स्वामी विवेकानंद: आधुनिक भारताचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक

प्रास्ताविक :

​भारतीय संस्कृती आणि हिंदू धर्माचा गौरव जागतिक स्तरावर नेणाऱ्या मोजक्या महापुरुषांमध्ये स्वामी विवेकानंद यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. ते केवळ एक संन्यासी नव्हते, तर ते एक महान विचारवंत, वक्ते आणि समाजसुधारक होते.

​विवेकानंदांनी गुलामीच्या शृंखलेत अडकलेल्या भारतीयांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. म्हणूनच, त्यांचा जन्मदिवस भारतात ‘राष्ट्रीय युवा दिन’ म्हणून साजरा केला जातो. कारण की, त्यांचे विचार आजही तितकेच प्रासंगिक आणि दिशादर्शक आहेत. या लेखात आपण त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक पैलूचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत.

१. जन्म आणि बालपण: नरेंद्रचा उदय

​स्वामी विवेकानंदांचा जन्म १२ जानेवारी १८६३ रोजी कलकत्ता येथील एका उच्चभ्रू कुटुंबात झाला. त्यांच्या बालपणाचे नाव नरेंद्रनाथ दत्त होते. त्यांचे वडील विश्वनाथ दत्त हे कलकत्ता उच्च न्यायालयात वकील होते.

त्याचप्रमाणे, त्यांच्या मातोश्री भुवनेश्वरी देवी अत्यंत धार्मिक होत्या. ‘नरेंद्र’वर त्यांच्या आईच्या धार्मिक विचारांचा मोठा प्रभाव पडला. कारण की, त्यांच्या घरामध्ये भक्ती आणि विद्येचे वातावरण होते. लहानपणापासूनच नरेंद्र अत्यंत कुशाग्र बुद्धीचे आणि धाडसी होते.

२. शिक्षणाची ओढ आणि वैचारिक संघर्ष

​नरेंद्रनाथांचे शिक्षण पाश्चात्य पद्धतीने झाले होते. त्यांना तत्वज्ञान, इतिहास आणि विज्ञानामध्ये खूप रस होता. त्यांनी पाश्चात्य तर्कशास्त्राचा सखोल अभ्यास केला होता.

​तथापि, त्यांच्या मनात ईश्वराच्या अस्तित्वाबाबत अनेक शंका होत्या. ते प्रत्येकाला एकच प्रश्न विचारत असत, “तुम्ही देव पाहिला आहे का?”. या प्रश्नाचे समाधानकारक उत्तर त्यांना कुठेही मिळत नव्हते. परिणामी, ते काही काळ ब्रह्म समाजाकडे ओढले गेले. पण तिथेही त्यांच्या प्रश्नांचे निरसन झाले नाही.

३. रामकृष्ण परमहंस: गुरू-शिष्याची भेट

​नरेंद्रनाथांच्या जीवनाला कलाटणी देणारा क्षण म्हणजे त्यांची दक्षिणेश्वरच्या रामकृष्ण परमहंसांशी झालेली भेट. सुरुवातीला नरेंद्रनाथांना परमहंसांचे विचार पटत नव्हते.

​अखेर, नरेंद्रनी त्यांना तोच प्रश्न विचारला, “तुम्ही देव पाहिला आहे का?”. रामकृष्ण परमहंसांनी शांतपणे उत्तर दिले, “हो, मी देव पाहिला आहे. जसा मी तुला पाहतोय, त्यापेक्षाही अधिक स्पष्टपणे मी त्याला पाहू शकतो.”

हे उत्तर ऐकताच नरेंद्रनाथ थक्क झाले. त्यानंतर त्यांनी रामकृष्ण परमहंसांचे शिष्यत्व स्वीकारले. कारण की, त्यांना परमहंसांच्या रूपात एक खरा गुरु भेटला होता.

४. संन्यास आणि भारतभ्रमण

​रामकृष्ण परमहंसांच्या निधनानंतर नरेंद्रनाथांनी संन्यासाची दीक्षा घेतली आणि ते ‘स्वामी विवेकानंद’ झाले. त्यांनी संपूर्ण भारताची पदयात्रा करण्याचा निर्णय घेतला.

