​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: आधुनिक भारताचे महाशिल्पकार

प्रास्ताविक :

भारतीय इतिहासातील एक जाज्वल्य नाव म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. ते केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एका विचाराचे नाव आहे. ज्यांनी हजारो वर्षांची गुलामगिरी मोडून काढली, ते म्हणजे बाबासाहेब.

​त्यांनी समाजातील शोषित आणि वंचित घटकांना आत्मसन्मानाचा मंत्र दिला. म्हणूनच, त्यांना ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च नागरी सन्मानाने गौरविण्यात आले. परिणामी, त्यांचा इतिहास आजही प्रत्येक भारतीयाला समता आणि न्यायाची प्रेरणा देतो. या लेखात आपण त्यांच्या महान जीवनप्रवासाचा सविस्तर अभ्यास करणार आहोत.

१. जन्म आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म १४ एप्रिल १८९१ रोजी मध्य प्रदेशातील महू येथे झाला. त्यांचे पूर्ण नाव भीमराव रामजी सकपाळ असे होते. त्यांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे लष्करी शाळेत शिक्षक होते.

त्याचप्रमाणे, त्यांच्या मातोश्री भीमाबाई या अत्यंत प्रेमळ होत्या. भीमराव हे त्यांच्या आई-वडिलांचे चौदावे अपत्य होते. त्यांचे कुटुंब हे मुळचे रत्नागिरी जिल्ह्यातील आंबडवे गावचे होते. कारण की, त्यांचे वडील सैन्यात असल्याने त्यांना विविध ठिकाणी राहावे लागले.

२. बालपण आणि जातीभेदाचे चटके

​भीमरावांचे बालपण संघर्षाने भरलेले होते. त्या काळी समाजात अस्पृश्यतेची प्रथा खूप तीव्र होती. शाळेत बसताना त्यांना इतर मुलांपासून लांब गोणपाटावर बसावे लागत असे.

​तथापि, त्यांना पाणी पिण्याची सुद्धा मुभा नव्हती. शाळेचा शिपाई उंचावरून त्यांना पाणी पाजत असे. एकदा तर बैलाच्या गाडीतून जात असताना केवळ जातीमुळे त्यांना खाली उतरवण्यात आले. परिणामी, या अपमानकारक घटनांनी त्यांच्या मनात विषमतेविरुद्ध चीड निर्माण केली. कारण की, त्यांना माणसाला माणूस म्हणून वागणूक मिळत नव्हती.

३. जिद्द आणि उच्च शिक्षण

​अनेक अडचणी असूनही भीमरावांनी आपले शिक्षण थांबवले नाही. त्यांनी मुंबईच्या एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधून पदवी पूर्ण केली. त्यांचे गुरु कृष्णाजी केळुसकर यांनी त्यांना अभ्यासात खूप मदत केली.

​अखेर, बडोद्याचे सयाजीराव गायकवाड महाराज यांनी भीमरावांची प्रतिभा ओळखली. त्यांनी त्यांना उच्च शिक्षणासाठी परदेशात पाठवण्यास मदत केली. त्यानंतर भीमरावांनी अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून उच्च पदव्या संपादन केल्या.

​दुसरीकडे, ते एकाच वेळी एम.ए., पी.एच.डी., डी.एस्सी. आणि बॅरिस्टर-ॲट-लॉ बनले. अशा प्रकारे, ते त्या काळातील जगातील सर्वात शिक्षित व्यक्तींपैकी एक ठरले. म्हणूनच, त्यांना ‘सिम्बॉल ऑफ नॉलेज’ असे म्हटले जाते.

४. सामाजिक संघर्षाची सुरुवात: मुकनायक

​परदेशातून परतल्यानंतर बाबासाहेबांनी आपले आयुष्य दलितांच्या उद्धारासाठी समर्पित केले. त्यांनी ३१ जानेवारी १९२० रोजी ‘मुकनायक’ नावाचे पाक्षिक सुरू केले.

