प्रास्ताविक :
“मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही,” ही गर्जना म्हणजे भारतीय सामाजिक इतिहासातील एक असा प्रस्फोट होता, ज्याने हजारो वर्षांच्या गुलामगिरीच्या साखळदंडात अडकलेल्या समाजाला मुक्ततेचा मार्ग दाखवला. १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेली ही घोषणा केवळ भावनिक नव्हती, तर ती अत्यंत विचारपूर्वक घेतलेला एक राजकीय, सामाजिक आणि आध्यात्मिक निर्णय होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आयुष्यातील धर्मांतराचा विचार हा एका रात्रीत आलेला विचार नव्हता, तर तो प्रदीर्घ संघर्षातून, अपमानास्पद वागणुकीतून आणि हिंदू धर्मातील विषमतेच्या अनुभवातून आलेला निष्कर्ष होता. आजच्या या विशेष लेखात आपण बाबासाहेबांच्या या ‘त्रिवार घोषणेचा’ इतिहास, त्यामागची कारणे आणि त्याचा जागतिक परिणाम यावर सखोल प्रकाश टाकणार आहोत.
१. ऐतिहासिक पार्श्वभूमी: सत्याग्रह ते वैचारिक मंथन
धर्मांतराच्या घोषणेचा विचार समजून घेण्यासाठी आपल्याला १९३० च्या दशकातील घटनांकडे वळावे लागेल. बाबासाहेबांनी आधी हिंदू धर्मात राहूनच सुधारणा करण्याचे सर्व प्रयत्न केले होते.
- महाडचा सत्याग्रह (१९२७): चवदार तळ्याचा सत्याग्रह करून बाबासाहेबांनी मानवी हक्कांची मागणी केली. तिथे त्यांनी ‘मनुस्मृती’चे दहन केले, जे हिंदू धर्मातील विषमतेविरुद्धचे पहिले मोठे पाऊल होते.
- काळाराम मंदिर सत्याग्रह (१९३०): नाशिकच्या काळाराम मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी ५ वर्षे संघर्ष झाला. पण सनातनी हिंदूंनी दारे उघडली नाहीत. या संघर्षातून बाबासाहेबांना कळून चुकले की, हिंदू धर्म सुधारण्यास तयार नाही.
- गोलमेज परिषद आणि पुणे करार: राजकीय हक्कांच्या लढाईतही त्यांना लक्षात आले की, जोपर्यंत समाज अस्पृश्य मानला जातो, तोपर्यंत त्याला सन्मान मिळणार नाही. या सर्व घटनांनी त्यांना धर्मांतराच्या निर्णयापर्यंत पोहोचवले.
२. पहिली घोषणा: येवला परिषद, १३ ऑक्टोबर १९३५
नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत अस्पृश्य परिषद आयोजित करण्यात आली होती. याच परिषदेत बाबासाहेबांनी आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठा बॉम्बगोळा टाकला.
- परिस्थिती: सनातन्यांच्या अडमुठ्या धोरणामुळे बाबासाहेब संतप्त होते. त्यांना जाणीव झाली होती की, अस्पृश्यता हा हिंदू धर्माचा अविभाज्य भाग बनला आहे.
- गर्जना: १० हजार अनुयायांसमोर ते म्हणाले, “दुर्दैवाने मी अस्पृश्य हिंदू म्हणून जन्माला आलो. ते माझ्या हातात नव्हते. परंतु हिंदू म्हणून मरणार नाही, हे मात्र माझ्या हातात आहे.”
- परिणाम: या घोषणेने संपूर्ण भारतात खळबळ उडाली. गांधीजींपासून ते सावरकरांपर्यंत सर्वांनी यावर प्रतिक्रिया दिल्या. अस्पृश्यांमध्ये मात्र स्वातंत्र्याची एक नवीन लाट निर्माण झाली.
३. दुसरी घोषणा: मुंबई परिषद, मे १९३६
येवला येथील घोषणेनंतर अनेक टीकाकारांना वाटले की ही केवळ रागाच्या भरात दिलेली धमकी आहे. पण बाबासाहेबांनी आपल्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यासाठी मुंबईत ‘महार परिषद’ बोलावली.