​त्यांनी हिमालयापासून ते कन्याकुमारीपर्यंत भारत भ्रमण केले. या प्रवासात त्यांनी भारतीय समाजातील गरिबी, अज्ञान आणि जातीभेद जवळून पाहिला. त्याचप्रमाणे, त्यांना भारतीयांच्या आध्यात्मिक शक्तीचीही जाणीव झाली.

अखेर, कन्याकुमारी येथील एका खडकावर त्यांनी तीन दिवस ध्यान केले. तिथेच त्यांना आपल्या जीवनाचे ध्येय गवसले. या खडकाला आज ‘विवेकानंद रॉक’ म्हणून ओळखले जाते.

५. शिकागो धर्मपरिषद: जागतिक गौरव

​१८९३ मध्ये अमेरिकेतील शिकागो येथे ‘जागतिक धर्मपरिषद’ भरली होती. विवेकानंदांना तिथे हिंदू धर्माचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी जायचे होते. अनेक अडचणींवर मात करून ते तिथे पोहोचले.

​११ सप्टेंबर १८९३ रोजी त्यांनी भाषणाला सुरुवात केली. त्यांचे पहिलेच शब्द होते, “माझ्या अमेरिकन बंधू आणि भगिनींनो…” (Sisters and Brothers of America). हे ऐकताच संपूर्ण सभागृह टाळ्यांच्या कडकडाटाने दुमदुमले.

तथापि, त्या काळी पाश्चात्य देशांमध्ये हिंदू धर्माबद्दल अनेक गैरसमज होते. विवेकानंदांनी आपल्या भाषणातून वेदांताचे महत्त्व पटवून दिले. परिणामी, जगाला भारताच्या आध्यात्मिक उंचीची ओळख झाली.

६. वेदांत आणि पाश्चात्य जगतावर प्रभाव

​शिकागोमधील भाषणानंतर विवेकानंद जगभर प्रसिद्ध झाले. अमेरिकेतील आणि युरोपातील अनेक लोक त्यांचे शिष्य बनले. त्यामध्ये ‘भगिनी निवेदिता’ (मॅारेट नोबल) यांचे नाव प्रामुख्याने घेतले जाते.

​त्यांनी पाश्चात्य देशांमध्ये ‘वेदांत सोसायटी’ची स्थापना केली. कारण की, त्यांना विज्ञानासोबत अध्यात्माची सांगड घालायची होती. दुसरीकडे, त्यांनी पाश्चात्य लोकांना शिकवले की, धर्म म्हणजे केवळ कर्मकांड नाही, तर मानवाची सेवा आहे.

​त्याचप्रमाणे, अनेक पाश्चात्य विचारवंत विवेकानंदांच्या विचारांनी भारावून गेले. त्यांनी विवेकानंदांना ‘सायक्लोनिक हिंदू’ (Cyclonic Hindu) असे संबोधले. कारण की, त्यांच्या विचारांमध्ये वादळासारखी शक्ती होती.

७. रामकृष्ण मिशनची स्थापना

​भारतात परतल्यानंतर विवेकानंदांनी आपल्या गुरूंच्या नावाने १ मे १८९७ रोजी ‘रामकृष्ण मिशन’ची स्थापना केली. या संस्थेचा मुख्य उद्देश ‘आत्मनो मोक्षार्थं जगद्धिताय च’ (स्वतःच्या मोक्षासाठी आणि जगाच्या कल्याणासाठी) असा होता.

​त्यांनी संन्यासांना केवळ मंदिरात बसून न राहता लोकांच्या सेवेसाठी बाहेर पडण्याचे आवाहन केले. रामकृष्ण मिशनने शिक्षण, आरोग्य आणि आपत्ती निवारण क्षेत्रात मोठे कार्य केले.