​मुकनायकच्या माध्यमातून त्यांनी मूक समाजाच्या वेदना मांडल्या. त्यांना जाणीव झाली होती की, जोपर्यंत समाज जागृत होत नाही, तोपर्यंत हक्क मिळणार नाहीत. त्याचप्रमाणे, राजर्षी शाहू महाराजांनी बाबासाहेबांच्या या कार्याला मोठे पाठबळ दिले.

अखेर, माणगाव येथील परिषदेत शाहू महाराजांनी घोषणा केली की, “तुम्हाला तुमचा नेता सापडला आहे.” यामुळे दलितांच्या चळवळीला एक नवी दिशा मिळाली. कारण की, बाबासाहेबांच्या रूपात त्यांना एक कणखर नेतृत्व मिळाले होते.

५. महाडचा सत्याग्रह: मानवी हक्कांचा लढा

​२० मार्च १९२७ हा दिवस भारतीय इतिहासात सुवर्णाक्षरांनी कोरला गेला आहे. महाड येथील चवदार तळ्याचे पाणी अस्पृश्यांसाठी खुले नव्हते. बाबासाहेबांनी तिथे ऐतिहासिक सत्याग्रह केला.

​त्यांनी चवदार तळ्याचे पाणी पिऊन हजारो वर्षांची परंपरा मोडून काढली. हा लढा केवळ पाण्यासाठी नव्हता, तर तो मानवी हक्कांच्या समानतेसाठी होता. परिणामी, समाजात मोठी खळबळ उडाली.

तथापि, विरोधकांनी याला विरोध केला. पण बाबासाहेब आपल्या भूमिकेवर ठाम राहिले. त्यानंतर त्यांनी विषमतेचे प्रतीक असलेल्या ‘मनुस्मृती’चे दहन केले. कारण की, त्यांना असा कोणताही ग्रंथ नको होता जो माणसाला गुलामी शिकवतो.

६. काळाराम मंदिर प्रवेश आणि राजकीय चळवळ

​नाशिक येथील काळाराम मंदिरात दलितांना प्रवेश नाकारला जात असे. बाबासाहेबांनी २ मार्च १९३० रोजी या विरुद्ध आंदोलन सुरू केले. हे आंदोलन तब्बल पाच वर्षे चालले.

​या आंदोलनाद्वारे त्यांनी हे सिद्ध केले की, दलितांना केवळ मंदिरात जायचे नाही, तर त्यांना समाजात समान स्थान हवे आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी राजकीय क्षेत्रातही कार्य सुरू केले.

​अखेर, त्यांनी ‘स्वतंत्र मजूर पक्षा’ची स्थापना केली. त्यांनी कामगारांच्या हक्कासाठी आणि स्त्री शिक्षणासाठी अनेक महत्त्वाचे कायदे सुचवले. दुसरीकडे, त्यांनी ब्रिटिशांकडे दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघाची मागणी केली.

७. गोलमेज परिषद आणि पुणे करार

​१९३० ते १९३२ या काळात लंडन येथे तीन गोलमेज परिषदा भरल्या होत्या. या तिन्ही परिषदांना उपस्थित राहणारे बाबासाहेब हे एकमेव भारतीय नेते होते. त्यांनी तिथे दलितांच्या दुःखाचे आणि हक्कांचे प्रश्न अत्यंत प्रखरपणे मांडले.

​परिणामी, ब्रिटिशांनी दलितांसाठी स्वतंत्र मतदारसंघ जाहीर केले. तथापि, महात्मा गांधींनी याला कडाडून विरोध केला आणि उपोषण सुरू केले. शेवटी, २४ सप्टेंबर १९३२ रोजी बाबासाहेब आणि गांधीजी यांच्यात ऐतिहासिक ‘पुणे करार’ झाला.

