​आपले सरकार पोर्टल: डिजिटल महाराष्ट्राचे क्रांतिकारी पाऊल

प्रास्ताविक :

​महाराष्ट्र हे नेहमीच प्रशासकीय सुधारणांमध्ये देशात आघाडीवर राहिले आहे. एकेकाळी कोणताही सरकारी दाखला मिळवण्यासाठी नागरिकांना तहसील कार्यालय किंवा सेतु केंद्रावर तासनतास रांगेत उभे राहावे लागत असे.

​अखेर, या प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि नागरिकांचा वेळ वाचवण्यासाठी राज्य सरकारने ‘आपले सरकार’ (Aaple Sarkar) हे एकात्मिक सेवा पोर्टल सुरू केले. परिणामी, आता गावातील किंवा शहरातील कोणताही नागरिक इंटरनेटच्या माध्यमातून घरबसल्या ५०० हून अधिक सेवांसाठी अर्ज करू शकतो.

तथापि, तांत्रिक माहितीअभावी अनेक लोक अजूनही या पोर्टलचा वापर करण्यास संकोच करतात. दुसरीकडे, एकदा का तुम्हाला या पोर्टलची कार्यपद्धती समजली, तर तुम्हाला कोणाकडेही जाण्याची गरज उरणार नाही. कारण की, हे पोर्टल अत्यंत वापरकर्ता-स्नेही (User-friendly) असून मराठी भाषेत उपलब्ध आहे. या सविस्तर अथॉरिटी ब्लॉगमध्ये आपण नोंदणीपासून ते दाखला डाऊनलोड करण्यापर्यंतची संपूर्ण माहिती घेणार आहोत. सरकारी योजनांचा लाभ घेण्यासाठी आवश्यक कागदपत्रांची संपूर्ण यादी

१. ‘आपले सरकार’ पोर्टलचा इतिहास आणि महत्त्व

​महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियम २०१५ (Right to Services Act) अंतर्गत या पोर्टलची निर्मिती करण्यात आली.

​या कायद्याचा मुख्य उद्देश नागरिकांना ठराविक वेळेत सरकारी सेवा मिळवून देणे हा आहे. सुरुवातीला काही मोजक्याच सेवा या पोर्टलवर होत्या.

अखेर, आज महसूल, गृह, कामगार, कृषी आणि शिक्षण यांसारख्या जवळपास सर्वच विभागांच्या सेवा येथे उपलब्ध आहेत. परिणामी, भ्रष्टाचाराला आळा बसला असून कामात गतिमानता आली आहे. तथापि, हे पोर्टल केवळ अर्ज करण्यासाठी नसून अर्जाचा पाठपुरावा करण्यासाठी सुद्धा उपयुक्त आहे. अखेर, सामान्य माणसाला सत्तेचे केंद्र बनवणे हे या पोर्टलचे मूळ उद्दिष्ट ठरले आहे. ( Aaple Sarkar Official Website – Government of Maharashtra )

२. पोर्टलवर नवीन नोंदणी (New Registration) कशी करावी?

​कोणत्याही सेवेचा लाभ घेण्यापूर्वी तुम्हाला या पोर्टलवर स्वतःचे खाते तयार करावे लागते. ही प्रक्रिया अत्यंत सोपी आहे.

​सर्वात आधी पोर्टलच्या होमपेजवर गेल्यावर ‘New User? Register Here’ या पर्यायावर क्लिक करा. तिथे तुम्हाला नोंदणीचे दोन पर्याय मिळतात.

• ​पर्याय १: मोबाईल नंबर आणि ओटीपी (OTP) द्वारे नोंदणी. हा सर्वात सोपा मार्ग आहे.
• ​पर्याय २: आपली संपूर्ण माहिती (नाव, पत्ता, जन्मदिनांक) आणि ओळखपत्राचा फोटो अपलोड करून नोंदणी.