अखेर, बेलूर मठ हे या मिशनचे मुख्य केंद्र बनले. आजही ही संस्था जगभरात मानवतेची सेवा करत आहे. कारण की, विवेकानंदांनी सेवेलाच खरा धर्म मानले होते.

८. तरुणांसाठी संदेश: सामर्थ्य आणि आत्मविश्वास

​स्वामी विवेकानंद हे खऱ्या अर्थाने तरुणांचे प्रेरणास्थान आहेत. त्यांना विश्वास होता की, भारताचे भवितव्य हे केवळ तरुणांच्या हातामध्ये आहे.

​त्यांनी तरुणांना ‘लोखंडी स्नायू’ (Muscles of Iron) आणि ‘पोलादी मज्जातंतू’ (Nerves of Steel) बनवण्याचे आवाहन केले. कारण की, अशक्त शरीर आणि मनाचा माणूस कधीही मोठे कार्य करू शकत नाही.

“उठा, जागे व्हा आणि ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका!” हा त्यांचा मंत्र आजही लाखो तरुणांना ऊर्जा देतो. तथापि, त्यांनी केवळ शारीरिक शक्तीवर भर दिला नाही, तर मानसिक एकाग्रता आणि चारित्र्य निर्मितीलाही तितकेच महत्त्व दिले.

९. विवेकानंदांचे शिक्षण विषयक विचार

​शिक्षण म्हणजे केवळ माहिती गोळा करणे नव्हे, असे स्वामीजींचे ठाम मत होते. त्यांच्या मते, शिक्षण हे माणसाच्या अंतर्निहित पूर्णत्वाचा आविष्कार असावे.

• ​चारित्र्य घडवणारे शिक्षण: ज्या शिक्षणाने चारित्र्य घडत नाही, ते शिक्षण व्यर्थ आहे. त्यांनी ‘मॅन मेकिंग एज्युकेशन’ (Man-making Education) या संकल्पनेवर भर दिला.
• ​आत्मविश्वास: शिक्षणामुळे माणसाचा स्वतःवरचा विश्वास वाढला पाहिजे. कारण की, स्वतःवर विश्वास नसलेला माणूस कधीही प्रगती करू शकत नाही.
• ​स्त्री शिक्षण: विवेकानंदांनी स्त्रियांच्या शिक्षणाचा जोरदार पुरस्कार केला. त्यांनी म्हटले होते की, “जोपर्यंत स्त्रियांची स्थिती सुधारत नाही, तोपर्यंत जगाचे कल्याण शक्य नाही.”

​दुसरीकडे, त्यांनी तांत्रिक आणि व्यावसायिक शिक्षणाचीही गरज अधोरेखित केली. कारण की, भारताला आर्थिकदृष्ट्या स्वावलंबी करण्यासाठी विज्ञानाची जोड आवश्यक होती.

१०. देशभक्ती आणि राष्ट्रीय पुनरुत्थान

​स्वामी विवेकानंद हे महान आध्यात्मिक गुरु असण्यासोबतच एक प्रखर राष्ट्रभक्त होते. त्यांनी भारतीयांना त्यांच्या गौरवशाली इतिहासाची आठवण करून दिली.

​त्यांनी सांगितले की, “पुढील पन्नास वर्षे केवळ भारतमाता हीच तुमची आराध्य देवता असावी.” त्यांच्या या आवाहनाने स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक क्रांतिकारकांना प्रेरणा मिळाली.

अखेर, त्यांनी समाजातील जातीभेद आणि अस्पृश्यतेवर कडाडून टीका केली. त्यांनी म्हटले की, “जोपर्यंत कोट्यवधी लोक अज्ञान आणि गरिबीत बुडालेले आहेत, तोपर्यंत मी त्या प्रत्येक शिक्षित माणसाला देशद्रोही मानेन जो त्यांच्याकडे दुर्लक्ष करतो.”

११. विवेकानंदांचे सामाजिक समतेचे तत्वज्ञान

​विवेकानंदांनी वेदांताला केवळ अरण्यातून किंवा गुहेतून बाहेर काढून सामान्य माणसाच्या दारात नेले. यालाच ‘प्रॅक्टिकल वेदांत’ (Practical Vedanta) असे म्हटले जाते.