या करारामुळे दलितांचे स्वतंत्र मतदारसंघ रद्द झाले, पण त्यांच्यासाठी राखीव जागांची तरतूद करण्यात आली. बाबासाहेबांनी हा निर्णय केवळ देशाची एकात्मता टिकवण्यासाठी घेतला होता. कारण की, त्यांना समाजाचे तुकडे व्हावेत असे कधीही वाटले नाही.

८. ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’

बाबासाहेबांनी आपल्या अनुयायांना तीन शब्दांचा महामंत्र दिला: ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’. त्यांच्या मते, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे आणि जो ते प्राशन करेल, तो गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही.

• ​शिक्षण: जोपर्यंत आपण सुशिक्षित होत नाही, तोपर्यंत आपल्याला आपले हक्क समजणार नाहीत.
• ​संघटन: एकटा माणूस काही करू शकत नाही, पण जेव्हा समाज संघटित होतो, तेव्हा मोठी क्रांती घडते.
• ​संघर्ष: हक्क सहजासहजी मिळत नाहीत, त्यासाठी शांततेच्या मार्गाने लढा द्यावा लागतो.

​अखेर, या मंत्रामुळे दलितांच्या पिढ्यान्‌पिढ्या बदलल्या. त्याचप्रमाणे, त्यांनी पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना करून सिद्धार्थ आणि मिलिंद यांसारख्या महाविद्यालयांची निर्मिती केली. कारण की, त्यांना गरिबांच्या मुलांपर्यंत उच्च शिक्षण पोहोचवायचे होते.

९. भारतीय राज्यघटनेचे मुख्य शिल्पकार

​१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाला. त्यानंतर देशाचा राज्यकारभार चालवण्यासाठी एक राज्यघटना तयार करणे आवश्यक होते. बाबासाहेबांची विद्वत्ता पाहून त्यांना मसुदा समितीचे अध्यक्ष बनवण्यात आले.

​त्यांनी जगातील सुमारे ६० देशांच्या राज्यघटनांचा सूक्ष्म अभ्यास केला होता. त्यांनी प्रत्येक नागरिकाला समान अधिकार मिळतील, याची काळजी घेतली. परिणामी, भारताची राज्यघटना ही जगातील सर्वात मोठी आणि लोकशाहीवादी घटना ठरली.

तथापि, हे कार्य सोपे नव्हते. अनेक दिवस आणि रात्र त्यांनी अखंड कष्ट घेतले. २६ नोव्हेंबर १९४९ रोजी ही घटना संसदेने स्वीकारली. म्हणूनच, हा दिवस ‘संविधान दिन’ म्हणून साजरा केला जातो.

१०. स्त्री हक्क आणि हिंदू कोड बिल

​बाबासाहेब हे केवळ दलितांचे नेते नव्हते, तर ते खऱ्या अर्थाने स्त्री मुक्तीचे प्रणेते होते. त्यांनी स्वतंत्र भारताचे पहिले ‘कायदामंत्री’ म्हणून काम पाहिले.

​त्यांनी संसदेत ‘हिंदू कोड बिल’ मांडले. या बिलाचा मुख्य उद्देश स्त्रियांना मालमत्तेत अधिकार देणे आणि त्यांना सामाजिक सुरक्षा मिळवून देणे हा होता. त्याचप्रमाणे, त्यांनी प्रसूती रजेची (Maternity Leave) तरतूद केली.

​अखेर, जेव्हा या बिलाला विरोध झाला, तेव्हा त्यांनी आपल्या मंत्रीपदाचा राजीनामा दिला. यावरून दिसून येते की, त्यांच्यासाठी खुर्चीपेक्षा महिलांचे हक्क अधिक महत्त्वाचे होते. कारण की, समाजाची प्रगती ही त्या समाजातील महिलांच्या प्रगतीवरून मोजली जाते, असे त्यांचे मत होते.

११. धम्मचक्र प्रवर्तन: बौद्ध धर्माचा स्वीकार

​बाबासाहेबांनी १९३५ मध्ये येवला येथे घोषणा केली होती की, “मी हिंदू म्हणून जन्माला आलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही.” त्यांना असा धर्म हवा होता जो समता आणि बंधुत्व शिकवतो.