​परिणामी, तुमचा युजर आयडी आणि पासवर्ड तयार होईल. तथापि, हा पासवर्ड लक्षात ठेवा किंवा कुठेतरी लिहून ठेवा. कारण की, प्रत्येक वेळी लॉगिन करताना तो आवश्यक असतो. अखेर, एकदा नोंदणी झाली की तुम्ही आयुष्यभर त्याच खात्यातून विविध दाखल्यांसाठी अर्ज करू शकता.

३. ऑनलाईन अर्ज करण्याची टप्प्याटप्प्याने प्रक्रिया

​लॉगिन केल्यानंतर तुम्हाला डॅशबोर्डवर विविध विभागांची यादी दिसेल. समजा तुम्हाला ‘उत्पन्नाचा दाखला’ काढायचा आहे, तर खालील प्रक्रिया फॉलो करा:

• ​विभाग निवडा: डाव्या बाजूला असलेल्या यादीतून ‘Revenue Department’ (महसूल विभाग) निवडा.
• ​उपविभाग आणि सेवा: उपविभागात पुन्हा महसूल विभाग निवडून ‘Income Certificate’ या सेवेवर क्लिक करा.
• ​अर्ज भरा: तुमच्यासमोर एक अर्जाचा फॉर्म उघडेल. त्यामध्ये तुमची वैयक्तिक माहिती, पत्ता आणि उत्पन्नाचा स्रोत अचूक भरा.
• ​कागदपत्रे अपलोड: सांगितल्यानुसार ओळखीचा पुरावा, रहिवासी पुरावा आणि उत्पन्नाचा पुरावा (उदा. तलाठी अहवाल) स्कॅन करून अपलोड करा.

अखेर, ‘Submit’ बटणावर क्लिक केल्यावर तुम्हाला अर्जाचे शुल्क भरावे लागेल. परिणामी, शुल्क भरल्याची पावती तयार होईल, जी तुम्ही सेव्ह करून ठेवावी. तथापि, कागदपत्रे अपलोड करताना त्यांचा आकार (Size) दिलेल्या मर्यादेतच असावा याची काळजी घ्या.

४. अर्जाचे शुल्क आणि पेमेंट मोड

​’आपले सरकार’ पोर्टलवरील सेवांसाठी शासन अत्यंत अल्प शुल्क आकारते.

​साधारणपणे एका दाखल्यासाठी २० ते ३५ रुपयांपर्यंत खर्च येतो. हे शुल्क तुम्ही नेट बँकिंग, डेबिट कार्ड, क्रेडिट कार्ड किंवा यूपीआय (UPI) द्वारे ऑनलाईन भरू शकता.

​परिणामी, पैसे भरल्यानंतर तुम्हाला ‘Application ID’ मिळतो. तथापि, काही वेळा तांत्रिक बिघाडामुळे पैसे कापले जातात पण पावती जनरेट होत नाही. अशा वेळी घाबरू नका, साधारण २४ तासांत तुमचे पैसे परत येतात किंवा अर्ज अपडेट होतो. अखेर, ऑनलाईन पेमेंटमुळे सुट्टे पैसे देण्याची किंवा दलालांना जास्तीचे पैसे देण्याची कटकट संपली आहे.

५. आवश्यक कागदपत्रे स्कॅन आणि रिसाईज कशी करावी?

​ऑनलाईन अर्जात सर्वात मोठा अडथळा कागदपत्रे अपलोड करताना येतो. पोर्टलवर फोटो आणि कागदपत्रांसाठी विशिष्ट साईज दिलेली असते.

• ​फोटो: ५ केबी ते २० केबी दरम्यान असावा.
• ​स्वाक्षरी: ५ केबी ते २० केबी दरम्यान असावी.
• ​इतर कागदपत्रे: ७५ केबी ते ५०० केबी दरम्यान (PDF किंवा JPEG स्वरूपात).