- मुक्ती कोण पथे? (Which Way to Emancipation?): या परिषदेत बाबासाहेबांनी दिलेले भाषण ऐतिहासिक मानले जाते. त्यांनी स्पष्ट केले की धर्मांतर हे केवळ नाव बदलणे नाही, तर ती गुलामगिरीतून मुक्ती आहे.
- धार्मिक गुलामगिरीचे विश्लेषण: त्यांनी सांगितले की, हिंदू धर्मात अस्पृश्यांना प्रगतीची संधी नाही. त्यांना सन्मान मिळवायचा असेल, तर या धर्माचा त्याग करणे अनिवार्य आहे.
- पुनरुच्चार: त्यांनी पुन्हा एकदा निक्षून सांगितले की, त्यांचा धर्मांतराचा निर्णय पक्का आहे आणि त्यांनी अनुयायांना त्यासाठी मानसिक तयारी करण्यास सांगितले. ही ‘दुसरी घोषणा’ त्यांच्या दृढनिश्चयाची साक्ष होती.
४. तिसरी घोषणा आणि धर्माचा शोध
धर्मांतराच्या घोषणेनंतर तब्बल २१ वर्षे बाबासाहेबांनी विविध धर्मांचा अभ्यास केला. ही केवळ ‘काहीतरी सोडण्याची’ गोष्ट नव्हती, तर ‘काहीतरी स्वीकारण्याची’ जबाबदारी होती.
- धर्माचा अभ्यास: त्यांनी इस्लाम, ख्रिश्चन, शीख आणि बौद्ध धर्माचा सखोल अभ्यास केला. त्यांना असा धर्म हवा होता, जो मानवी मूल्ये, स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता यावर आधारित असेल.
- शीख धर्माचा विचार: मध्यंतरी त्यांनी शीख धर्माचा विचार केला होता, पण तिथेही काही तांत्रिक आणि राजकीय अडचणी आल्यामुळे त्यांनी तो विचार मागे घेतला.
- बुद्धाकडे वळणे: अखेर त्यांना भगवान बुद्धाच्या धम्मात खरी शांतता आणि समता आढळली. १९५४ मध्ये ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) जागतिक बौद्ध परिषदेत त्यांनी आपण लवकरच बुद्ध धम्माचा स्वीकार करणार असल्याचे सूचित केले, ही त्यांची ‘तिसरी महत्त्वाची घोषणा’ मानली जाते.
५. धर्मांतराची गरज: सामाजिक आणि वैचारिक कारणे
बाबासाहेबांनी धर्मांतराचा निर्णय का घेतला? यामागे केवळ राग नव्हता, तर एक मोठे समाजशास्त्र होते.
अस्पृश्यतेचे ओझे
हिंदू धर्मात जन्म झाल्यामुळे माणसाला कायमचे ‘अस्पृश्य’ ठरवले जात होते. बुद्धी असूनही सन्मान नाही, कष्ट करूनही प्रतिष्ठा नाही. ही परिस्थिती बदलण्यासाठी धर्मांतर हा एकमेव मार्ग त्यांना वाटला.
मानवी हक्कांची पायमल्ली
ज्या धर्मात पाणी पिण्याचा हक्क नाही, मंदिरात जाण्याचा हक्क नाही, तो धर्म आपला असूच शकत नाही, असे त्यांचे स्पष्ट मत होते. माणूस म्हणून जगण्यासाठी धर्मांतर आवश्यक होते.
६. २१ वर्षांची प्रतीक्षा: विचारपूर्वक घेतलेला निर्णय
१९३५ च्या येवला घोषणेनंतर प्रत्यक्ष दीक्षा घेण्यापूर्वी बाबासाहेबांनी २१ वर्षे का घेतली? हा प्रश्न अनेक अभ्यासकांना पडतो. हे बाबासाहेबांच्या परिपक्व नेतृत्वाचे लक्षण होते.
- धर्मांचे तुलनात्मक विश्लेषण: बाबासाहेबांनी जगातील सर्व प्रमुख धर्मांचे कायदे, तत्त्वज्ञान आणि त्यातील स्वातंत्र्य याचा सूक्ष्म अभ्यास केला. त्यांनी केवळ एका संकटातून सुटण्यासाठी दुसरा धर्म स्वीकारला नाही, तर मानवी प्रगतीला पोषक ठरेल असाच मार्ग निवडला.
