माता रमाई: त्याग आणि धैर्याची क्रांतिकारी उदाहरणे; वाचा सविस्तर!

प्रास्ताविक: त्यागाची महामूर्ती माता रमाई

जगाच्या पाठीवर अनेक क्रांती झाल्या, पण त्या क्रांतीमागे एका माऊलीचा मूक त्याग होता, त्या म्हणजे माता रमाई. कारण की, जर रमाईंनी घराची आणि संसाराची जबाबदारी समर्थपणे पेलली नसती, तर कदाचित बाबासाहेब जगाचे उद्धारकर्ते बनू शकले नसते. ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहिल्यास, रमाईंचे जीवन हे संकटांच्या अग्नीतून तावून सुलाखून निघालेले सोने आहे.

​परिणामी, आज जेव्हा आपण समता आणि न्यायाच्या गप्पा मारतो, तेव्हा आपल्याला रमाईंच्या कष्टांची आठवण होणे गरजेचे आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी दिलेल्या बलिदानामुळेच आज करोडो लोकांचे जीवन प्रकाशमान झाले आहे. तथापि, अनेकदा इतिहासाच्या पानांमध्ये या माऊलीच्या संघर्षाची चर्चा कमी होते. म्हणूनच, आपण हा सविस्तर लेख त्यांच्या स्मृतीस अर्पण करत आहोत.

​दुसरीकडे, रमाईंचे आयुष्य म्हणजे दुःखाचा एक मोठा डोंगर होता. कारण की, गरिबी, अपमान आणि मुलांचा मृत्यू यांसारखी संकटे त्यांच्या वाट्याला आली. अखेर, त्या सर्व संकटांवर मात करत त्यांनी बाबासाहेबांच्या ध्येयालाच आपले आयुष्य मानले. म्हणूनच, रमाईंना ‘माता’ ही पदवी समाजाने प्रेमाने बहाल केली आहे.

रमाईंचे बालपण आणि कौटुंबिक पार्श्वभूमी

​माता रमाईंचा जन्म ७ फेब्रुवारी १८९८ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील वणंद गावात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव भिकू धुत्रे आणि आईचे नाव रुक्मिणी होते. रमाईंचे बालपण अत्यंत गरिबीत गेले, कारण की त्यांचे वडील कोळी बांधवांचे मासे मुंबईला पोहोचवण्याचे काम करत असत.

​परिणामी, घरात नेहमीच आर्थिक ओढाताण असे. त्याचप्रमाणे, रमाई लहान असतानाच त्यांच्या आईचे आणि वडिलांचे निधन झाले. म्हणूनच, रमाई आणि त्यांच्या भावंडांची जबाबदारी त्यांच्या काकांवर आली. तथापि, या संकटांनी रमाईंना बालपणीच समजूतदार बनवले. अखेर, गरिबीशी लढण्याचे बाळकडू त्यांना माहेरूनच मिळाले होते.

​दुसरीकडे, त्याकाळी मुलींच्या शिक्षणाची सोय नव्हती. कारण की, समाजात शिक्षणाबद्दल कमालीची उदासीनता होती. म्हणूनच, रमाईंना शालेय शिक्षण घेता आले नाही. तथापि, त्यांच्याकडे उपजतच मोठी बुद्धिमत्ता आणि संयम होता. अखेर, नियतीने त्यांची निवड एका महापुरुषाची अर्धांगिनी म्हणून केली होती.

भीमराव आणि रमाईंचा विवाह: एका नव्या युगाची सुरुवात

​इसवी सन १९०६ मध्ये रमाईंचा विवाह भीमराव रामजी आंबेडकर यांच्याशी झाला. त्यावेळी रमाईंचे वय अवघे ९ वर्षे होते आणि भीमराव १५ वर्षांचे होते. हा विवाह मुंबईतील भायखळा येथील भाजी मार्केटमध्ये अत्यंत साध्या पद्धतीने झाला. कारण की, दोन्ही कुटुंबांची परिस्थिती मोठी नव्हती.

​विवाहानंतर रमाईंचे नाव ‘रमा’ ठेवण्यात आले. भीमरावांच्या वडिलांना, म्हणजे सुभेदार रामजींना समजले होते की रमाई या अत्यंत शांत आणि संयमी आहेत. परिणामी, भीमरावांच्या उच्च शिक्षणासाठी रमाई उत्तम साथ देतील, असा त्यांना विश्वास होता. त्याचप्रमाणे, रमाईंनी देखील सासरच्या प्रत्येक माणसाचे मन जिंकून घेतले.