परिणामी, तुम्हाला ऑनलाईन ‘Image Resizer’ टूल्सचा वापर करावा लागेल. तथापि, कागदपत्रे स्कॅन करताना ती स्पष्ट वाचता येतील याची खात्री करा. कारण की, जर कागदपत्रे अस्पष्ट असतील, तर तुमचा अर्ज तहसीलदार कार्यालयाकडून नाकारला (Reject) जाऊ शकतो. अखेर, सुव्यवस्थित स्कॅन केलेली कागदपत्रे तुमच्या अर्जाची मंजुरी प्रक्रिया वेगवान बनवतात.

६. अर्जाचा पाठपुरावा (Track Your Application) कसा करावा?

​एकदा का तुम्ही अर्ज यशस्वीरीत्या सादर केला आणि शुल्क भरले, की तुमची फाईल संबंधित विभागाच्या टेबलवर पोहोचते.

​अखेर, तुमचा अर्ज सध्या कोणत्या स्तरावर आहे (उदा. तलाठी, मंडळ अधिकारी किंवा तहसीलदार), हे पाहण्यासाठी तुम्हाला पुन्हा लॉगिन करावे लागेल. तिथे ‘Track Your Application’ हा पर्याय उपलब्ध असतो.

​परिणामी, तुम्हाला कार्यालयात चकरा मारण्याची गरज उरत नाही. तथापि, जर अर्जावर काही ‘Query’ (त्रुटी) काढली असेल, तर ती सुद्धा तुम्हाला तिथेच समजते. दुसरीकडे, तुम्ही ती त्रुटी लगेच दुरुस्त करून पुन्हा अर्ज सबमिट करू शकता. अखेर, यामुळे पारदर्शकता येते आणि नागरिकांना विनाकारण त्रास होत नाही. [Internal Link Suggestion: सरकारी कागदपत्रांमधील नावातील चुका कशा दुरुस्त कराव्यात?]

७. अर्जाची कालमर्यादा आणि विलंब झाल्यास काय करावे?

​प्रत्येक सरकारी सेवेसाठी महाराष्ट्र लोकसेवा हक्क अधिनियमानुसार एक निश्चित कालमर्यादा ठरवून दिलेली आहे.

​उदाहरणार्थ, उत्पन्नाचा दाखला १५ दिवसांच्या आत मिळणे अपेक्षित असते. परिणामी, जर या काळात तुम्हाला दाखला मिळाला नाही, तर तुम्ही पोर्टलवरच ‘First Appeal’ (पहिले अपील) दाखल करू शकता.

​दुसरीकडे, अपीलाची सुविधा असल्यामुळे सरकारी अधिकाऱ्यांवर सुद्धा कामाचा दबाव राहतो. तथापि, तांत्रिक कारणांमुळे कधीकधी विलंब होऊ शकतो, पण तो ठराविक मर्यादेबाहेर नसावा. अखेर, कायद्याने दिलेल्या या अधिकाराचा वापर केल्यामुळे तुमची कामे वेळेत पूर्ण होण्यास मदत होते.

८. डिजिटल स्वाक्षरी असलेला दाखला डाऊनलोड करणे

​तुमचा अर्ज मंजूर झाला की तुमच्या नोंदणीकृत मोबाईलवर एक संदेश (SMS) येतो. त्यानंतर तुम्ही पोर्टलवरून तुमचा डिजिटल स्वाक्षरी असलेला दाखला डाऊनलोड करू शकता.

​या दाखल्यावर कोणत्याही सरकारी अधिकाऱ्याची प्रत्यक्ष सही किंवा शिक्का असण्याची गरज नसते. कारण की, त्यावर एक ‘QR Code’ आणि डिजिटल स्वाक्षरी असते.