​त्यांच्या मते, प्रत्येक जीवामध्ये शिव (ईश्वर) आहे. म्हणूनच, ‘शिवभावे जीव सेवा’ हाच खरा धर्म आहे. त्यांनी गरीब आणि शोषितांना ‘दरिद्री नारायण’ असे संबोधले.

​परिणामी, त्यांनी संन्यासाच्या जुन्या व्याख्या बदलल्या. संन्यास म्हणजे केवळ स्वतःच्या मोक्षासाठी तपस्या करणे नव्हे, तर समाजाच्या कल्याणासाठी झटणे होय. त्याचप्रमाणे, त्यांनी धर्म आणि विज्ञान यांच्यात कोणताही संघर्ष नाही, हे जगाला पटवून दिले.

१२. पाश्चात्य जगातील कार्य आणि भगिनी निवेदिता

​विवेकानंदांनी पाश्चात्य देशांमध्ये हिंदू धर्माची प्रतिमा पूर्णपणे बदलून टाकली. त्यांनी सिद्ध केले की, भारत हा केवळ गारुड्यांचा किंवा अडाणी लोकांचा देश नाही, तर तो जगाला तत्वज्ञान शिकवणारा देश आहे.

​त्यांच्या प्रभावामुळे अनेक पाश्चात्य विद्वान भारताकडे आकर्षित झाले. मॅारेट नोबल (भगिनी निवेदिता) यांनी स्वामीजींचे शिष्यत्व पत्करून आपले संपूर्ण जीवन भारताच्या सेवेसाठी अर्पण केले.

अखेर, निवेदितांनी भारतातील स्त्री शिक्षणासाठी आणि स्वातंत्र्य चळवळीसाठी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे. कारण की, स्वामीजींनी त्यांच्यातील सुप्त शक्तीला ओळखले होते.

१३. अद्वैत वेदांत आणि जागतिक बंधुत्व

​शिकागोच्या भाषणातून त्यांनी जागतिक बंधुत्वाचा जो संदेश दिला, त्याचे मूळ ‘अद्वैत वेदांत’ मध्ये होते. संपूर्ण विश्व हे एकाच शक्तीचे रूप आहे, असा त्यांचा विचार होता.

​त्यांनी धर्मांधतेवर कडाडून प्रहार केला. त्यांनी स्पष्ट केले की, सर्व धर्म हे एकाच सत्याकडे जाणारे वेगवेगळे मार्ग आहेत. म्हणूनच, धर्माच्या नावावर होणारे कलह थांबले पाहिजेत.

​तथापि, त्यांनी स्पष्ट केले की, सहिष्णुता म्हणजे दुर्बलता नव्हे. आपल्याला आपल्या धर्माचा अभिमान असला पाहिजे, पण दुसऱ्याच्या धर्माचा द्वेष करून नाही. या विचारांमुळेच त्यांना ‘युगप्रवर्तक’ असे म्हटले जाते.

१४. स्वामी विवेकानंदांचा पत्रव्यवहार आणि साहित्य

​स्वामीजींनी आपल्या शिष्यांना आणि मित्रांना लिहिलेली पत्रे हा एक मोठा वैचारिक खजिना आहे. या पत्रांमधून त्यांची तळमळ, त्यांचा उत्साह आणि त्यांचे दूरदर्शी विचार दिसून येतात.

​त्यांनी ‘राजयोग’, ‘कर्मयोग’, ‘भक्ती योग’ आणि ‘ज्ञानयोग’ या विषयांवर सविस्तर ग्रंथ लिहिले. हे ग्रंथ आजही अध्यात्म आणि मानसशास्त्राचा अभ्यास करणाऱ्यांसाठी दीपस्तंभ आहेत.

कारण की, त्यांनी अत्यंत क्लिष्ट आध्यात्मिक संकल्पना सोप्या भाषेत मांडल्या. त्याचप्रमाणे, त्यांनी लिहिलेल्या कविता आणि स्तोत्रे आजही भक्तांमध्ये लोकप्रिय आहेत. “खंडन भव बंधन” हे त्यांचे आरत-स्तोत्र आजही अनेक मठांमध्ये गायले जाते.