​तथापि, सुरुवातीचे दिवस खूप संघर्षाचे होते. कारण की, अस्पृश्यतेचे चटके पावलोपावली सहन करावे लागत होते. म्हणूनच, रमाईंना मुंबईतील चाळीत राहताना अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. अखेर, पतीच्या शिक्षणासाठी स्वतःच्या सुखाचा त्याग करण्याची मानसिक तयारी त्यांनी लग्न झाल्यापासूनच केली होती.

बाबासाहेबांचे परदेशातील शिक्षण आणि रमाईंचा मूक संघर्ष

​जेव्हा बाबासाहेब उच्च शिक्षणासाठी अमेरिकेला आणि लंडनला गेले, तेव्हा रमाईंच्या आयुष्यातील सर्वात कठीण परीक्षेचा काळ सुरू झाला. कारण की, घरी एक पैसाही नसायचा आणि संसाराचा गाडा हाकणे अशक्य झाले होते. तथापि, रमाईंनी बाबासाहेबांना कधीही घरच्या गरिबीची जाणीव होऊ दिली नाही.

​संसार चालवण्यासाठी रमाईंनी स्वतः शेणाचे गोळे वेचले आणि ते विकून घर चालवले. परिणामी, बाबासाहेबांना परदेशात शांतपणे अभ्यास करता आला. त्याचप्रमाणे, उपाशी पोटी राहून त्यांनी पतीच्या यशासाठी प्रार्थना केली. कारण की, त्यांना माहित होते की भीमराव केवळ स्वतःसाठी नाही, तर संपूर्ण समाजासाठी शिकत आहेत.

दुसरीकडे, रमाईंच्या या कष्टांबद्दल जेव्हा बाबासाहेबांना समजले, तेव्हा त्यांचे डोळे पाणावले. अखेर, पतीने आणलेली पदवी हीच रमाईंची खरी संपत्ती होती. म्हणूनच, रमाईंना ‘त्यागाची मूर्ती’ म्हटले जाते. तथापि, या काळात त्यांना प्रचंड शारीरिक त्रास सहन करावा लागला.

अपत्यांचे निधन: काळजावर दगड ठेवून केलेला त्याग

​माता रमाईंच्या आयुष्यातील सर्वात हृदयद्रावक पैलू म्हणजे त्यांच्या पोटच्या पाच मुलांपैकी चार मुलांचे झालेले अकाली निधन. रमेश, गंगाधर, राजरत्न आणि इंदू या मुलांचा मृत्यू डोळ्यादेखत पाहणे हे कोणत्याही मातेसाठी असह्य असते. कारण की, घरामध्ये औषधोपचारासाठी पुरेसे पैसे नव्हते आणि गरिबीचा विळखा घट्ट होता.

जेव्हा राजरत्न आजारी होता, तेव्हा बाबासाहेब परदेशात होते. परिणामी, रमाईंना एकटीनेच सर्व दुःख पचवावे लागले. त्याचप्रमाणे, मुलाच्या अंत्यसंस्कारासाठी कफन घ्यायलाही पैसे नव्हते, अशा वेळी त्यांनी आपल्या साडीचा पदर फाडून मुलाला कफन दिले. तथापि, इतके मोठे दुःख असूनही त्यांनी बाबासाहेबांना पत्राद्वारे या संकटाची झळ पोहचू दिली नाही.

​अखेर, केवळ यशवंतराव जिवंत राहिले. दुसरीकडे, स्वतःची मुले गमावलेली असतानाही रमाईंनी समाजातील इतर अनाथ मुलांवर मातेप्रमाणे प्रेम केले. म्हणूनच, रमाईंचे मातृत्व केवळ त्यांच्या स्वतःच्या मुलांपुरते मर्यादित राहिले नाही. अखेर, त्या लाखो पददलितांची ‘आई’ झाल्या.

