प्रास्ताविक :
महाराष्ट्राच्या मातीमध्ये अनेक सामाजिक लढे झाले, पण ‘मराठवाडा विद्यापीठाचा नामविस्तार लढा’ हा केवळ एका नावासाठी दिलेला लढा नव्हता; तो अस्मितेचा, कृतज्ञतेचा आणि सामाजिक न्यायाचा एक प्रदीर्घ अविष्कार होता. तब्बल १७ वर्षे चाललेला हा लढा, त्यात झालेले बलिदान, वैचारिक मतभेद आणि अखेर १४ जानेवारी १९९४ रोजी मिळालेला ऐतिहासिक विजय ही भारतीय लोकशाहीतील एक मोठी घटना आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी मराठवाड्याच्या शैक्षणिक मागासलेपणाला दूर करण्यासाठी औरंगाबादमध्ये मिलिंद महाविद्यालयाची स्थापना केली होती. त्यांच्या या ऋणाची आठवण म्हणून विद्यापीठाला त्यांचे नाव द्यावे, ही मागणी एका मोठ्या जनआंदोलनात कशी रूपांतरित झाली, याचा सविस्तर वेध आपण या लेखात घेणार आहोत.
१. मराठवाडा विद्यापीठाची स्थापना आणि बाबासाहेबांचे योगदान
कोणत्याही लढ्याचा उगम त्याच्या मुळांमध्ये असतो. मराठवाडा विद्यापीठाची स्थापना २३ ऑगस्ट १९५८ रोजी झाली. पण त्याआधी या भागातील शिक्षणाची स्थिती काय होती, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.
- शैक्षणिक मागासलेपण: हैदराबाद संस्थानाचा भाग असलेल्या मराठवाड्यात निजाम काळात शिक्षणाची मोठी वानवा होती. विशेषतः उच्च शिक्षणासाठी औरंगाबादमध्ये सोय नव्हती.
- पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९५० मध्ये ‘पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी’च्या माध्यमातून औरंगाबादमध्ये ‘मिलिंद महाविद्यालयाची’ स्थापना केली. त्यांनी औरंगाबादला ‘विद्येचे माहेरघर’ बनवण्याचे स्वप्न पाहिले होते.
- विद्यापीठ निर्मितीची पार्श्वभूमी: बाबासाहेबांच्या याच दूरदृष्टीमुळे मराठवाड्यात उच्च शिक्षणाचे वातावरण तयार झाले. पुढे जेव्हा विद्यापीठाची स्थापना झाली, तेव्हा बाबासाहेबांनी तिथे पेरलेल्या शैक्षणिक बियाण्यांचा तो मोठा वृक्ष झाला होता. त्यामुळेच या विद्यापीठाला त्यांचे नाव असणे, ही अत्यंत नैसर्गिक मागणी होती.
२. नामविस्ताराची पहिली मागणी आणि ठराव
नामविस्तार आंदोलनाची ठिणगी १९७० च्या दशकात पडली. ही मागणी केवळ भावनेतून आली नव्हती, तर त्यामागे ठोस वैचारिक आधार होता.
- पहिली औपचारिक मागणी: १९७७ मध्ये दलित पँथर आणि रिपब्लिकन पक्षाच्या विविध गटांनी विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव देण्याची मागणी लावून धरली.
- विधिमंडळाचा ठराव (२७ जुलै १९७८): महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री शरद पवार यांनी विधिमंडळाच्या दोन्ही सभागृहात विद्यापीठाचा नामविस्तार करण्याचा ठराव मांडला. हा ठराव एकमताने संमत झाला.
- सुरुवातीचा प्रतिसाद: जेव्हा हा ठराव संमत झाला, तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. पण दुर्दैवाने, या आनंदाला लवकरच विरोधाचे ग्रहण लागले आणि मराठवाडा एका भीषण संघर्षाच्या खाईत लोटला गेला.
३. विरोधाचे राजकारण आणि मराठवाडा दंगल
ठराव संमत झाल्यानंतर मराठवाड्यातून या निर्णयाला प्रचंड विरोध झाला. हा विरोध प्रामुख्याने ग्रामीण भागातील सवर्ण आणि काही राजकीय हितसंबंधांकडून आला.
