे, याची जाणीव त्यांनी शिवरायांना करून दिली.
- मावळ्यांची आई: स्वराज्यासाठी लढणाऱ्या प्रत्येक मावळ्यावर जिजाऊ पुत्राप्रमाणे प्रेम करत. तानाजी मालुसरे, बाजीप्रभू देशपांडे यांसारख्या वीरांना जिजाऊंनी नेहमीच प्रोत्साहित केले. मावळ्यांच्या मनात स्वराज्याविषयी जी निष्ठा होती, त्यामागे जिजाऊंची माया आणि प्रेरणा होती.
७. कठीण प्रसंगातील जिजाऊंचे धैर्य: अफझलखान वध आणि आग्र्याचा वेढा
स्वराज्यावर जेव्हा जेव्हा मोठी संकटे आली, तेव्हा जिजाऊंनी आपल्या धैर्याने शिवरायांना आणि स्वराज्याला सावरले.
- अफझलखानाचे संकट: १६५९ मध्ये जेव्हा अफझलखान स्वराज्यावर चालून आला, तेव्हा अनेकांना वाटले की आता स्वराज्य संपणार. पण जिजाऊ डगमगल्या नाहीत. त्यांनी शिवरायांना आशिर्वाद दिला आणि सांगितले, “शिवा, यश तुझेच आहे, जा आणि त्या नराधमाचा संहार कर!”
- शहाजीराजांची कैद: जेव्हा शहाजीराजांना आदिलशहाने कैद केले, तेव्हा जिजाऊंनी विचलित न होता शिवरायांना मुत्सद्देगिरीने वडिलांची सुटका करण्याचे मार्गदर्शन केले.
- आग्र्याचा वेढा: शिवराय जेव्हा आग्र्याच्या कैदेत होते, तेव्हा स्वराज्याचा संपूर्ण कारभार जिजाऊंनी समर्थपणे सांभाळला. औरंगजेबासारख्या क्रूर शत्रूशी लढताना स्वराज्याची घडी विस्कटू न देण्याचे कसब त्यांनी दाखवले.
८. जिजाऊंचे प्रशासकीय आणि सामाजिक कार्य
जिजाऊ केवळ पडद्यामागे राहून सल्ला देणाऱ्या माता नव्हत्या, तर त्या प्रत्यक्ष प्रशासनात सक्रिय होत्या. त्यांच्याकडे स्वतःची स्वतंत्र मुद्रा (Seal) होती.
- न्यायनिवाडा: जिजाऊंच्या दरबारात स्त्रियांना विशेष न्याय मिळत असे. स्त्रियांची अब्रू लुटणाऱ्यांना त्यांनी कधीच माफी दिली नाही. रांझाच्या पाटलाला दिलेली शिक्षा हे याचे मोठे उदाहरण आहे.
- पाणी व्यवस्थापन आणि शेती: दुष्काळाच्या काळात रयतेला मदत करणे, तलाव बांधणे आणि शेतकऱ्यांना बी-बियाणे पुरवणे यात जिजाऊंचा मोठा वाटा होता.
- सांस्कृतिक कार्य: त्यांनी अनेक जुन्या मंदिरांचा जीर्णोद्धार केला आणि पुण्याचा सांस्कृतिक वारसा जिवंत ठेवला.
९. हिंदवी स्वराज्याचे महत्त्वाचे टप्पे आणि जिजाऊंची भूमिका
स्वराज्याचा प्रवास हा काट्याकुट्यांचा आणि संघर्षाचा होता. या प्रवासात प्रत्येक वळणावर राजमाता जिजाऊ एका दीपस्तंभाप्रमाणे शिवरायांच्या पाठीशी उभ्या होत्या. या प्रवासातील काही महत्त्वाचे टप्पे आणि जिजाऊंचे योगदान आपण सविस्तर समजून घेऊया:
शिवरायांचा जन्म आणि स्वराज्याचे बीजारोपण
१९ फेब्रुवारी १६३० रोजी शिवनेरीवर शिवरायांचा जन्म झाला, तो काळ सुल्तानी जाचाचा होता. जिजाऊंनी शिवनेरीवर केवळ एका पुत्राला जन्म दिला नाही, तर पारतंत्र्यात अडकलेल्या महाराष्ट्राला मुक्त करणाऱ्या एका ‘संकल्पाला’ जन्म दिला. बालपणापासूनच त्यांनी शिवबांना केवळ भोसल्यांचे वारसदार म्हणून नाही, तर ‘हिंदवी स्वराज्याचे’ रक्षक म्हणून घडवले. परकीय आक्रमकांच्या गुलामगिरीपेक्षा स्वतःच्या मातीचे स्वातंत्र्य मोठे आहे, हे बाळकडू त्यांनी शिवनेरीच्या तटबंदीतच शिवरायांना दिले.