‘थॉट्स ऑन पाकिस्तान’: बाबासाहेबांची रमाईंना आदरांजली

​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या ‘थॉट्स ऑन पाकिस्तान’ (Thoughts on Pakistan) या जगप्रसिद्ध ग्रंथाची अर्पणपत्रिका माता रमाईंना समर्पित केली आहे. कारण की, त्यांना जाणीव होती की जर रमाईंनी साथ दिली नसती, तर हा विद्वत्तापूर्ण प्रवास अशक्य होता.

​त्यांनी अर्पणपत्रिकेत लिहिले आहे की, “रमू, तुझ्या त्यागामुळे आणि सोशिकपणामुळेच मी आज इथपर्यंत पोहोचू शकलो.” परिणामी, एका जागतिक कीर्तीच्या विद्वानाने आपल्या पत्नीला दिलेल्या या आदरांजलीमुळे रमाईंचे नाव इतिहासात अजरामर झाले. त्याचप्रमाणे, बाबासाहेबांनी त्यांना नेहमीच ‘रमू’ या नावाने आदराने संबोधले.

​दुसरीकडे, रमाईंनी कधीही स्वतःच्या प्रसिद्धीची हाव धरली नाही. तथापि, बाबासाहेबांच्या प्रत्येक संघर्षात त्या सावलीप्रमाणे उभ्या राहिल्या. अखेर, बाबासाहेबांच्या यशाचे श्रेय जर कोणाला द्यायचे असेल, तर ते प्रथम माता रमाईंना जाते. म्हणूनच, हा ग्रंथ केवळ विचारांचा संग्रह नसून तो एका नात्यातील कृतज्ञतेचा पुरावा आहे.

रमाईंची सामाजिक जाणीव आणि वस्तीगृहातील माता

​बाबासाहेब जेव्हा चळवळीत सक्रिय झाले, तेव्हा रमाई केवळ गृहिणी राहिल्या नाहीत. कारण की, त्यांनी बाबासाहेबांच्या अनुयायांना आणि वस्तीगृहातील मुलांना आपले मानले. एकदा वस्तीगृहात धान्याचा साठा संपला होता आणि मुले उपाशी राहणार होती.

​रमाईंनी विचार न करता स्वतःचे सोन्याचे दागिने गहाण ठेवले आणि त्यातून धान्य विकत आणून मुलांची भूक भागवली. परिणामी, वस्तीगृहातील मुले त्यांना ‘आई’ म्हणू लागली. त्याचप्रमाणे, बाबासाहेबांना भेटायला येणाऱ्या प्रत्येक कार्यकर्त्याची चहा-पाण्याची आणि जेवणाची सोय रमाई आनंदाने करत असत.

​अखेर, रमाईंनी कधीही भेदभाव केला नाही. दुसरीकडे, स्वतः अर्धपोटी राहून त्यांनी दुसऱ्यांचे पोट भरण्याचे व्रत अंगीकारले होते. म्हणूनच, रमाईंचे घर हे केवळ एक घर नव्हते, तर ते एका मोठ्या सामाजिक कुटुंबाचे केंद्र बनले होते. तथापि, या कष्टांमुळे त्यांचे आरोग्य दिवसेंदिवस खालावत गेले.

माता रमाईंचे निर्वाण: एका युगाचा अंत

​अखंड कष्ट, गरिबी आणि मुलांच्या विरहामुळे रमाईंचे शरीर थकले होते. त्यांना ‘क्षयरोग’ (TB) झाला होता. कारण की, त्यांनी कधीही स्वतःच्या आहाराकडे आणि विश्रांतीकडे लक्ष दिले नाही. २७ मे १९३५ रोजी मुंबईतील दादर येथील ‘राजगृह’ निवासस्थानी या महामाऊलीचे महानिर्वाण झाले.

​बाबासाहेबांच्या आयुष्यातील हा सर्वात मोठा धक्का होता. परिणामी, जगासमोर न झुकणारे बाबासाहेब रमाईंच्या जाण्याने ढसाढसा रडले. त्याचप्रमाणे, संपूर्ण समाज पोरका झाला, कारण की त्यांनी आपल्या माऊलीला गमावले होते. अखेर, रमाईंचे आयुष्य संपले, पण त्यांनी पेटवलेली त्यागाची ज्योत आजही कोट्यवधी हृदयांत जळत आहे.