- जातीय संघर्षाचे स्वरूप: ‘नामविस्तार’ विरुद्ध ‘नामांतर’ असा हा वाद रंगवण्यात आला. विद्यापीठाचे नाव बदलले जात नसून केवळ विस्तार केला जात आहे, हे सांगूनही विरोधाची धार कमी झाली नाही.
- १९७८ ची दंगल: ऑगस्ट १९७८ मध्ये मराठवाड्यात भीषण जातीय दंगली उसळल्या. दलित वस्त्यांवर हल्ले झाले, घरे जाळली गेली. हे आंदोलन हिंसक झाले आणि नामांतराचा प्रश्न चिघळला.
- सामाजिक दरी: या दंगलींमुळे मराठवाड्यातील सामाजिक वीण उसवली गेली. दलित आणि सवर्ण यांच्यातील दरी रुंदावली, ज्याचे परिणाम अनेक वर्षे जाणवत राहिले.
४. नामविस्तार कृती समिती आणि प्रदीर्घ लढा
जेव्हा विरोधाने हिंसक वळण घेतले, तेव्हा नामविस्तार समर्थकांनीही स्वतःला संघटित केले. ‘नामविस्तार कृती समिती’ची स्थापना झाली.
- विविध संघटनांचा सहभाग: रिपब्लिकन पक्षाचे सर्व गट, दलित पँथर, कम्युनिस्ट पक्ष आणि काही पुरोगामी संघटना या लढ्यात एकत्र आल्या.
- लढ्याचे नेते: रामदास आठवले, प्रकाश आंबेडकर, जोगेंद्र कवाडे यांसारख्या तरुण नेतृत्वाने या आंदोलनाची धुरा सांभाळली. “नाव द्या, नाहीतर तुरुंगात न्या” अशा घोषणांनी महाराष्ट्र दणाणून गेला.
- वैचारिक पाठबळ: बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव हे केवळ एका जातीचे नसून ते ज्ञानाचे प्रतीक आहे, हे पटवून देण्यासाठी अनेक विचारवंतांनी लेखणी चालवली. भालचंद्र नेमाडे, बाबुराव बागुल यांसारख्या साहित्यिकांनीही या लढ्याला पाठिंबा दिला.
५. आंदोलनाचे विविध टप्पे: लाँग मार्च आणि तुरुंगवास
हा लढा केवळ औरंगाबादपुरता मर्यादित नव्हता, तर तो संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरला. अनेक आंदोलने ऐतिहासिक ठरली.
धम्मदीक्षा आणि संकल्प
आंदोलकांनी शपथ घेतली होती की जोपर्यंत विद्यापीठाला बाबासाहेबांचे नाव मिळत नाही, तोपर्यंत लढा थांबणार नाही. गावोगावी निळी निशाणे फडकू लागली.
लाँग मार्च (Long March)
दीक्षाभूमी (नागपूर) ते चैत्यभूमी (मुंबई) आणि औरंगाबाद अशा विविध दिशांनी पदयात्रा काढण्यात आल्या. जोगेंद्र कवाडे यांच्या नेतृत्वाखालील ‘लाँग मार्च’ हा अत्यंत प्रभावी ठरला. हजारो लोक रस्त्यावर उतरले, पोलिसांनी अमानुष लाठीमार केला, पण आंदोलकांचे मनोबल खचले नाही.
६. आंदोलनातील बलिदान: रक्ताने लिहिलेला इतिहास
कोणताही मोठा सामाजिक बदल बलिदानाशिवाय पूर्ण होत नाही. नामविस्तार लढा हा असाच अनेक हुतात्म्यांच्या रक्ताने सिंचलेला इतिहास आहे.
- पोचीराम कांबळे यांचे बलिदान: या लढ्यातील सर्वात हृदयद्रावक घटना म्हणजे परभणी जिल्ह्यातील पोचीराम कांबळे यांची हत्या. केवळ नामविस्ताराच्या मागणीला पाठिंबा दिला म्हणून त्यांचे हात-पाय तोडून त्यांना अमानुषपणे मारण्यात आले. त्यांच्या बलिदानाने आंदोलनाला आक्रमक वळण दिले.