पुण्याचे पुनर्वसन आणि प्रशासकीय मुहूर्तमेढ
जेव्हा शहाजीराजांनी पुण्याची जहागिरी शिवरायांकडे सोपवली, तेव्हा पुण्याची अवस्था अत्यंत दयनीय होती. निजामशाही आणि आदिलशाहीच्या नाशासाठी शत्रूने पुण्याचे गाव गाढवाच्या नांगराने नांगारले होते. अशा भयाण परिस्थितीत जिजाऊ शिवरायांना घेऊन पुण्यात आल्या. त्यांनी लोकांच्या मनातील भीती दूर केली. जिजाऊंनी पुण्यात सोन्याचा नांगर फिरवून रयतेला धीर दिला की, “आता हे तुमचे राज्य आहे.” त्यांनी उद्ध्वस्त मंदिरे उभारली, लाल महाल बांधला आणि पुण्याच्या प्रशासकीय व्यवस्थेची मुहूर्तमेढ रोवली. हा स्वराज्याच्या निर्मितीतील सर्वात महत्त्वाचा पाया ठरला.
रायरेश्वराची शपथ आणि तोरणा विजय
वयाच्या सोळाव्या वर्षी शिवरायांनी रायरेश्वराच्या मंदिरात स्वराज्याची शपथ घेतली. या धाडसी पावलाला जिजाऊंचे पूर्ण संमती आणि आशिर्वाद लाभले होते. जेव्हा शिवरायांनी तोरणा किल्ला जिंकून स्वराज्याचे तोरण बांधले, तेव्हा तो केवळ एका किल्ल्याचा विजय नव्हता, तर जिजाऊंनी पाहिलेल्या स्वप्नाची ती पहिली मोठी पायरी होती. शिवरायांच्या प्रत्येक विजयात जिजाऊंची रणनीती आणि मावळ्यांना संघटित करण्याचे कसब दडलेले होते.
अफझलखान वध आणि स्वराज्यावरील मोठे संकट
१६५९ मध्ये जेव्हा विजापूरचा बलाढ्य सरदार अफझलखान स्वराज्यावर चालून आला, तेव्हा स्वराज्यावर मृत्यूचे सावट होते. खानाकडे मोठी फौज होती आणि शिवरायांकडे मोजके मावळे. अशा वेळी जिजाऊ डगमगल्या नाहीत. त्यांनी प्रजेला आणि सैन्याला धीर दिला. शिवराय जेव्हा खानाला भेटायला जात होते, तेव्हा जिजाऊंनी त्यांना साश्रू नयनांनी निरोप दिला नाही, तर “यश तुझेच आहे,” असा आत्मविश्वास दिला. खानाच्या वधानंतर स्वराज्याचा आत्मविश्वास कैकपटीने वाढला, त्यामागे जिजाऊंचे खंबीर नेतृत्व होते.
आग्र्याचा वेढा आणि स्वराज्याचे सक्षम नेतृत्व
पुरंदरच्या तहानंतर शिवराय जेव्हा आग्र्याला औरंगजेबाच्या भेटीला गेले आणि तिथे कैदेत अडकले, तेव्हा स्वराज्याचा डोलारा सांभाळणे ही सर्वात मोठी परीक्षा होती. शिवाजी महाराज स्वराज्यात नाहीत, शहाजीराजांचे निधन झालेले अशा काळात ८ महिन्यांहून अधिक काळ जिजाऊंनी स्वराज्याचा कारभार पेलला. त्यांनी शत्रूला स्वराज्यावर चालून येण्याची संधी दिली नाही आणि अंतर्गत प्रशासनही कोलमडू दिले नाही. आग्र्याहून शिवराय सुरक्षित परत येईपर्यंत जिजाऊंनी स्वराज्याची माता आणि पिता अशा दोन्ही भूमिका समर्थपणे निभावल्या.
राज्याभिषेक आणि स्वराज्याची स्वप्नपूर्ती
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर शिवरायांचा राज्याभिषेक झाला. ही घटना म्हणजे जिजाऊंच्या आयुष्यातील कष्टांचे फळ होते. परकीय सत्तेच्या जाचातून मुक्त झालेला आपला महाराष्ट्र आणि सिंहासनावर आरूढ झालेला आपला छत्रपती पाहून जिजाऊंचे डोळे तृप्त झाले. त्यांनी पाहिलेले हिंदवी स्वराज्याचे स्वप्न आता सत्यात उतरले होते. राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांतच त्यांनी पाचाड येथे शांतपणे देह ठेवला.