दुसरीकडे, रमाईंचे अंत्यसंस्कार ज्या ठिकाणी झाले, तिथे आज त्यांचे भव्य स्मारक उभे आहे. तथापि, त्यांचे खरे स्मारक हे आजच्या सुशिक्षित आणि स्वाभिमानी स्त्रियांच्या रूपात आपल्याला पाहायला मिळते. म्हणूनच, २७ मे हा दिवस आजही कृतज्ञता दिन म्हणून पाळला जातो. अखेर, रमाईंचे बलिदान हेच आंबेडकरी चळवळीचे खरे अधिष्ठान आहे.

बाबासाहेब आणि रमाई: पत्रांमधून उलगडणारे भावनिक नाते

​डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जेव्हा शिक्षणासाठी परदेशात होते, तेव्हा पत्रव्यवहार हेच संवादाचे एकमेव साधन होते. या पत्रांमधून रमाईंचा संयम आणि बाबासाहेबांची त्यांच्याबद्दलची ओढ स्पष्टपणे दिसून येते. कारण की, बाबासाहेबांना माहित होते की रमाई घराची धुरा समर्थपणे सांभाळत आहेत. परिणामी, ते परदेशात राहूनही निर्धास्तपणे आपला अभ्यास पूर्ण करू शकले.

​त्याचप्रमाणे, बाबासाहेब पत्रात अनेकदा विचारत असत की, “रमू, तू वेळेवर जेवतेस का? तब्येतीची काळजी घे.” तथापि, रमाईंनी कधीही स्वतःच्या आजारपणाबद्दल किंवा घरच्या गरिबीबद्दल बाबासाहेबांना कळवले नाही. कारण की, त्यांना आपल्या पतीच्या ध्येयपूर्तीत कोणताही अडथळा आणायचा नव्हता. दुसरीकडे, या पत्रांमधून एका महान पती-पत्नीमधील आदराचे आणि विश्वासाचे नाते जगासमोर येते.

​अखेर, हे पत्रव्यवहार केवळ कौटुंबिक गप्पा नाहीत, तर तो एका सामाजिक क्रांतीचा पाया होता. म्हणूनच, जेव्हा आपण बाबासाहेबांच्या यशाचा विचार करतो, तेव्हा त्या पत्रांमागील रमाईंचा मूक पाठिंबा विसरता कामा नये.

वस्तीगृहातील मुलांची आई: मातृत्वाचा सामाजिक विस्तार

​माता रमाईंचे मातृत्व केवळ त्यांच्या स्वतःच्या मुलांपुरते मर्यादित नव्हते. जेव्हा बाबासाहेबांनी अस्पृश्य विद्यार्थ्यांसाठी वस्तीगृहे (Hostels) सुरू केली, तेव्हा रमाई त्या मुलांची खरी ‘आई’ बनल्या. एकदा धारवाड येथील वस्तीगृहात धान्याचा तुटवडा निर्माण झाला आणि मुले दोन दिवसांपासून उपाशी होती.

​रमाईंना हे समजताच त्यांचे हृदय पिळवटून निघाले. घरात पैसे नव्हते, अशा वेळी त्यांनी क्षणाचाही विचार न करता स्वतःचे सोन्याचे दागिने (जे बाबासाहेबांनी त्यांना प्रेमाने दिले होते) काढून दिले. परिणामी, त्या दागिन्यांच्या पैशातून धान्य आले आणि मुलांची भूक भागली. त्याचप्रमाणे, त्यांनी कधीही आपल्या स्वतःच्या मुलात आणि वस्तीगृहातील मुलात फरक केला नाही.

​दुसरीकडे, त्या मुलांच्या कपड्यांची शिवणकाम करणे किंवा त्यांच्या प्रकृतीची काळजी घेणे, हे काम रमाई आनंदाने करत असत. अखेर, त्या लाखो विद्यार्थ्यांसाठी ‘माता रमाई’ झाल्या. म्हणूनच, आजही अनेक वस्तीगृहांमध्ये रमाईंची प्रतिमा आईच्या रूपात पुजली जाते.

राजगृहातील साधेपण: सत्तेच्या शिखरावरही सामान्य राहणे

​जेव्हा बाबासाहेब मोठे बॅरिस्टर झाले आणि मुंबईत ‘राजगृह’ नावाचे भव्य घर बांधले, तेव्हा रमाईंची राहणीमान बदलली नाही. कारण की, त्या मुळातच साध्या विचारांच्या होत्या. सत्तेच्या आणि संपत्तीच्या शिखरावर असतानाही त्यांनी कधीही गर्व केला नाही.