​अखेर, १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर त्यांनी आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली. त्यांनी हिंदू धर्मातील विषमता सोडून भगवान बुद्धांच्या शांती आणि करुणेच्या मार्गाचा स्वीकार केला.

​या घटनेला ‘धम्मचक्र प्रवर्तन’ असे म्हणतात. यामुळे भारतात बौद्ध धर्म पुन्हा जिवंत झाला. त्याचप्रमाणे, त्यांनी आपल्या अनुयायांना २२ प्रतिज्ञा दिल्या. कारण की, त्यांना आपल्या समाजाचे पूर्णपणे मानसिक आणि सामाजिक परिवर्तन करायचे होते. [Internal Link Suggestion: नागपूर दीक्षाभूमीचा ऐतिहासिक आणि धार्मिक इतिहास]

१२. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून बाबासाहेबांचे कार्य

​अनेकांना माहीत नाही की बाबासाहेब हे एक महान अर्थशास्त्रज्ञ सुद्धा होते. ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ (The Problem of the Rupee) हा त्यांचा ग्रंथ जगप्रसिद्ध आहे.

​त्यांच्याच संकल्पनेतून आणि विचारांतून भारतातील ‘रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया’ (RBI) ची स्थापना झाली. त्यांनी रुपयाचे मूल्य आणि भारतीय बँकिंग व्यवस्था कशी असावी, याचे सूक्ष्म नियोजन केले होते.

परिणामी, आज भारताची अर्थव्यवस्था ज्या पायावर उभी आहे, त्यामध्ये बाबासाहेबांच्या सिद्धांतांचा मोठा वाटा आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी नद्यांच्या जोडणीबद्दल आणि दामोदर खोरे प्रकल्पाबद्दल सुद्धा त्याकाळी विचार मांडले होते. कारण की, त्यांना शेती आणि उद्योगांचा विकास साधायचा होता.

१३. मजुरांचे कैवारी आणि कामगार कल्याण

​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी कामगारांच्या हक्कासाठी दिलेले योगदान अतुलनीय आहे. भारताचे मजूर मंत्री असताना त्यांनी कामगारांच्या हिताचे अनेक क्रांतिकारक निर्णय घेतले.

​पूर्वी कामगारांना दिवसातून १२ ते १४ तास काम करावे लागत असे. बाबासाहेबांनी हा वेळ कमी करून ८ तास कामाचा नियम लागू केला. त्याचप्रमाणे, त्यांनी कामगारांसाठी ‘कर्मचारी राज्य विमा’ (ESI) आणि ‘भविष्य निर्वाह निधी’ (PF) यांसारख्या सुविधा सुरू केल्या.

​अखेर, महिला कामगारांसाठी त्यांनी प्रसूती रजेची कायदेशीर तरतूद केली. कारण की, त्यांना मजुरांचे शोषण थांबवून त्यांना सन्मानाचे जीवन द्यायचे होते. परिणामी, आज भारतातील प्रत्येक कामगार ज्या हक्कांचा लाभ घेतो, त्याचे श्रेय बाबासाहेबांना जाते.

१४. साहित्यिक वारसा आणि ग्रंथसंपदा

​बाबासाहेब हे केवळ नेते नव्हते, तर ते एक अष्टपैलू लेखक आणि विचारवंत होते. त्यांच्याकडे हजारो पुस्तकांचे वैयक्तिक ग्रंथालय होते, ज्याला त्यांनी ‘राजगृह’ असे नाव दिले होते.

​त्यांनी लिहिलेले ‘अ‍ॅनिहिलेशन ऑफ कास्ट’ (Annihilation of Caste), ‘द बुद्धा अँड हिज धम्म’ (The Buddha and His Dhamma) आणि ‘थॉट्स ऑन पाकिस्तान’ हे ग्रंथ आजही जगभर अभ्यासले जातात. त्यांनी आपल्या लेखणीतून समाजातील अंधश्रद्धा आणि विषमतेवर कडाडून प्रहार केला.