- गौतम वाघमारे आणि इतर हुतात्मे: आंदोलनादरम्यान झालेल्या पोलीस गोळीबारात आणि जातीय संघर्षात अनेक तरुण कामी आले. गौतम वाघमारे यांनी औरंगाबादमध्ये स्वतःला जाळून घेऊन आत्मदहन केले. या बलिदानांनी सरकारला हा प्रश्न आता टाळता येणार नाही याची जाणीव करून दिली.
- भावनेपेक्षा न्यायाचा लढा: हे बलिदान केवळ एका नावासाठी नव्हते, तर ते “आम्हाला या मातीत सन्मानाने जगण्याचा आणि आमच्या महापुरुषाचे नाव लावण्याचा अधिकार आहे” या आत्मसन्मानासाठी होते.
७. राजकीय पेचप्रसंग आणि शरद पवारांची भूमिका
नामविस्ताराचा प्रश्न हा महाराष्ट्राच्या राजकारणातील सर्वात मोठा ‘पॉलिटिकल डेडलॉक’ बनला होता. सत्तेत असलेले काँग्रेस सरकार आणि विरोधी पक्ष यांच्यात या विषयावर मोठी ओढाताण सुरू होती.
- शरद पवारांचे पुनरागमन: १९८८ मध्ये शरद पवार पुन्हा एकदा मुख्यमंत्री झाले. त्यांच्यासमोर नामविस्ताराचा जुना प्रश्न आ वासून उभा होता. एका बाजूला आक्रमक दलित चळवळ होती, तर दुसऱ्या बाजूला मराठवाड्यातील सवर्ण मतपेढीचा मोठा विरोध होता.
- समन्वयाचा प्रयत्न: पवारांनी या प्रश्नावर सर्वपक्षीय बैठका घेतल्या. त्यांनी मराठवाड्यातील नेत्यांशी संवाद साधला. “नामांतर” (नाव बदलणे) ऐवजी “नामविस्तार” (नाव वाढवणे) हा शब्दप्रयोग अधिक प्रभावीपणे मांडला गेला, जेणेकरून मराठवाडा या शब्दाची अस्मिताही जपली जाईल आणि बाबासाहेबांचे नावही दिले जाईल.
- विशिष्ट रणनीती: सरकारने या प्रश्नावर अभ्यास करण्यासाठी अनेक समित्या नेमल्या. प्रशासकीय पातळीवर नामविस्ताराचे फायदे आणि संभाव्य धोके यांचा विचार करण्यात आला.
८. १४ जानेवारी १९९४: तो ऐतिहासिक सोन्याचा दिवस
तब्बल १७ वर्षांच्या संघर्षानंतर, शेकडो आंदोलने आणि अनेक बलिदानांनंतर तो ऐतिहासिक क्षण आला.
- घोषणेचा क्षण: १४ जानेवारी १९९४ रोजी सकाळी मुख्यमंत्री शरद पवार यांनी अधिकृतपणे घोषणा केली की, इथून पुढे मराठवाडा विद्यापीठाचे नाव ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ’ असे असेल.
- विजयाचा जल्लोष: औरंगाबादसह संपूर्ण महाराष्ट्रात निळा गुलाल उधळला गेला. “भीमरायाचा विजय असो” आणि “विद्यापीठ नामविस्तार झालाच पाहिजे” या घोषणांची जागा “झाला रे झाला, नामविस्तार झाला” या घोषणांनी घेतली.
- शांततेचे आवाहन: ऐतिहासिक घोषणा झाल्यानंतर कुठेही हिंसाचार होऊ नये म्हणून सरकारने मोठी खबरदारी घेतली होती. दलित नेत्यांनीही आपल्या कार्यकर्त्यांना संयमाने विजय साजरा करण्याचे आवाहन केले होते.
९. नामविस्तार लढ्यातील महत्त्वाच्या घडामोडींचा कालक्रम
वाचकांसाठी हा १७ वर्षांचा संघर्ष क्रमाने समजून घेणे महत्त्वाचे आहे:
- १९७७: औरंगाबादच्या मिलिंद महाविद्यालय परिसरात नामविस्ताराची पहिली ठिणगी पडली.
- २७ जुलै १९७८: महाराष्ट्र विधानमंडळात नामविस्ताराचा एकमताने ठराव संमत.
- ऑगस्ट १९७८: मराठवाड्यात भीषण दंगली आणि जाळपोळ, दलितांवरील अत्याचारांच्या घटना.