१५. अखेरचे दिवस आणि महासमाधी

​स्वामी विवेकानंदांनी आपले संपूर्ण आयुष्य अत्यंत वेगाने आणि तीव्रतेने व्यतीत केले. त्यांनी एकदा म्हटले होते की, “मी चाळीशी पाहणार नाही.” दुर्दैवाने, त्यांचे हे शब्द खरे ठरले.

​जागतिक प्रवासादरम्यान आणि भारतभर केलेल्या अखंड कामामुळे त्यांच्या प्रकृतीवर मोठा ताण आला होता. ४ जुलै १९०२ रोजी, कलकत्ता येथील बेलूर मठात त्यांनी ध्यानस्थ अवस्थेत असतानाच महासमाधी घेतली.

​अखेर, वयाच्या अवघ्या ३९ व्या वर्षी या महासूर्याचा अस्त झाला. तथापि, त्यांनी जाताना जगाला विचारांचा असा वारसा दिला, जो कधीही संपणार नाही. परिणामी, आजही बेलूर मठ हे लाखो लोकांसाठी शांतीचे आणि प्रेरणेचे केंद्र आहे.

१६. स्वामी विवेकानंदांचा ऐतिहासिक कालक्रम

​स्वामीजींच्या जीवनातील महत्त्वाच्या घटनांचा आढावा आपण सरळ मांडणीत घेऊया:

• ​जन्म आणि बालपण (१८६३ – १८८०): १८६३ मध्ये कलकत्ता येथे जन्म. लहानपणापासूनच तर्कशुद्ध आणि निडर वृत्ती.
• ​गुरूंची भेट आणि साधना (१८८१ – १८८६): दक्षिणेश्वर येथे रामकृष्ण परमहंसांची भेट आणि त्यांच्या मार्गदर्शनाखाली अध्यात्माचा सखोल अभ्यास.
• ​भारतभ्रमण आणि बोध (१८८६ – १८९२): संन्यास घेऊन संपूर्ण भारताची पदयात्रा. कन्याकुमारी येथे जीवनाचे ध्येय निश्चित झाले.
• ​जागतिक ख्याती (१८९३ – १८९७): शिकागो धर्मपरिषदेतील ऐतिहासिक भाषण आणि पाश्चात्य देशांत वेदांताचा प्रचार.
• ​रामकृष्ण मिशनची स्थापना (१८९७ – १९०२): भारतात परतल्यानंतर सेवाकार्यासाठी मिशनची स्थापना आणि शेवटच्या श्वासापर्यंत कार्य.

१७. विवेकानंद रॉक मेमोरियल: एक आधुनिक तीर्थक्षेत्र

​स्वामी विवेकानंदांच्या स्मृतीप्रत्यर्थ कन्याकुमारी येथील ज्या खडकावर त्यांनी ध्यान केले होते, तिथे १९७० मध्ये एक भव्य स्मारक उभारण्यात आले. यालाच ‘विवेकानंद रॉक मेमोरियल’ असे म्हणतात.

​हे स्मारक केवळ दगडांची वास्तू नाही, तर ते स्वामीजींच्या अढळ निश्चयाचे प्रतीक आहे. एकनाथ रानडे यांनी या स्मारकाच्या निर्मितीसाठी देशभरातून लोकसहभाग गोळा केला होता.

​आजही लाखो पर्यटक या ठिकाणी भेट देऊन स्वामीजींच्या उर्जेचा अनुभव घेतात. त्याचप्रमाणे, तिथे असलेले ‘ध्यान केंद्र’ मनाला शांतता देते. कारण की, समुद्राच्या मध्यभागी असलेल्या या वास्तूमध्ये आजही स्वामीजींच्या विचारांचा दरवळ जाणवतो.