​तथापि, त्यांनी पत्रकारितेच्या माध्यमातूनही जनजागृती केली. ‘मुकनायक’, ‘बहिष्कृत भारत’, ‘जनता’ आणि ‘प्रबुद्ध भारत’ या वृत्तपत्रांनी शोषित वर्गाला वाचा फोडली. कारण की, त्यांच्या मते वृत्तपत्र हे समाजाला दिशा देणारे प्रभावी माध्यम होते.

१५. ऐतिहासिक कालक्रम: बाबासाहेबांचा जीवनप्रवास

​बाबासाहेबांच्या आयुष्यातील महत्त्वाचे टप्पे आपण सरळ मांडणीत समजून घेऊया:

• ​जन्म आणि शिक्षण (१८९१ – १९२२): १८९१ मध्ये जन्म. कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून उच्च शिक्षण पूर्ण.
• ​सामाजिक लढा (१९२३ – १९३५): ‘बहिष्कृत हितकारिणी सभा’ स्थापन. महाड सत्याग्रह, काळाराम मंदिर प्रवेश आणि येवला येथील धर्मांतराची घोषणा.
• ​राजकीय आणि घटनात्मक कार्य (१९३६ – १९५०): स्वतंत्र मजूर पक्षाची स्थापना. मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय राज्यघटनेची निर्मिती आणि भारताचे पहिले कायदामंत्री.
• ​धम्मचक्र प्रवर्तन आणि महापरिनिर्वाण (१९५१ – १९५६): हिंदू कोड बिलावरून राजीनामा. १९५६ मध्ये नागपूर येथे बौद्ध धम्माची दीक्षा आणि ६ डिसेंबर १९५६ रोजी महापरिनिर्वाण.

१६. बाबासाहेबांची राष्ट्रभक्ती आणि सुरक्षा विचार

​बाबासाहेब हे प्रखर राष्ट्रभक्त होते. त्यांनी भारताची फाळणी, काश्मीर प्रश्न आणि संरक्षण धोरण यावर अत्यंत स्पष्ट विचार मांडले होते.

​त्यांनी नेहमीच अखंड भारताचा पुरस्कार केला. देशाची एकता टिकवण्यासाठी त्यांनी संस्कृत भाषेला राष्ट्रभाषेचा दर्जा देण्याचा सुद्धा विचार मांडला होता. कारण की, त्यांना भारताची सांस्कृतिक मुळे घट्ट हवी होती.

​त्याचप्रमाणे, त्यांनी भारतीय संरक्षण दलाचे आधुनिकीकरण करण्यावर भर दिला. दुसरीकडे, त्यांनी जलव्यवस्थापनासाठी ‘सेंट्रल वॉटर कमिशन’ची स्थापना केली. ज्यामुळे नद्यांच्या पाण्याचा वापर शेती आणि वीज निर्मितीसाठी करणे सोपे झाले.

१७. महापरिनिर्वाण: एका युगाचा अंत

​६ डिसेंबर १९५६ रोजी दिल्लीतील आपल्या निवासस्थानी बाबासाहेबांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाची बातमी ऐकताच संपूर्ण देश शोकाकुल झाला. मुंबईतील दादर चौपाटीवर (चैत्यभूमी) त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले.

​लाखो लोकांनी आपल्या लाडक्या नेत्याला साश्रू नयनांनी निरोप दिला. बाबासाहेबांचे शरीर जरी गेले असले, तरी त्यांनी दिलेली राज्यघटना आणि विचार आजही कोट्यवधी भारतीयांच्या हृदयात जिवंत आहेत.