- १९७९: नामविस्तार कृती समितीची स्थापना आणि ‘लाँग मार्च’चे नियोजन.
- ६ डिसेंबर १९७९: जोगेंद्र कवाडे यांच्या नेतृत्वाखाली ऐतिहासिक ‘लाँग मार्च’ नागपूरहून निघाला.
- १९८०-१९९३: सत्याग्रह, जेल भरो आंदोलने आणि हजारो कार्यकर्त्यांना अटक.
- १४ जानेवारी १९९४: शरद पवार यांच्याकडून अधिकृत नामविस्ताराची घोषणा.
१०. नामविस्ताराचे सामाजिक आणि शैक्षणिक महत्त्व
हे आंदोलन केवळ नावापुरते मर्यादित नव्हते, तर त्याचे दूरगामी सामाजिक परिणाम झाले.
- बहुजन ऐक्याची भावना: या लढ्यामुळे दलित आणि शोषित समाज एका छताखाली आला. आपल्या हक्कांसाठी संघटित कसे व्हावे, याचा हा मोठा धडा होता.
- ज्ञानाचे प्रतीक: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव विद्यापीठाला मिळणे म्हणजे हे विद्यापीठ आता केवळ एका क्षेत्राचे राहिले नसून ते जागतिक स्तरावरील ‘ज्ञानाचे प्रतीक’ बनले आहे.
- संशोधनाला चालना: नामविस्तारानंतर विद्यापीठात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांवर आधारित अनेक संशोधन केंद्रे स्थापन झाली. जगभरातून अभ्यासक औरंगाबादला येऊ लागले.
११. नामविस्तार लढ्यातील महिलांचे आणि विद्यार्थ्यांचे योगदान
विद्यापीठ नामविस्तार लढा हा केवळ पुरुषांचा लढा नव्हता, तर यामध्ये महिलांनी आणि विद्यार्थी वर्गाने दिलेले योगदान अतुलनीय होते.
- रणरागिणींचा सहभाग: मराठवाड्यातील आणि महाराष्ट्रातील हजारो महिला या आंदोलनात रस्त्यावर उतरल्या होत्या. पोलिसांनी केलेल्या लाठीमाराला आणि अटकेला न घाबरता, निळा झेंडा हाती घेऊन “नामांतर झालेच पाहिजे” अशा घोषणा देणाऱ्या महिलांनी या लढ्याला नैतिक अधिष्ठान मिळवून दिले.
- विद्यार्थी संघटनांची भूमिका: मिलिंद महाविद्यालय, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर महाविद्यालय आणि नागपूरच्या विविध शैक्षणिक संस्थांमधील विद्यार्थ्यांनी आपली कारकीर्द पणाला लावून या आंदोलनात उडी घेतली. हे विद्यार्थीच खऱ्या अर्थाने या लढ्याचे ‘कणा’ होते.
- सांस्कृतिक उठाव: या काळात अनेक शाहिरांनी आणि कवींनी आपली लेखणी चालवली. गावोगावी पोवाडे आणि गाण्यांच्या माध्यमातून नामविस्ताराचा संदेश पोहोचवला गेला. या सांस्कृतिक उठावामुळे ग्रामीण भागातील सामान्य लोकांपर्यंत या लढ्याची तीव्रता पोहोचली.
१२. जळगाव आणि खान्देशचे योगदान: एक विसरलेला अध्याय
अनेकांना वाटते की हा लढा केवळ मराठवाड्यापुरता मर्यादित होता, पण उत्तर महाराष्ट्र आणि खान्देशनेही यामध्ये मोठी भूमिका बजावली.
- धरणगाव आणि जळगावचे आंदोलन: नामविस्ताराच्या मागणीसाठी जळगाव जिल्ह्यातील धरणगाव आणि जळगाव शहरात मोठ्या प्रमाणावर निदर्शने झाली. खान्देशातील दलित पँथरच्या कार्यकर्त्यांनी औरंगाबादला जाऊन अटक करून घेतली.
- सांस्कृतिक समन्वय: खान्देशातील अनेक साहित्यिकांनी आपल्या लेखणीतून नामविस्ताराचे समर्थन केले. या भागातून मोठ्या प्रमाणावर ‘जेल भरो’ आंदोलने झाली, ज्यामुळे सरकारवर दबाव निर्माण झाला.