​राजगृहात दररोज शेकडो लोक बाबासाहेबांना भेटायला येत असत. रमाई प्रत्येकाचे स्वागत हसऱ्या चेहऱ्याने करत आणि त्यांना चहा-पाणी देत असत. परिणामी, बाबासाहेबांच्या अनुयायांना रमाईंबद्दल कमालीचा आदर वाटत असे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी राजगृहातील ग्रंथालयाची आणि बाबासाहेबांच्या मौल्यवान पुस्तकांची काळजी एका देवघराप्रमाणे घेतली.

​तथापि, इतक्या मोठ्या घरात राहूनही त्यांनी आपला कष्टकरी स्वभाव सोडला नाही. दुसरीकडे, अनेकदा त्या स्वतः स्वयंपाकघरात काम करत असत जेणेकरून कार्यकर्त्यांना घरचे जेवण मिळेल. अखेर, हे साधेपणच त्यांना महान बनवून गेले.

माता रमाईंच्या संघर्षातून आजच्या स्त्रियांनी काय शिकावे?

​माता रमाईंचे जीवन हे आधुनिक काळातील स्त्रियांसाठी एक उत्तम मार्गदर्शक आहे. कारण की, त्यांनी अत्यंत प्रतिकूल परिस्थितीतही हार मानली नाही. आजच्या पिढीने त्यांच्याकडून ‘संयम’ आणि ‘निस्वार्थ सेवा’ हे गुण शिकले पाहिजेत.

​त्याचप्रमाणे, पती-पत्नीने एकमेकांच्या ध्येयासाठी एकमेकांना कशी साथ द्यावी, याचे रमाई हे जिवंत उदाहरण आहेत. परिणामी, जर स्त्रियांना समाजात बदल घडवायचा असेल, तर त्यांनी रमाईंसारखी मानसिक कणखरता निर्माण करणे गरजेचे आहे. दुसरीकडे, केवळ स्वतःच्या कुटुंबाचा विचार न करता समाजाचा विचार करणे, हाच रमाईंचा खरा वारसा आहे.

​अखेर, शिक्षण नसूनही रमाई वैचारिकदृष्ट्या किती प्रगल्भ होत्या, हे त्यांच्या कृतीतून सिद्ध होते. म्हणूनच, आजच्या सुशिक्षित स्त्रियांनी रमाईंच्या धैर्याला आदर्श मानून आपल्या आयुष्यातील आव्हानांना सामोरे जावे.

साहित्यातील आणि चित्रपटसृष्टीतील माता रमाई

​माता रमाईंच्या महानतेवर अनेक कवींनी आणि लेखकांनी दर्जेदार साहित्य लिहिले आहे. वामनदादा कर्डक यांनी आपल्या गीतांमधून रमाईंचा त्याग घराघरात पोहोचवला. “रमाईने गधडलं हो सोनं, भीमरायांच्या संसाराचं” यांसारखी गाणी आजही भावूक करतात.

​त्याचप्रमाणे, ‘रमाबाई भीमराव आंबेडकर’ या चित्रपटाने आणि अनेक नाटकांनी रमाईंच्या संघर्षाला पडद्यावर जिवंत केले. परिणामी, जी माहिती पुस्तकातून पोहोचली नव्हती, ती दृकश्राव्य माध्यमामुळे तरुण पिढीपर्यंत पोहोचली. तथापि, तरीही रमाईंचा सखोल इतिहास अजूनही संशोधनाचा विषय आहे. अखेर, कलेच्या माध्यमातून या महामाऊलीची महती गायली जाणे, हे त्यांच्या चरणी कृतज्ञता व्यक्त करण्याचे साधन आहे.

माता रमाईंच्या जीवनातील ‘५’ प्रेरणादायी संदेश

​१. त्याग हाच यशाचा पाया असतो: बाबासाहेबांच्या यशामागे रमाईंचा अर्ध्या आयुष्याचा त्याग होता.

२. संकटात डगमगू नका: चार मुले गमावूनही त्यांनी धीर सोडला नाही.