१०. स्वराज्याचा राज्याभिषेक: स्वप्नपूर्तीचा सोहळा
६ जून १६७४ रोजी रायगडावर छत्रपती शिवाजी महाराजांचा राज्याभिषेक झाला. हा दिवस जिजाऊंच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा आणि आनंदाचा दिवस होता.
- छत्रपतींची माता: ज्या मुलाला त्यांनी शून्यातून जग निर्माण करायला शिकवले, तो आज जगाचा ‘छत्रपती’ झाला होता. रायगडाच्या सिंहासनावर बसलेल्या शिवरायांकडे पाहून जिजाऊंच्या डोळ्यांत आनंदाश्रू उभे राहिले.
- कष्टाचे फळ: निजामशाही, आदिलशाही आणि मुघलशाही या तीनही पातशाह्यांना नमवून स्वतःचे स्वतंत्र हिंदवी स्वराज्य निर्माण करण्याचे जिजाऊंचे स्वप्न पूर्ण झाले होते.
- अखेरचा आशिर्वाद: राज्याभिषेकानंतर काही दिवसांतच, १७ जून १६७४ रोजी रायगडाच्या पायथ्याशी असलेल्या पाचाड येथे या महान माऊलीने देह ठेवला. आपल्या मुलाला छत्रपती म्हणून पाहून त्यांनी समाधानाने प्राण सोडले.
११. जिजाऊंचे व्यवस्थापन कौशल्य: एक ‘व्हिजनरी’ नेतृत्व
राजमाता जिजाऊ केवळ एक माता नव्हत्या, तर त्या एक उत्तम व्यवस्थापक (Manager) आणि रणनीतीकार होत्या. शिवरायांच्या गैरहजेरीत त्यांनी ज्या प्रकारे स्वराज्य सांभाळले, ते आजच्या कॉर्पोरेट जगातही शिकण्यासारखे आहे.
- मानव संसाधन व्यवस्थापन (HR Management): जिजाऊंना माणसांची पारख अचूक होती. शिवरायांच्या भोवती जे निष्ठावान मावळे जमले, त्यातील अनेकांची निवड आणि त्यांच्यावर संस्कार जिजाऊंनी केले होते. माणसांना ध्येयासाठी कसे एकत्र आणावे, हे त्यांचे कसब होते.
- संकट व्यवस्थापन (Crisis Management): जेव्हा शिवाजी महाराज पन्हाळगडाच्या वेढ्यात अडकले होते किंवा आग्र्यात कैद होते, तेव्हा स्वराज्यात गोंधळ उडू शकला असता. पण जिजाऊंनी संयम सोडला नाही. त्यांनी सरदारांना एकत्र ठेवले आणि प्रजेला धीर दिला.
- आर्थिक शिस्त: स्वराज्याचा खजिना रयतेच्या कामासाठी वापरला जावा, यावर त्यांचा कटाक्ष असे. विनाकारण उधळपट्टी न करता, प्रत्येक शिवराई (चलन) स्वराज्याच्या संरक्षणासाठी आणि विकासासाठी खर्च होईल याची त्या काळजी घेत.
१२. स्त्री शक्तीचा आदर्श: जिजाऊंचे सामाजिक योगदान
मध्ययुगीन काळात, जेव्हा स्त्रियांचे स्थान केवळ घरापुरते मर्यादित होते, तेव्हा जिजाऊंनी राजकारणात आणि युद्धनीतीत सक्रिय सहभाग घेऊन स्त्री शक्तीचा एक नवीन मापदंड प्रस्थापित केला.
- आत्मसन्मानाची शिकवण: त्यांनी मावळ प्रांतातील स्त्रियांना निर्भयपणे जगण्याची शिकवण दिली. स्वराज्यात स्त्रीच्या अब्रूवर हात टाकणाऱ्याला “चौरंगा” (हात-पाय तोडणे) करण्याची शिक्षा शिवरायांनी जिजाऊंच्या संस्कारांमुळेच दिली होती.
- शिक्षण आणि संस्कार: जिजाऊंनी सून सईबाई आणि सोयराबाई यांनाही राज्यकारभारात रस घेण्यास प्रोत्साहित केले. त्यांनी राजघराण्यातील स्त्रियांना केवळ राण्या म्हणून नाही, तर स्वराज्याच्या रक्षक म्हणून घडवले.
- जातिभेद निर्मूलन: स्वराज्याच्या स्थापनेत सर्व जाती-धर्माच्या लोकांना स्थान होते. जिजाऊंच्या मनात कधीही भेदभावाला जागा नव्हती. त्यांनी केवळ कर्तृत्वाला महत्त्व दिले, ज्यामुळे अठरापगड जातीचे लोक स्वराज्यासाठी प्राणाची आहुती द्यायला तयार झाले.
१३. राजमाता जिजाऊंच्या जीवनातील महत्त्वाचे प्रेरणादायी प्रसंग
जिजाऊंचे जीवन अशा अनेक प्रसंगांनी भरलेले आहे, जे आजही आपल्याला प्रेरणा देतात:
- पुण्याचा सोन्याचा नांगर: जिजाऊंनी पुण्यात आल्यावर स्वतः उभी राहून सोन्याचा नांगर धरला. ही केवळ एक कृती नव्हती, तर “हे राज्य तुमचे आहे आणि इथली जमीन पुन्हा सुजलाम सुफलाम होईल” हा रयतेला दिलेला विश्वास होता.
- कोंढाण्याची इच्छा: “शिवबा, तो कोंढाणा किल्ला स्वराज्यात हवा, तो शत्रूच्या ताब्यात असलेला मला बघवत नाही,” असे सांगून त्यांनी शिवरायांना प्रेरीत केले. परिणामी, तानाजी मालुसरे यांनी प्राणांचे बलिदान देऊन ‘सिंहगड’ जिंकला.
- पाचाडचा वाडा: जिजाऊंना उतारवयात गडावर ये-जा करणे कठीण होऊ नये म्हणून शिवरायांनी पाचाड येथे त्यांच्यासाठी एक वाडा बांधला होता. तिथे आजही जिजाऊंची समाधी आहे, जी त्यांच्या त्यागाची साक्ष देते.
१४. आजच्या युगात जिजाऊंच्या विचारांची गरज
आज २१ व्या शतकातही जिजाऊंचे विचार तितकेच प्रासंगिक आहेत. प्रत्येक माता जर आपल्या मुलावर जिजाऊंसारखे संस्कार करेल, तर समाजात पुन्हा एकदा न्यायाचे आणि नीतीचे राज्य येईल.
- नेतृत्व गुणांचा विकास: तरुणांनी जिजाऊंकडून ‘दूरदृष्टी’ आणि ‘धैर्य’ शिकले पाहिजे. संकटात खचून न जाता पर्याय कसा शोधावा, हे जिजाऊंचे जीवन शिकवते.
- महिला सक्षमीकरण: जिजाऊ या खऱ्या अर्थाने पहिल्या महिला प्रशासक होत्या. आजच्या महिलांनी त्यांच्याकडून राजकारण, समाजकारण आणि घर यांचा समतोल कसा साधावा, याचे धडे घेतले पाहिजेत.
- स्वराज्य ते सुराज्य: जिजाऊंनी स्वराज्याचे स्वप्न पाहिले, आता आपल्याला ‘सुराज्याचे’ (चांगले राज्य) स्वप्न पूर्ण करायचे आहे. भ्रष्टाचारमुक्त आणि न्यायप्रिय समाज हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.
१५. निष्कर्ष: जिजाऊ – एक अखंड प्रेरणास्त्रोत
राजमाता जिजाऊ या केवळ महाराष्ट्राच्या नाही, तर संपूर्ण भारताच्या अस्मितेचे प्रतीक आहेत. त्यांनी शिवरायांना घडवले म्हणूनच आज आपण स्वतंत्र आहोत आणि आपला महाराष्ट्र धर्म टिकून आहे. जिजाऊ म्हणजे त्याग, जिजाऊ म्हणजे धैर्य, आणि जिजाऊ म्हणजे कर्तृत्वाचा अखंड प्रेरणास्त्रोत!
जिजाऊंचे चरित्र घराघरात पोहोचणे ही काळाची गरज आहे. रायगडाच्या पायथ्याशी पाचाड येथे जिजाऊंची समाधी आजही आपल्याला सांगते की, “ध्येय मोठे असेल तर बलिदान द्यावे लागते, पण त्यातून निर्माण होणारे स्वराज्य अजरामर असते.”
तुम्ही जिजाऊंच्या जन्मस्थळाला भेट दिली आहे का?
वाचकहो, सिंदखेडराजा किंवा पाचाड येथील जिजाऊंच्या समाधीला तुम्ही कधी भेट दिली आहे का? जिजाऊंच्या जीवनातील कोणता प्रसंग तुम्हाला सर्वात जास्त प्रेरणा देतो? तुमच्या भावना आणि विचार खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की कळवा. स्वराज्यजननीची ही यशोगाथा सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, व्हॉट्सॲप आणि सोशल मीडियावर शेअर करायला विसरू नका!
अशाच ऐतिहासिक आणि स्फूर्तिदायक माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या!