​अखेर, १९९० मध्ये भारत सरकारने त्यांना मरणोत्तर ‘भारतरत्न’ या सर्वोच्च नागरी पुरस्काराने सन्मानित केले. हा सन्मान केवळ एका व्यक्तीचा नव्हता, तर त्यांनी केलेल्या महान कार्याचा गौरव होता.

१८. आजच्या युगात बाबासाहेबांच्या विचारांची प्रासंगिकता

​२१ व्या शतकात आपण जेव्हा डिजिटल इंडिया आणि जागतिक महासत्तेची स्वप्ने पाहतो, तेव्हा बाबासाहेबांचे विचार अधिक महत्त्वाचे ठरतात.

• ​समता आणि बंधुत्व: आजही समाजात जातीभेद अस्तित्वात आहे. बाबासाहेबांनी सांगितलेली ‘समता’ प्रस्थापित झाल्याशिवाय देशाची प्रगती पूर्ण होणार नाही.
• ​शिक्षण आणि तंत्रज्ञान: त्यांनी शिक्षणावर दिलेला भर आजच्या आयटी (IT) युगात सुद्धा तितकाच लागू होतो.
• ​लोकशाहीचे रक्षण: संविधान टिकवणे आणि लोकशाही मूल्यांचे जतन करणे हीच बाबासाहेबांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

​तथापि, आपण केवळ त्यांची जयंती साजरी न करता त्यांचे विचार आचरणात आणणे गरजेचे आहे. कारण की, प्रज्ञा, शील आणि करुणा या त्रिगुणांनीच माणसाचे आणि समाजाचे कल्याण होऊ शकते.

१९. काही प्रेरणादायी प्रसंग आणि बाबासाहेबांची शिकवण

​बाबासाहेबांच्या आयुष्यातील एक प्रसंग सांगण्यासारखा आहे. एकदा त्यांना लंडनमध्ये शिकत असताना खूप पैशांची अडचण आली होती. तरीही त्यांनी अर्ध्या पोळीवर दिवस काढून आपला अभ्यास पूर्ण केला.

​त्यांची अभ्यासाप्रती असलेली ही निष्ठा आजच्या पिढीसाठी आदर्श आहे. “ग्रंथ हेच माझे गुरु” असे ते मानत असत. त्याचप्रमाणे, त्यांनी रयतेला नेहमी स्वावलंबी बनण्याचा संदेश दिला.

​अखेर, त्यांनी कधीही कोणाचा द्वेष केला नाही. त्यांनी केवळ व्यवस्थेविरुद्ध आणि अन्यायाविरुद्ध लढा दिला. दुसरीकडे, त्यांनी नेहमी वैज्ञानिक दृष्टिकोन जोपासण्याचा आग्रह धरला.

२०. निष्कर्ष: विश्वाचे वंदनीय व्यक्तिमत्व

​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे केवळ एका समाजाचे नेते नव्हते, तर ते संपूर्ण जगाचे उद्धारकर्ते होते. कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना ‘द फर्स्ट मॉडर्न मॅन ऑफ इंडिया’ (The First Modern Man of India) म्हणून गौरवलेले आहे.

​त्यांनी आपल्याला जे स्वातंत्र्य आणि अधिकार दिले आहेत, त्याचे रक्षण करणे ही आपली जबाबदारी आहे. “संविधान हे केवळ वकिलांचे दस्तऐवज नाही, तर ते जगण्याचे माध्यम आहे” हा त्यांचा विचार आपण लक्षात ठेवला पाहिजे. महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना आमचा कोटी कोटी प्रणाम!

तुम्हाला बाबासाहेबांचे कोणते कार्य जास्त आवडते?

​वाचकहो, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या या विस्तृत चरित्रातून तुम्हाला कोणती सर्वात मोठी प्रेरणा मिळाली? त्यांच्या विचारांचा तुमच्या आयुष्यावर काय परिणाम झाला? तुमचे विचार खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की कळवा.

​समता आणि न्यायाचा हा इतिहास जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!

अशाच ऐतिहासिक आणि माहितीपूर्ण महा-लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या.