परिणामी, हा दाखला सर्व शैक्षणिक आणि सरकारी कामांसाठी मूळ प्रतीसारखाच (Original) ग्राह्य धरला जातो. तथापि, तुम्ही तो डाऊनलोड केल्यानंतर त्याची प्रिंट काढून लॅमिनेट करून ठेवू शकता. अखेर, डिजिटल स्वरूपात दाखला उपलब्ध असल्यामुळे तो हरवण्याची भीती उरत नाही.

९. पोर्टलवरील इतर महत्त्वाच्या सेवा

​केवळ महसूल विभागच नाही, तर इतर अनेक विभागांच्या सेवा ‘आपले सरकार’वर उपलब्ध आहेत.

• ​गृह विभाग: चारित्र्य प्रमाणपत्र (Character Certificate) किंवा लाऊडस्पीकर परवानगी.
• ​नगरविकास विभाग: मालमत्ता कराची नोंदणी किंवा नळ जोडणी अर्ज.
• ​कामगार विभाग: दुकान आणि आस्थापना (Shop Act) परवाना.
• ​कृषी विभाग: कीटकनाशक किंवा बियाणे विक्री परवाना.

​दुसरीकडे, ज्येष्ठ नागरिक प्रमाणपत्र आणि सांस्कृतिक विभागाच्या विविध योजनांसाठी सुद्धा इथूनच अर्ज करता येतो. परिणामी, हे पोर्टल खऱ्या अर्थाने महाराष्ट्राचे ‘डिजिटल गेटवे’ बनले आहे. अखेर, सर्व सेवा एकाच ठिकाणी असल्यामुळे नागरिकांची विविध कार्यालयांत होणारी पायपीट थांबली आहे.

१०. ‘आपले सरकार’ सेवा केंद्र आणि नागरिक

​ज्यांच्याकडे इंटरनेटची सोय नाही किंवा ज्यांना ऑनलाईन फॉर्म भरता येत नाही, त्यांच्यासाठी शासनाने ‘आपले सरकार सेवा केंद्र’ (CSC/Setu) सुरू केली आहेत.

​तुम्ही तुमच्या गावातील किंवा परिसरातील या केंद्रावर जाऊन ठराविक शुल्क देऊन आपला अर्ज भरून घेऊ शकता. तथापि, जर तुम्हाला स्वतः अर्ज भरता येत असेल, तर तुम्ही सेवा केंद्राचे अतिरिक्त चार्जेस वाचवू शकता.

परिणामी, घरबसल्या अर्ज करणे हा सर्वात किफायतशीर मार्ग आहे. दुसरीकडे, सेवा केंद्रावर जाताना सर्व मूळ कागदपत्रे सोबत ठेवावी लागतात. अखेर, डिजिटल साक्षरता वाढवण्यासाठी शासन स्वतःच्या स्तरावर सुद्धा अनेक प्रयत्न करत आहे.

११. तांत्रिक समस्या आणि हेल्पलाईनची मदत

​ऑनलाईन पोर्टल वापरताना अनेकदा तांत्रिक अडचणी (उदा. वेबसाईट न उघडणे किंवा पेमेंट फेल होणे) येऊ शकतात.

​अशा वेळी पोर्टलवर दिलेल्या टोल-फ्री हेल्पलाईन नंबरवर तुम्ही संपर्क साधू शकता. त्याचप्रमाणे, तुम्ही ‘Support’ ईमेलवर सुद्धा तुमची समस्या स्क्रीनशॉटसह पाठवू शकता.

परिणामी, तांत्रिक चमू तुमच्या तक्रारीची दखल घेऊन ती सोडवण्यास मदत करते. तथापि, शक्यतो ‘High Speed Internet’ आणि ‘Google Chrome’ ब्राउझरचा वापर केल्यास एरर्स कमी येतात. अखेर, सुलभ अनुभवासाठी पोर्टलच्या सूचनांचे काटेकोर पालन करणे गरजेचे आहे.

१२. ‘RTS Maharashtra’ मोबाईल ॲपचा प्रभावी वापर

​जर तुमच्याकडे लॅपटॉप किंवा संगणक नसेल, तर काळजी करण्याचे कारण नाही. महाराष्ट्र शासनाने ‘RTS Maharashtra’ नावाचे अधिकृत मोबाईल ॲप विकसित केले आहे.

​हे ॲप गुगल प्ले स्टोअर आणि ॲपल स्टोअरवर उपलब्ध आहे. परिणामी, तुम्ही तुमच्या स्मार्टफोनवरूनच सर्व दाखल्यांसाठी अर्ज करू शकता आणि अपलोड करण्यासाठी कागदपत्रांचे फोटो थेट कॅमेऱ्याने काढू शकता.

​तथापि, मोबाईलवर काम करताना इंटरनेट कनेक्शन स्थिर असल्याची खात्री करा. दुसरीकडे, ॲपमध्ये सुद्धा ‘ट्रॅकिंग’ची सुविधा असल्याने तुम्ही प्रवासात असतानाही अर्जाची स्थिती पाहू शकता. अखेर, खिशातच सरकारी कार्यालय घेऊन फिरण्यासारखा हा अनुभव आहे.

१३. अर्जाची सुरक्षितता आणि प्रायव्हसी

​ऑनलाईन अर्ज करताना तुमची वैयक्तिक माहिती (आधार, उत्पन्न, पत्ता) पोर्टलवर साठवली जाते.

​’आपले सरकार’ पोर्टल हे उच्च दर्जाच्या सुरक्षा प्रणालीने सज्ज आहे. परिणामी, तुमची माहिती पूर्णपणे सुरक्षित राहते. तथापि, तुमचा युजर आयडी आणि पासवर्ड कधीही अनोळखी व्यक्तीला सांगू नका.

दुसरीकडे, सार्वजनिक सायबर कॅफेमध्ये काम केल्यावर नेहमी ‘Log Out’ करायला विसरू नका. अखेर, डिजिटल सुरक्षा ही केवळ शासनाचीच नाही, तर नागरिकांची सुद्धा जबाबदारी आहे. कारण की, छोटीशी हलगर्जी तुमच्या वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर करण्यास वाव देऊ शकते.

१४. अर्ज नाकारला (Reject) गेल्यास काय करावे?

​अनेकदा तांत्रिक कारणांमुळे किंवा अपुऱ्या कागदपत्रांमुळे तहसीलदार कार्यालयाकडून अर्ज फेटाळला जातो.

​अशा वेळी घाबरून न जाता ‘Rejection’ चे कारण वाचा. परिणामी, तुम्हाला नेमकी चूक समजेल (उदा. उत्पन्नाचा दाखला जुना असणे किंवा फोटो अस्पष्ट असणे).

​अखेर, तुम्ही तोच अर्ज पुन्हा एडिट (Edit) करून दुरुस्त केलेली कागदपत्रे अपलोड करू शकता. यासाठी तुम्हाला पुन्हा नवीन फी भरण्याची गरज नसते (विशिष्ट कालावधीत). तथापि, जर तुम्हाला वाटत असेल की अर्ज चुकीच्या पद्धतीने नाकारला आहे, तर तुम्ही वरिष्ठ अधिकाऱ्यांकडे अपील करू शकता.

१५. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

​खालील प्रश्नांची उत्तरे तुमच्या मनातील तांत्रिक शंकांचे निरसन करतील:

• ​प्रश्न १: मी एकाच खात्यातून माझ्या कुटुंबातील इतरांचे दाखले काढू शकतो का? उत्तर: हो, तुम्ही तुमच्या स्वतःच्या युजर आयडीवरून कुटुंबातील कोणत्याही सदस्याचा अर्ज भरू शकता.
• ​प्रश्न २: ऑनलाईन काढलेला दाखला शाळेत किंवा नोकरीसाठी चालतो का? उत्तर: हो, त्यावर डिजिटल स्वाक्षरी आणि क्यूआर कोड असल्याने तो सर्वत्र मूळ प्रतीसारखाच ग्राह्य धरला जातो.
• ​प्रश्न ३: पेमेंट झाले पण पावती मिळाली नाही, तर काय करावे? उत्तर: अशा वेळी ‘Payment History’ तपासा किंवा २४ तास वाट पहा. पैसे परत न आल्यास हेल्पलाईनला मेल करा.
• ​प्रश्न ४: चुकीची माहिती भरली गेली असल्यास ती कशी दुरुस्त करावी? उत्तर: अर्ज सबमिट करण्यापूर्वी ‘Preview’ मध्ये सर्व माहिती तपासा. एकदा सबमिट झाल्यावर ती दुरुस्त करता येत नाही, तो अर्ज नाकारला जाईपर्यंत वाट पहावी लागते.
• ​प्रश्न ५: दाखला मिळायला किती दिवस लागतात? उत्तर: प्रत्येक सेवेची कालमर्यादा वेगळी आहे (उदा. उत्पन्नाचा दाखला १५ दिवस, जातीचा दाखला २१ ते ४५ दिवस).

१६. अर्जासाठीची अंतिम ‘चेकलिस्ट’

​तुमचा ऑनलाईन प्रवास सुखकर व्हावा म्हणून ही चेकलिस्ट लक्षात ठेवा:

१. तुमचा मोबाईल नंबर आधारशी लिंक आहे का?

२. सर्व कागदपत्रे ५०० केबीच्या आत स्कॅन केली आहेत का?

३. तुमच्याकडे ऑनलाईन पेमेंटसाठी यूपीआय किंवा कार्ड उपलब्ध आहे का?

४. तुम्ही ज्या सेवेसाठी अर्ज करत आहात, तिची पात्रता आधी वाचली आहे का?

५. अर्जाचा आयडी (Application ID) कुठेतरी लिहून ठेवला आहे का?

१७. निष्कर्ष: सुप्रशासनाच्या दिशेने महाराष्ट्राची वाटचाल

​’आपले सरकार’ पोर्टल हे केवळ एक संकेतस्थळ नसून ते पारदर्शक कारभाराचे प्रतीक आहे. ३००० शब्दांच्या या सविस्तर मार्गदर्शकात आपण नोंदणीपासून ते अपील करण्यापर्यंतची सर्व माहिती पाहिली आहे.

​अखेर, तंत्रज्ञानाचा वापर करून जेव्हा एखादा सामान्य नागरिक आपले काम घरबसल्या करतो, तेव्हाच खऱ्या अर्थाने ‘डिजिटल महाराष्ट्र’ साकार होतो. परिणामी, मध्यस्थांची गरज संपली असून नागरिकांचा आत्मविश्वास वाढला आहे.

​तथापि, हे यश तेव्हाच टिकेल जेव्हा आपण स्वतः या सेवांचा वापर करू आणि इतरांनाही प्रवृत्त करू. अखेर, सुलभ प्रशासन हा तुमचा हक्क आहे आणि ‘आपले सरकार’ तो हक्क मिळवून देण्याचे सर्वोत्तम साधन आहे.

तुम्ही आजच नोंदणी केली का?

​वाचकहो, ‘आपले सरकार’ पोर्टलचा हा माहितीपूर्ण लेख तुम्हाला कसा वाटला? तुम्हाला एखादा दाखला काढताना काही अडचण आली आहे का? तुमचे अनुभव खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा.

​तुमचा एक शेअर एखाद्या गरजू व्यक्तीचा वेळ आणि पैसा वाचवू शकतो. म्हणून, हा लेख व्हॉट्सॲपवर आपल्या मित्रांना आणि नातेवाईकांना नक्की शेअर करा!

अशाच उपयुक्त आणि तांत्रिक माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या.