१३. नामविस्तारानंतरचे प्रशासकीय बदल आणि आजचे विद्यापीठ
१४ जानेवारी १९९४ नंतर विद्यापीठाच्या केवळ नावाचा विस्तार झाला नाही, तर त्याच्या कार्यक्षेत्रात आणि शैक्षणिक धोरणांतही बदल झाले.
- विद्यापीठाचे विभाजन: नामविस्ताराच्या वेळी राजकीय तणाव कमी करण्यासाठी विद्यापीठाचे विभाजन करून नांदेड येथे ‘स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा विद्यापीठ’ स्थापन करण्यात आले. यामुळे शैक्षणिक सोयी अधिक विकेंद्रित झाल्या.
- विस्तारित ओळख: आज ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ’ (BAMU) हे जगातील एक महत्त्वाचे शैक्षणिक केंद्र आहे. इथे केवळ मराठवाड्यातीलच नाही, तर जगभरातून विद्यार्थी संशोधनासाठी येतात.
- डॉ. आंबेडकर विचारधारा: विद्यापीठात ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर विचारधारा’ हा स्वतंत्र विभाग स्थापन झाला असून, त्या माध्यमातून बाबासाहेबांच्या सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय विचारांवर सखोल संशोधन केले जाते.
१४. नामविस्तार लढ्याची आजची प्रासंगिकता: काय शिकले पाहिजे?
आजच्या पिढीसाठी १७ वर्षांचा हा संघर्ष एक मोठा धडा आहे. यातून आपण अनेक गोष्टी शिकू शकतो:
- लोकशाही मार्गाने लढा: हा लढा जरी काही काळ हिंसक झाला असला, तरी शेवटी तो लोकशाही मार्गाने, कायदेशीर प्रक्रियेने आणि वैचारिक चर्चेनेच जिंकला गेला. संविधानावर निष्ठा ठेवून दिलेला लढा कधीही अपयशी ठरत नाही, हेच यातून सिद्ध होते.
- सामाजिक सलोख्याची गरज: १७ वर्षांच्या संघर्षाने जी सामाजिक दरी निर्माण केली होती, ती भरून काढण्यासाठी आज सर्वांनी एकत्र येण्याची गरज आहे. ‘नामविस्तार’ हा आता सर्वांचा अभिमान व्हायला हवा.
- ज्ञानासाठी समर्पण: बाबासाहेबांचे नाव विद्यापीठाला मिळणे म्हणजे आपण ज्ञानाशी आणि विज्ञानाशी बांधील आहोत. विद्यार्थ्यांनी केवळ पदव्या मिळवण्यासाठी नाही, तर समाज परिवर्तनासाठी शिक्षण घेतले पाहिजे.
१५. निष्कर्ष: १७ वर्षांचा त्याग आणि एका युगाचा विजय
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ नामविस्तार लढा हा महाराष्ट्राच्या इतिहासातील एक ‘धगधगता यज्ञ’ होता. पोचीराम कांबळे, गौतम वाघमारे यांसारख्या हुतात्म्यांनी दिलेल्या बलिदानाचे हे फळ आहे. १४ जानेवारी १९९४ हा दिवस केवळ विजयाचा नाही, तर तो कृतज्ञतेचा दिवस आहे. ज्या महापुरुषाने आपल्याला ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा मंत्र दिला, त्यांच्याच नावाने विद्यापीठ ओळखले जाणे, हेच खऱ्या अर्थाने सामाजिक न्यायाचे प्रतीक आहे.
नामविस्तार लढ्याचा हा इतिहास नवीन पिढीपर्यंत पोहोचवणे हे आपले कर्तव्य आहे.
तुम्ही विद्यापीठाला भेट दिली आहे का?
वाचकहो, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठाचा हा १७ वर्षांचा संघर्ष वाचून तुम्हाला काय वाटते? या लढ्यातील कोणती घटना तुम्हाला सर्वात जास्त अस्वस्थ करते किंवा प्रेरणा देते? तुमचे विचार आणि आठवणी खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की कळवा. हा ऐतिहासिक लेख आपल्या मित्रांना आणि अभ्यासकांना शेअर करायला विसरू नका!
अशाच ऐतिहासिक, सामाजिक आणि संशोधनात्मक माहितीसाठी Mywebstories.com ला भेट देत राहा.