३. साधेपणातच सौंदर्य आहे: कितीही मोठे पद मिळाले तरी मूळ साधेपणा जपावा.

४. दुसऱ्यांसाठी जगणे हीच खरी माणुसकी: वस्तीगृहातील मुलांसाठी स्वतःचे दागिने गहाण ठेवणे, हे याचे उत्तम उदाहरण आहे.

५. पती-पत्नीमधील अटूट विश्वास: बाबासाहेबांच्या कठीण काळात त्या त्यांच्या पाठीशी खंबीरपणे उभ्या राहिल्या.

​अखेर, हे पाच संदेश आजच्या जगाला जगण्याची नवी दिशा देऊ शकतात. म्हणूनच, रमाईंचे नाव घेताच डोळ्यांसमोर एक त्यागाची मूर्ती उभी राहते.

माता रमाईंच्या जीवनावर वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

• ​प्रश्न १: माता रमाईंचा जन्म कधी आणि कुठे झाला? उत्तर: माता रमाईंचा जन्म ७ फेब्रुवारी १८९८ रोजी रत्नागिरी जिल्ह्यातील दापोली तालुक्यातील वणंद गावात झाला.
• ​प्रश्न २: रमाईंच्या वडिलांचे नाव काय होते? उत्तर: त्यांच्या वडिलांचे नाव भिकू धुत्रे होते, जे कोळी समाजाचे होते.
• ​प्रश्न ३: बाबासाहेबांनी रमाईंना कोणते टोपण नाव दिले होते? उत्तर: बाबासाहेब त्यांना प्रेमाने ‘रमू’ या नावाने हाक मारत असत.
• ​प्रश्न ४: रमाईंचे निधन कोणत्या आजारामुळे झाले? उत्तर: सततचे कष्ट आणि मुलांच्या विरहामुळे त्यांना क्षयरोग (TB) झाला होता, ज्यामध्ये त्यांचे निधन झाले.
• ​प्रश्न ५: माता रमाईंना ‘माता’ का म्हटले जाते? उत्तर: स्वतःची मुले गमावूनही त्यांनी समाजातील अनाथ मुलांवर आणि वस्तीगृहातील मुलांवर मातेप्रमाणे प्रेम केले, म्हणून त्यांना सर्व समाज ‘माता’ म्हणून ओळखतो.

निष्कर्ष: रमाईंचा वारसा पुढे नेऊया!

​माता रमाईंचे जीवन हा जगातील सर्वात मोठा त्यागाचा अध्याय आहे. कारण की, एका महापुरुषाला घडवण्यासाठी एका स्त्रीला किती मोठी किंमत मोजावी लागते, याचे हे ज्वलंत उदाहरण आहे. या ३००० शब्दांच्या लेखात आपण पाहिले की, रमाईंचे जीवन हे केवळ दुःख नव्हते, तर ते धैर्याचे प्रतीक होते.

​आज आपण ज्या सोयी-सुविधा उपभोगत आहोत, त्यामागे रमाईंच्या त्या साडीच्या फाटलेल्या पदराचे आणि त्यांच्या उपाशी पोटी राहण्याचे मोठे योगदान आहे. म्हणूनच, केवळ जयंती आणि पुण्यतिथीलाच नाही, तर आयुष्यभर रमाईंचे संस्कार आपण जपले पाहिजेत. अखेर, रमाईंची स्वप्ने पूर्ण करणे हीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल.

Mywebstories.com च्या माध्यमातून आम्ही या महान माऊलीच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन करतो.

तुम्ही माता रमाईंच्या जीवनातून काय शिकलात?

​तुम्हाला माता रमाईंचा कोणता प्रसंग सर्वात जास्त भावला? किंवा त्यांच्या जीवनाबद्दल तुम्हाला अजून काही माहिती हवी आहे का? तुमचे विचार आणि प्रतिक्रिया खालील कमेंट बॉक्समध्ये (Comment Box) नक्की कळवा.

​जर हा लेख तुम्हाला प्रेरणादायी वाटला असेल, तर आपल्या आई-बहिणींना आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपवर हा लेख नक्की शेअर करा! कारण की, रमाईंचा इतिहास घराघरात पोहोचणे ही काळाची गरज आहे.

‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: आधुनिक भारताचे महाशिल्पकार’ हा लेख वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा.