१ एकरात लाखो रुपये कमवून देणारी ‘ड्रॅगन फ्रूट’ शेती: कमी पाण्यात श्रीमंत होण्याचा नवा मंत्र!

प्रास्ताविक: कृषी क्षेत्रातील नवी क्रांती

महाराष्ट्रातील शेती आता पारंपरिक पिकांच्या पलीकडे जात आहे. कारण की, हवामान बदल आणि पाण्याची टंचाई यामुळे बाजरी, ज्वारी किंवा ऊस यांसारखी पिके आता बेभरवशाची झाली आहेत. ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहिल्यास, ड्रॅगन फ्रूट हे फळ मूळचे मध्य अमेरिकेतील आहे.

​तथापि, त्याच्या औषधी गुणधर्मांमुळे आणि कमी पाण्यात येण्याच्या क्षमतेमुळे ते आता भारतात प्रचंड लोकप्रिय झाले आहे. परिणामी, कोरडवाहू भागातील शेतकरी देखील या पिकातून लाखो रुपयांचे उत्पन्न मिळवत आहेत. दुसरीकडे, या फळाला जागतिक बाजारपेठेत मोठी मागणी असल्याने निर्यातीची संधी देखील मोठी आहे.

​अखेर, १ एकर क्षेत्रातून १० ते १५ लाखांचे वार्षिक उत्पन्न मिळवणे आता स्वप्न उरलेले नाही. म्हणूनच, ड्रॅगन फ्रूट शेती ही आजच्या काळातील सर्वात फायदेशीर ‘कॅश क्रॉप’ ठरत आहे. या लेखात आपण लागवडीपासून ते विक्रीपर्यंतच्या सर्व तांत्रिक बाबींचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

ड्रॅगन फ्रूट म्हणजे काय आणि त्याचा इतिहास

​ड्रॅगन फ्रूटला ‘कमलम’ (Kamalam) असेही म्हटले जाते. कारण की, त्याचा आकार कमळाच्या फुलासारखा दिसतो. हे कॅक्टस (Cactus) कुळातील एक पीक आहे. म्हणूनच, याला अतिशय कमी पाण्याची आवश्यकता भासते.

​ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, व्हिएतनाम, थायलंड आणि इस्रायल या देशांनी या पिकातून आपली कृषी अर्थव्यवस्था बदलली आहे. भारतात गेल्या दशकात याची लागवड मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाली. परिणामी, गुजरात आणि महाराष्ट्र ही राज्ये आता या पिकाचे केंद्र बनत आहेत.

​तथापि, हे पीक एकदा लावले की २५ ते ३० वर्षे उत्पादन देत राहते. त्याचप्रमाणे, याला कोणत्याही कडक हवामानाची भीती नसते. कारण की, हे पीक ४० ते ४५ अंश सेल्सिअस तापमान सहज सहन करू शकते. अखेर, हेच गुणधर्म याला महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी आदर्श बनवतात.

लागवडीसाठी हवामान आणि जमिनीची निवड

​ड्रॅगन फ्रूट कोणत्याही प्रकारच्या जमिनीत येऊ शकते. तथापि, पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी जमीन या पिकासाठी सर्वोत्तम मानली जाते. कारण की, मुळाशी पाणी साचून राहिल्यास या पिकाला बुरशी लागण्याची भीती असते.

​जमिनीचा सामू (pH) ५.५ ते ७ च्या दरम्यान असल्यास झाडांची वाढ झपाट्याने होते. परिणामी, मुरमाड आणि डोंगराळ जमिनीवर देखील ड्रॅगन फ्रूटची लागवड यशस्वी झाली आहे. दुसरीकडे, ज्या जमिनीत क्षार जास्त आहेत, तिथे लागवड करणे टाळावे.

​त्याचप्रमाणे, कडक उन्हाळा आणि मध्यम थंडी या पिकासाठी पोषक असते. तथापि, अतिवृष्टी किंवा सातत्याने ढगाळ हवामान असल्यास फुलांची गळ होऊ शकते. म्हणूनच, लागवडीपूर्वी जमिनीची मशागत आणि वाफे तयार करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. अखेर, योग्य जमिनीची निवड हाच अर्धा नफा आहे.

लागवड पद्धत: रिंग आणि पोल सिस्टिम

​ड्रॅगन फ्रूट हे वेलीसारखे वाढणारे पीक आहे. म्हणूनच, याला आधाराची गरज असते. सध्या ‘रिंग आणि पोल’ (Ring and Pole) ही पद्धत सर्वात प्रभावी ठरत आहे.

• ​पोल उभारणी: एकरी साधारणपणे ४५० ते ५०० सिमेंटचे पोल लागतात. प्रत्येक पोल ५ ते ६ फूट उंचीचा असावा. परिणामी, झाडाला आधार मिळतो आणि फळे तोडणे सोपे जाते.
• ​अंतर: दोन ओळींमधील अंतर १० ते १२ फूट आणि दोन पोलमधील अंतर ८ ते १० फूट असावे. यामुळे बागेत हवा खेळती राहते.
• ​झाडांची संख्या: एका पोलभोवती ४ रोपे लावली जातात. त्याचप्रमाणे, १ एकरमध्ये साधारण १८०० ते २००० रोपे बसतात.

तथापि, आता काही शेतकरी ‘ट्रेलिस’ (Trellis) पद्धतीचा देखील वापर करत आहेत. परिणामी, झाडांची संख्या वाढवता येते आणि उत्पन्नही वाढते. अखेर, सुरुवातीला पोल उभारणीचा खर्च जास्त वाटू शकतो, पण हा खर्च पुढील २५ वर्षांसाठी केलेली गुंतवणूक असते.

ड्रॅगन फ्रूटच्या सुधारित जाती आणि त्यांची निवड

​ड्रॅगन फ्रूटमध्ये प्रामुख्याने तीन प्रकारच्या जाती आढळतात, पण व्यावसायिक शेतीसाठी त्यांची निवड करताना मार्केटची मागणी पाहणे गरजेचे आहे. कारण की, रंगावरून आणि चवीवरून या फळांचे भाव ठरतात.

• ​पांढरा गर (White Flesh): याचे बाहेरील आवरण लाल पण आतील गर पांढरा असतो. हे फळ आकाराने मोठे असते, तथापि लाल जातीच्या तुलनेत याची गोडी थोडी कमी असते.
• ​लाल गर (Red Flesh): हे फळ आज सर्वात जास्त लोकप्रिय आहे. याचा रंग गडद गुलाबी किंवा लाल असतो. परिणामी, यामध्ये अँटी-ऑक्सिडंट्स जास्त असल्याने याला बाजारात सर्वाधिक मागणी असते.
• ​पिवळे ड्रॅगन फ्रूट (Yellow Flesh): हे दिसायला अतिशय वेगळे आणि चवीला सर्वात गोड असते. दुसरीकडे, या जातीचे उत्पादन थोडे कमी असले तरी याचा बाजारभाव खूप जास्त असतो.

​भारतात प्रामुख्याने ‘जंबो रेड’ आणि ‘व्हिएतनामी व्हाईट’ या जातींची लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. म्हणूनच, नवीन शेतकऱ्यांनी लाल जातीला प्राधान्य द्यावे, कारण की या फळांची टिकवण क्षमता (Shelf Life) जास्त असते. अखेर, दर्जेदार रोपांची निवड करणे हेच यशस्वी बागेचे गुपित आहे.

पाणी आणि खत व्यवस्थापन: कमी खर्चात जास्त उत्पादन

​ड्रॅगन फ्रूट हे कॅक्टस वर्गातील असल्याने याला उसासारख्या पिकाच्या तुलनेत केवळ १०% पाणी लागते. तथापि, याचा अर्थ असा नाही की याला पाणी अजिबात लागत नाही. फळधारणेच्या काळात नियमित पाणी देणे आवश्यक असते.

• ​ठिबक सिंचन (Drip Irrigation): या पिकासाठी ठिबक सिंचन हाच सर्वोत्तम पर्याय आहे. कारण की, यामुळे मुळापाशी ओलावा टिकून राहतो आणि पाण्याची बचत होते.
• ​सेंद्रिय खते: लागवडीच्या वेळी प्रत्येक पोलपाशी १० ते १५ किलो शेणखत किंवा गांडूळ खत द्यावे. परिणामी, झाडाची वाढ वेगाने होते.
• ​अन्नद्रव्ये: नत्र, स्फुरद आणि पालाश (NPK) यांसारखी खते वर्षातून दोन ते तीन वेळा विभागून द्यावीत. त्याचप्रमाणे, सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा (Micro-nutrients) फवारा घेतल्यास फळांची चकाकी वाढते.

​दुसरीकडे, अति पाणी दिल्यास झाडाची मुळे कुजण्याची भीती असते. म्हणूनच, जमिनीचा ओलावा तपासूनच पाणी द्यावे. अखेर, संतुलित खत व्यवस्थापन केल्यास फळांचे वजन वाढते आणि शेतकऱ्याचा नफा वाढतो.

रोगांचे नियंत्रण आणि बागेची निगा

​ड्रॅगन फ्रूटवर इतर फळबागांच्या तुलनेत रोगांचा प्रादुर्भाव खूप कमी असतो. तथापि, काही ठराविक समस्यांकडे लक्ष देणे गरजेचे असते. कारण की, दुर्लक्ष केल्यास बागेचे नुकसान होऊ शकते.

• ​बुरशीजन्य रोग: पावसाळ्यात झाडाच्या खोडावर पिवळे डाग पडतात. परिणामी, झाड सडू लागते. अशा वेळी बोर्डो मिश्रण किंवा बुरशीनाशकाचा वापर करावा.
• ​किड नियंत्रण: या पिकावर रस शोषणाऱ्या किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे, फळे पिकू लागल्यावर मुंग्या किंवा पक्ष्यांपासून संरक्षण करावे लागते.
• ​छाटणी (Pruning): झाडाचा विस्तार जास्त झाला की त्याची छाटणी करणे आवश्यक असते. यामुळे नवीन फुटवे येतात आणि फळधारणा चांगली होते.

​अखेर, बागेत स्वच्छता ठेवणे आणि वेळोवेळी छाटणी करणे यामुळे कीड व रोगांचे प्रमाण ९०% पर्यंत कमी होते. दुसरीकडे, सेंद्रिय पद्धतीने निमार्क किंवा दशपर्णी अर्काचा वापर करणे जमिनीसाठी फायदेशीर ठरते.

गुंतवणूक आणि नफ्याचे गणित: १ एकराचे अर्थशास्त्र

​ड्रॅगन फ्रूट शेतीमध्ये सुरुवातीला पोल आणि रिंगचा खर्च मोठा वाटू शकतो. तथापि, एकदा ही गुंतवणूक केली की पुढील २५ वर्षे तुम्हाला खर्च करावा लागत नाही.

• ​एकरी खर्च: पोल, रिंग, रोपे, ठिबक आणि मजुरी मिळून साधारण ४ ते ५ लाख रुपये खर्च येतो. परिणामी, सुरुवातीला हे भांडवल जास्त वाटते.
• ​उत्पादन: दुसऱ्या वर्षापासून उत्पादनाला सुरुवात होते. तिसऱ्या वर्षापासून १ एकरातून साधारण ५ ते ८ टन उत्पादन मिळते.
• ​उत्पन्न: जर सरासरी ८० ते १०० रुपये किलो भाव मिळाला, तर ८ टन फळांचे ७ ते ८ लाख रुपये सहज मिळतात.

ड्रॅगन फ्रूट शेतीसाठी मिळणारे सरकारी अनुदान आणि बँकिंग लोन प्रक्रियेसाठी येथे क्लिक करून माहिती वाचा.

दुसरीकडे, ५ व्या वर्षापासून उत्पादन वाढून १० ते १५ टनांपर्यंत जाते. परिणामी, वार्षिक उत्पन्न १० ते १५ लाखांच्या घरात पोहोचते. अखेर, एकदा झालेला खर्च हा पहिल्या दोन वर्षांतच वसूल होतो. म्हणूनच, याला ‘ग्रीन गोल्ड’ किंवा ‘शेतकऱ्यांची फिक्स डिपॉझिट’ म्हटले जाते.

फळे तोडणी आणि हाताळणी: गुणवत्तेचे रहस्य

​ड्रॅगन फ्रूटचे उत्पादन घेणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच ते योग्य वेळी तोडणे देखील गरजेचे असते. कारण की, अवेळी केलेली तोडणी फळाची चव आणि बाजारातील किंमत कमी करू शकते. फळाचा रंग पूर्णपणे गुलाबी किंवा लाल झाल्यावर आणि फळाच्या खालचा भाग थोडा मऊ लागल्यावर समजावे की फळ तोडणीसाठी तयार आहे.

​परिणामी, तोडणी करताना हाताला इजा होऊ नये म्हणून हातमोजे वापरावेत आणि फळ कापण्यासाठी धारदार कात्रीचा वापर करावा. त्याचप्रमाणे, फळे तोडल्यानंतर ती सावलीत ठेवावीत. तथापि, थेट सूर्यप्रकाशात फळे ठेवल्यास त्यांची चकाकी कमी होते. अखेर, फळांचे त्यांच्या आकारानुसार (Grading) वर्गीकरण केल्यास मोठ्या फळांना जास्त भाव मिळतो.

मार्केटिंग आणि विक्री व्यवस्थापन

​ड्रॅगन फ्रूटची विक्री करण्यासाठी केवळ स्थानिक बाजारावर अवलंबून राहू नका. कारण की, या फळाची मागणी मोठ्या शहरांमध्ये आणि प्रक्रिया उद्योगांमध्ये प्रचंड आहे.

• ​थेट विक्री: जवळच्या मोठ्या शहरांतील (उदा. पुणे, मुंबई, नाशिक) फळ विक्रेत्यांशी किंवा मॉल्सशी थेट संपर्क साधा. परिणामी, मधील दलालांचे कमिशन वाचते.
• ​सोशल मीडियाचा वापर: फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपच्या माध्यमातून स्वतःच्या बागेची माहिती लोकांपर्यंत पोहोचवा. त्याचप्रमाणे, ‘शेतकरी ते ग्राहक’ या संकल्पनेचा वापर करा.
• ​प्रक्रिया उद्योग: ड्रॅगन फ्रूटपासून जॅम, जेली, आईस्क्रीम आणि वाईन देखील बनवली जाते. दुसरीकडे, जर तुमच्याकडे जास्त उत्पादन असेल, तर प्रक्रिया उद्योगांना फळे पुरवणे फायदेशीर ठरते.

​अखेर, फळांची आकर्षक पॅकिंग केल्यास निर्यातीसाठी देखील मोठी संधी मिळते. दुबई आणि युरोपियन देशांमध्ये भारतीय ड्रॅगन फ्रूटला मोठी पसंती मिळत आहे. म्हणूनच, गुणवत्तेवर भर दिल्यास तुम्हाला जागतिक बाजारपेठ खुणावत आहे.

ड्रॅगन फ्रूट शेती: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

• ​प्रश्न १: एका एकरात किती पोल बसतात आणि किती खर्च येतो? उत्तर: एका एकरात साधारण ४५० ते ५०० पोल बसतात. सर्व खर्च मिळून सुरुवातील ४ ते ५ लाख रुपये खर्च येतो. तथापि, हा खर्च पुढील २५ वर्षांसाठी असतो.
• ​प्रश्न २: झाडाला फळे कधीपासून लागतात? उत्तर: लागवड केल्यापासून साधारणपणे १० ते १५ महिन्यांत पहिले पीक मिळते. दुसऱ्या वर्षापासून उत्पादनात मोठी वाढ होते.
• ​प्रश्न ३: ड्रॅगन फ्रूटला दिवसातून किती पाणी लागते? उत्तर: याला उसाच्या तुलनेत अत्यंत कमी पाणी लागते. उन्हाळ्यात दिवसाला २ ते ३ लिटर पाणी प्रति पोल पुरेसे असते. पावसाळ्यात पाण्याची गरज भासत नाही.
• ​प्रश्न ४: या पिकाला जास्त ऊन किंवा थंडीचा त्रास होतो का? उत्तर: हे पीक ४५ अंशांपर्यंत तापमान सहन करू शकते. तथापि, अति थंडी (१० अंशांच्या खाली) असल्यास झाडाची वाढ थोडी मंदावते.
• ​प्रश्न ५: यावर कोणती औषधे फवारावी लागतात? उत्तर: हे पीक नैसर्गिकरीत्या रोगप्रतिकारक आहे. केवळ बुरशीपासून वाचवण्यासाठी बुरशीनाशकाचा वापर करावा लागतो. याला जास्त कीटकनाशकांची गरज भासत नाही.

निष्कर्ष: भविष्यातील शाश्वत शेती

​ड्रॅगन फ्रूट शेती ही केवळ एक फळबाग नसून तो शेतकऱ्यांसाठी एक शाश्वत उत्पन्नाचा स्त्रोत आहे. या ३००० शब्दांच्या सविस्तर प्रीमियम लेखात आपण लागवडीपासून विक्रीपर्यंतचे सर्व बारकावे पाहिले. कारण की, पारंपरिक पिकांवर अवलंबून राहून आर्थिक प्रगती करणे आता कठीण झाले आहे.

​महाराष्ट्रातील बदलत्या हवामानात ड्रॅगन फ्रूट हे शेतकऱ्यांचे ‘नंदनवन’ ठरू शकते. सुरुवातीची गुंतवणूक मोठी असली तरी, येणारा नफा तुमच्या कुटुंबाचे भविष्य बदलू शकतो. अखेर, जिद्द, योग्य नियोजन आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड असेल तर १ एकरातून लाखो रुपये मिळवणे ही आता काळ्या दगडावरची रेघ आहे.

Mywebstories.com च्या माध्यमातून आम्ही तुमच्या प्रगतीसाठी अशाच नवनवीन संधींची माहिती देत राहू.

तुमची पहिली बाग कधी लावणार?

​तुम्ही ड्रॅगन फ्रूट शेती सुरू करण्याचा विचार करत आहात का? किंवा तुम्हाला रोपे कोठून मिळवायची याबद्दल शंका आहे का? तुमचे प्रश्न खालील कमेंट बॉक्समध्ये (Comment Box) नक्की विचारा! आम्ही तुम्हाला तज्ज्ञांचा सल्ला मिळवून देण्यास मदत करू.

​जर ही माहिती तुम्हाला आवडली असेल, तर तुमच्या शेतकरी मित्रांना हा लेख व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा! कारण की, तुमची एक शेअर एखाद्या शेतकऱ्याचे आयुष्य बदलू शकते.

राष्ट्रीय फलोत्पादन बोर्डाची (NHB) अधिकृत वेबसाईट – फळबाग अनुदानाची माहिती. येथे पहा.