- अनुयायांचे प्रबोधन: धर्मांतर म्हणजे केवळ टोपी बदलणे नाही, तर ती एक मानसिक क्रांती आहे. ही जाणीव त्यांनी आपल्या अनुयायांमध्ये २१ वर्षे सातत्याने निर्माण केली.
- राजकीय परिणाम: धर्मांतराचा भारतीय राजकारणावर आणि दलितांच्या आरक्षणावर काय परिणाम होईल, याचा सखोल विचार त्यांनी केला. ‘शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन’च्या माध्यमातून त्यांनी समाजाला संघटित केले.
७. दीक्षाभूमी, नागपूर: १४ ऑक्टोबर १९५६
अखेर तो ऐतिहासिक दिवस उजाडला, ज्याची प्रतीक्षा कोट्यवधी डोळे करत होते. नागपूरची ती पवित्र भूमी ‘दीक्षाभूमी’ म्हणून इतिहासात अजरामर झाली.
- नागपूरची निवड: नागपूर हे ‘नाग’ लोकांची भूमी मानले जाते, ज्यांनी बौद्ध धम्माचा प्राचीन काळात प्रसार केला होता. म्हणून बाबासाहेबांनी या शहराची निवड केली.
- धम्म दीक्षा: विजयदशमीच्या दिवशी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी महास्थवीर चंद्रमणी यांच्याकडून बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यानंतर त्यांनी तिथे उपस्थित असलेल्या लाखो अनुयायांना स्वतः दीक्षा दिली.
- विश्वरत्न डॉ. आंबेडकरांचे परिवर्तन: दीक्षा घेतल्यानंतर बाबासाहेबांनी जाहीर केले, “आज माझे पुनरुज्जीवन झाले आहे. मला नरकातून मुक्त झाल्यासारखे वाटत आहे.”
८. २२ प्रतिज्ञा: नव्या जीवनाची आचारसंहिता
धर्मांतर करताना बाबासाहेबांनी आपल्या अनुयायांना २२ प्रतिज्ञा दिल्या. या प्रतिज्ञा म्हणजे हिंदू धर्मातील विषमता पूर्णपणे सोडून बौद्ध धम्मातील वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारण्याची शपथ होती.
काही महत्त्वाच्या प्रतिज्ञा
१. मी ब्रह्मा, विष्णू, महेश यांना देव मानणार नाही आणि त्यांची उपासना करणार नाही.
२. मी राम व कृष्ण यांना देव मानणार नाही आणि त्यांची उपासना करणार नाही.
३. मी कोणत्याही हिंदू देवाचे पूजन करणार नाही.
४. माझा विश्वास आहे की, बुद्ध धम्म हाच खरा धर्म आहे.
५. मी बुद्ध धम्माचा स्वीकार करतो आणि बुद्ध, धम्म व संघ या त्रिशरणांना शरण जातो.
या २२ प्रतिज्ञांमुळे नवबौद्ध समाजाला एक नवी ओळख मिळाली आणि त्यांच्यातील जुन्या रुढी-परंपरांचा पगडा दूर होण्यास मदत झाली.
९. धर्मांतराचे सामाजिक आणि मानसिक परिणाम
धर्मांतरामुळे दलित समाजाच्या केवळ कागदोपत्री धर्मात बदल झाला नाही, तर त्यांच्या संपूर्ण जगण्याच्या पद्धतीत आमूलाग्र बदल झाला.
- आत्मसन्मानाची जागृती: धर्मांतरामुळे “मी कुणीतरी आहे, मी गुलाम नाही” ही भावना दलितांमध्ये निर्माण झाली. त्यांच्यातील न्यूनगंड संपला आणि आत्मविश्वास वाढला.
- शिक्षणाकडे ओढ: बुद्ध धम्मात ‘प्रज्ञा’ (ज्ञान) ला महत्त्व असल्याने, या समाजाने शिक्षणाला आपले पहिले शस्त्र बनवले. परिणामी, आज आपण पाहतो की प्रशासकीय, वैद्यकीय आणि तांत्रिक क्षेत्रात या समाजाची प्रगती वेगाने झाली आहे.