१८. आजच्या काळात स्वामी विवेकानंदांची प्रासंगिकता

​आजचे युग हे तंत्रज्ञानाचे आणि धावपळीचे आहे. अशा काळात विवेकानंदांचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात.

• ​मानसिक आरोग्य: स्वामीजींनी सांगितलेली ध्यानाची (Meditation) पद्धत आजच्या तणावपूर्ण जीवनात अत्यंत उपयुक्त आहे.
• ​जागतिक शांतता: “सर्व धर्म एकाच सत्याचे मार्ग आहेत” हा विचार आजच्या धार्मिक कट्टरतेच्या काळात शांततेचा मार्ग दाखवतो.
• ​नेतृत्व गुण: ‘लीडर’ कसा असावा, हे स्वामीजींच्या जीवनातून शिकायला मिळते. त्यांनी कधीही शिष्यांवर आपली मते लादली नाहीत, तर त्यांना स्वतःचे मार्ग शोधण्यास प्रवृत्त केले.

​तथापि, आधुनिक विज्ञानाशी अध्यात्माची सांगड कशी घालावी, हे विवेकानंदांनी दीडशे वर्षांपूर्वीच सांगितले होते. दुसरीकडे, त्यांनी अंधश्रद्धेवर कडाडून प्रहार केला आणि तर्कशुद्ध धर्म शिकवला.

१९. स्वामीजींचे काही अजरामर विचार

​स्वामी विवेकानंदांचे प्रत्येक वाक्य हे मंत्रासारखे आहे. त्यांचे काही विचार आपल्या जीवनाचा पाया बदलू शकतात:

• ​”स्वतःला कमकुवत समजणे हे सर्वात मोठे पाप आहे.”
• ​”एका वेळी एकच काम करा आणि ते करताना आपला संपूर्ण आत्मा त्यात ओता.”
• ​”जितका कठीण संघर्ष असेल, तितकाच मोठा विजय असेल.”
• ​”तुम्ही आतून जसे आहात, तसे जग तुम्हाला दिसते.”

​अखेर, हे विचार केवळ वाचण्यासाठी नसून ते आचरणात आणण्यासाठी आहेत. कारण की, स्वामीजींचा भर हा नेहमी ‘कृती’ वर होता. त्यांनी म्हटले होते की, “शेकडो व्याख्यानांपेक्षा एक तासाची सेवा अधिक मोलाची आहे.”

२०. निष्कर्ष: विश्वाचे वंदनीय व्यक्तिमत्व

​स्वामी विवेकानंद हे केवळ भारताचे सुपुत्र नव्हते, तर ते संपूर्ण जगाचे नागरिक होते. त्यांनी पूर्वेकडील अध्यात्म आणि पश्चिमेकडील विज्ञान यांचा जो संगम घडवून आणला, तो आजही मानवजातीसाठी मार्गदर्शक आहे.

​त्यांनी मरगळलेल्या भारताला जागे केले आणि जगाला मानवतेचा संदेश दिला. आजही त्यांचा ‘राष्ट्रीय युवा दिन’ साजरा करताना आपल्याला त्यांच्या विचारांची शपथ घ्यावी लागते. “उठा, जागे व्हा आणि ध्येय प्राप्त होईपर्यंत थांबू नका” हा त्यांचा नारा आजही आसमंतात दुमदुमत आहे. स्वामी विवेकानंदांच्या स्मृतीस आमचा कोटी कोटी प्रणाम!

तुम्ही स्वामीजींचे कोणते विचार पाळता?

​वाचकहो, स्वामी विवेकानंद यांच्या या सविस्तर चरित्रातून तुम्हाला कोणती प्रेरणा मिळाली? त्यांचा कोणता विचार तुमच्या आयुष्यात बदल घडवू शकतो असे तुम्हाला वाटते? तुमचे विचार खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा.

​या महापुरुषाचा प्रेरक इतिहास जास्तीत जास्त तरुणांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, व्हॉट्सॲप आणि सोशल मीडियावर नक्की शेअर करा!

अशाच प्रेरणादायी आणि ऐतिहासिक महा-लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट देत राहा.