- स्वच्छता आणि नीतिमत्ता: बाबासाहेबांनी धम्माच्या माध्यमातून स्वच्छ आणि नैतिक जीवन जगण्याची शिकवण दिली, ज्याचा सकारात्मक परिणाम ग्रामीण भागातील वस्त्यांवर दिसून आला.
१०. धर्मांतराच्या कालक्रमानुसार महत्त्वाच्या घटना: ऐतिहासिक टप्पे
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा धर्मांतराचा विचार हा अचानक आलेला निर्णय नव्हता, तर तो प्रदीर्घ संघर्षाचा आणि अभ्यासाचा परिपाक होता. या ऐतिहासिक प्रवासातील महत्त्वाचे टप्पे आपण कालक्रमानुसार समजून घेऊया:
येवला घोषणा: “मी हिंदू म्हणून मरणार नाही” (१३ ऑक्टोबर १९३५)
हा तो दिवस होता ज्या दिवशी भारतीय सामाजिक रचनेचा पाया हादरला. नाशिक जिल्ह्यातील येवला येथे आयोजित परिषदेत बाबासाहेबांनी अत्यंत संतप्त आणि व्यथित होऊन जाहीर केले की, “अस्पृश्यांना हिंदू धर्मात सन्मान मिळत नाही, त्यामुळे धर्मांतर हाच एकमेव पर्याय आहे.” याच ठिकाणी त्यांनी आपली ती अजरामर प्रतिज्ञा केली की, “मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही.” ही धर्मांतराच्या प्रवासातील पहिली आणि सर्वात शक्तिशाली घोषणा ठरली.
मुंबईची महार परिषद आणि निर्णयाचा पुनरुच्चार (मे १९३६)
येवला घोषणेनंतर काही महिन्यांतच बाबासाहेबांनी मुंबईत विशेष परिषद बोलावली. अनेकांना वाटले की बाबासाहेब आपला निर्णय मागे घेतील, पण त्यांनी अधिक ठामपणे ‘मुक्ती कोण पथे?’ हे ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी अस्पृश्यांना सांगितले की, तुमची गुलामगिरी धार्मिक आहे आणि ती नष्ट करण्यासाठी तुम्हाला जुना धर्म सोडावाच लागेल. या परिषदेने धर्मांतराच्या चळवळीला वैचारिक आणि संघटनात्मक स्वरूप दिले.
कोलंबो येथील जागतिक बौद्ध परिषद (१९५०)
धर्मांतराच्या घोषणेनंतर बाबासाहेबांनी अनेक वर्षांचा काळ विविध धर्मांच्या अभ्यासासाठी दिला. १९५० मध्ये ते श्रीलंकेची राजधानी कोलंबो येथे पार पडलेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेला उपस्थित राहिले. तिथे त्यांनी बौद्ध धम्माची जगभरातील स्थिती आणि त्याचे तत्त्वज्ञान जवळून पाहिले. इथूनच त्यांचा बुद्ध धम्माकडे जाण्याचा मार्ग अधिक प्रशस्त झाला आणि त्यांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन करण्याचा संकल्प केला.
ब्रह्मदेशातील (म्यानमार) घोषणा (मे १९५४)
१९५४ मध्ये बाबासाहेब ब्रह्मदेशातील रंगून येथे आयोजित जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी झाले. या परिषदेत त्यांनी जगाला आश्वस्त केले की, ते आता प्रत्यक्ष धर्मांतराच्या अगदी जवळ आले आहेत. त्यांनी जाहीर केले की ते लवकरच आपल्या लाखो अनुयायांसह बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतील. ही त्यांची ‘तिसरी मोठी घोषणा’ मानली जाते, ज्याने दीक्षाभूमीच्या घटनेची पार्श्वभूमी तयार केली.
दीक्षाभूमी, नागपूर: प्रत्यक्ष धम्म क्रांती (१४ ऑक्टोबर १९५६)
अखेर २१ वर्षांच्या प्रदीर्घ प्रतीक्षेनंतर आणि सखोल अभ्यासानंतर, विजयादशमीच्या मुहूर्तावर नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर बाबासाहेबांनी बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. त्यांनी स्वतः दीक्षा घेतल्यावर तिथे उपस्थित असलेल्या सुमारे ५ लाख अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील सर्वात मोठे शांततामय धर्मांतर घडवून आणले. याच दिवशी त्यांनी २२ प्रतिज्ञा देऊन एका नव्या मानवी संस्कृतीचा पाया रचला.
११. धर्मांतराचा जागतिक स्तरावर झालेला परिणाम
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे धर्मांतर हे केवळ भारतापुरते मर्यादित नव्हते. हे जगातील सर्वात मोठे शांततामय आणि सामूहिक धर्मांतर होते.
- बौद्ध राष्ट्रांशी संबंध: श्रीलंकेपासून जपानपर्यंतच्या बौद्ध राष्ट्रांचे लक्ष भारताकडे वळले. भारताला बुद्धाची भूमी म्हणून पुन्हा एकदा जागतिक स्तरावर ओळख मिळाली.
- मानवी हक्कांचा विजय: युनेस्को आणि अनेक जागतिक मानवी हक्क संघटनांनी या धर्मांतराची दखल घेतली. अन्यायकारक सामाजिक रचनेतून बाहेर पडण्याचा हा एक लोकशाहीवादी मार्ग असल्याचे जगाने मान्य केले.
- सांस्कृतिक प्रभाव: बुद्ध धम्माच्या पुनरुज्जीवनामुळे भारताच्या कला, साहित्य आणि स्थापत्यशास्त्राकडे पाहण्याचा एक नवा दृष्टिकोन निर्माण झाला.
१२. धर्मांतरावरील टीका आणि बाबासाहेबांची चोख उत्तरे
बाबासाहेबांनी जेव्हा धर्मांतराची घोषणा केली, तेव्हा सर्व स्तरांतून त्यावर प्रतिक्रिया उमटल्या. अनेक हिंदू नेत्यांनी आणि समाजसुधारकांनी या निर्णयाला विरोध केला, परंतु बाबासाहेबांकडे प्रत्येक टीकेचे तर्कनिष्ठ उत्तर तयार होते.
- गांधीजींचा विरोध: महात्मा गांधींचे असे मत होते की, “धर्म ही काही बदलण्याची वस्तू नाही, ती जन्मजात असते.” यावर बाबासाहेब म्हणाले की, “ज्या धर्मात आम्हाला माणूस म्हणून वागणूक मिळत नाही, तो धर्म आमचा कसा असू शकतो? अस्पृश्यता हा जर हिंदू धर्माचा भाग असेल, तर तो धर्म सोडणे हेच आमचे कर्तव्य आहे.”
- राजकीय आरक्षणाची भीती: काही नेत्यांनी असा इशारा दिला की धर्मांतर केल्यास दलितांचे राजकीय हक्क आणि आरक्षण धोक्यात येईल. यावर बाबासाहेबांनी ठामपणे सांगितले की, “आम्हाला भौतिक सुखांपेक्षा मानवी सन्मान आणि स्वाभिमान अधिक प्रिय आहे.”
- सनातन्यांची टीका: सनातनी हिंदूंनी याला ‘धार्मिक विद्रोहाचे’ नाव दिले. बाबासाहेबांनी स्पष्ट केले की, हा विद्रोह नसून ही एक ‘मुक्ती’ आहे. त्यांनी सिद्ध केले की बौद्ध धम्म हा भारताच्याच मातीतील असून तो अधिक वैज्ञानिक आणि तर्कसंगत आहे.
१३. बौद्ध धम्माची निवडच का?
बाबासाहेबांनी इस्लाम किंवा ख्रिश्चन धर्माऐवजी बौद्ध धम्माचीच निवड का केली, यामागे अत्यंत खोलवर विचार होता. त्यांना असा धर्म हवा होता जो ‘भारतीय’ असेल आणि जो विज्ञानाशी सुसंगत असेल.
- समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता: हे तीन शब्द फ्रेंच राज्यक्रांतीचे मानले जातात, परंतु बाबासाहेबांच्या मते हे शब्द त्यांना बुद्धाच्या शिकवणीतून मिळाले होते. बुद्ध धम्मात वर्णव्यवस्था किंवा जातीभेदाला स्थान नाही.
- प्रज्ञा, शील आणि करुणा: बुद्ध धम्माचा पाया अंधश्रद्धेवर नसून प्रज्ञा (बुद्धी), शील (चारित्र्य) आणि करुणा (दया) यावर आधारित आहे. बाबासाहेबांना असा ‘धम्म’ हवा होता जो माणसाला मानसिक गुलामगिरीतून मुक्त करेल.
- क्रांती आणि प्रतिक्रांती: बाबासाहेबांनी ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथात स्पष्ट केले की, भारतीय इतिहास हा बौद्ध धम्माची क्रांती आणि ब्राह्मणवादाची प्रतिक्रांती यांचा संघर्ष आहे. म्हणून मुळांकडे परत जाणे हाच सन्मानाचा मार्ग होता.
१४. धर्मांतराची आजची प्रासंगिकता आणि वारसा
आज १९५६ च्या धर्मांतरानंतर अनेक दशके उलटली आहेत, तरीही बाबासाहेबांच्या त्या निर्णयाचे महत्त्व कमी झालेले नाही. उलट, आजचा सुशिक्षित तरुण वर्ग याकडे अधिक गांभीर्याने पाहत आहे.
- सामाजिक परिवर्तन: आजचा नवबौद्ध समाज हा शिक्षणात, कलेत आणि साहित्यात आघाडीवर आहे. ‘दलित साहित्य’ ही एक स्वतंत्र आणि प्रगल्भ शाखा या धर्मांतरानंतरच उदयाला आली.
- जागतिक बुद्ध धम्माचे केंद्र: नागपूरची दीक्षाभूमी आज जागतिक स्तरावर एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र बनले आहे. दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनी लाखो लोक तिथे येऊन आपल्या महामानवाला अभिवादन करतात.
- मानवतावादाचा संदेश: आज जेव्हा जगात धर्माच्या नावावर हिंसाचार होत आहे, तेव्हा बाबासाहेबांनी दिलेला ‘बौद्ध धम्म’ हा शांतता आणि सहिष्णुतेचा मार्ग दाखवतो.
१५. निष्कर्ष: एका महायुगाचा प्रारंभ
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ‘त्रिवार घोषणा’ आणि त्यानंतर झालेले ‘धर्मांतर’ ही केवळ धार्मिक घटना नव्हती, तर ती भारतीय लोकशाहीला अधिक मजबूत करणारी एक सामाजिक क्रांती होती. बाबासाहेबांनी शोषितांच्या हातात केवळ कागदी अधिकार दिले नाहीत, तर त्यांना ‘माणूस’ म्हणून जगण्याची प्रेरणा दिली. धर्मांतराच्या या ऐतिहासिक निर्णयामुळे करोडो लोकांच्या जीवनातील अंधार दूर झाला आणि त्यांना ज्ञानाचा, प्रज्ञेचा आणि स्वाभिमानाचा प्रकाश मिळाला.
बाबासाहेबांचे हे विचार घराघरात पोहोचणे आवश्यक आहे. बाबासाहेबांनी दाखवलेला हा मार्ग आजही आपल्याला विषमतेविरुद्ध लढण्याची आणि समतेचा समाज निर्माण करण्याची ताकद देतो.
तुम्हाला बाबासाहेबांच्या २२ प्रतिज्ञा माहीत आहेत का?
वाचकहो, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या या ऐतिहासिक प्रवासाबद्दल तुमचे काय मत आहे? येवला ते दीक्षाभूमी हा प्रवास तुम्हाला किती प्रेरणादायी वाटतो? या लेखाबद्दल तुमच्या काही भावना किंवा माहिती असल्यास कमेंट मध्ये नक्की शेअर करा. या महान क्रांतीचा इतिहास सर्वांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, व्हॉट्सॲप आणि इंस्टाग्रामवर शेअर करायला विसरू नका!
अशाच ऐतिहासिक आणि वैचारिक सविस्तर माहितीसाठी Mywebstories.com ला भेट देत राहा.