प्रास्ताविक :
मराठी साहित्यात अनेक लेखक आले, ज्यांनी वाचकांना केवळ कथा सांगितल्या. पण असे मोजकेच साहित्यिक आहेत ज्यांनी साहित्याचा प्रवाहच बदलून टाकला. त्यातील सर्वात अग्रगण्य नाव म्हणजे भालचंद्र नेमाडे. १९६३ मध्ये जेव्हा त्यांची ‘कोसला’ ही कादंबरी प्रकाशित झाली, तेव्हा मराठी साहित्य विश्वात एक असा भूकंप झाला ज्याचे हादरे आजही जाणवतात. नेमाडे हे केवळ कादंबरीकार नाहीत, तर ते एक प्रखर विचारवंत, समीक्षक आणि कवी आहेत. “साहित्य हे मातीशी जोडलेले असले पाहिजे” हा त्यांचा ‘देशीवादाचा’ विचार आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगातही तितकाच महत्त्वाचा ठरतो. आजच्या या विशेष ब्लॉगमध्ये आपण नेमाडेंचा जन्म, त्यांचा ‘कोसला’ ते ‘हिंदू’ हा प्रवास आणि त्यांनी मांडलेले विविधांगी विचार यांचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.
१. जन्म, बालपण आणि शिक्षणाचा पाया
भालचंद्र नेमाडे यांचा जन्म २७ मे १९३८ रोजी महाराष्ट्रातील जळगाव जिल्ह्यातील ‘सांगवी’ या छोट्याशा गावात झाला. खान्देशातील या मातीने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाला एक प्रकारचा रांगडेपणा आणि स्पष्टवक्तेपणा दिला.
- ग्रामीण जडणघडण: नेमाडेंचे बालपण शेती आणि निसर्गाच्या सानिध्यात गेले. ग्रामीण जीवनातील साधेपणा, तिथल्या बोलीभाषा आणि संघर्षाचे त्यांनी बालपणापासूनच निरीक्षण केले. त्यांच्या पुढील साहित्यातील ‘पांडुरंग सांगवीकर’ या पात्राच्या मुळाशी हीच सांगवी गावची पार्श्वभूमी आहे.
- शिक्षण: त्यांचे प्राथमिक शिक्षण गावात झाले, तर महाविद्यालयीन शिक्षण पुण्याच्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये झाले. पुढे त्यांनी पुणे विद्यापीठातून इंग्रजी विषयात एम.ए. केले. तसेच उत्तर महाराष्ट्र विद्यापीठातून त्यांनी पीएच.डी. पदवी संपादन केली.
- अध्यापन कारकीर्द: साहित्यासोबतच त्यांनी शैक्षणिक क्षेत्रातही मोठे योगदान दिले. औरंगाबाद, धुळे, पुणे आणि गोवा येथील विद्यापीठांमध्ये त्यांनी इंग्रजी आणि मराठी विषयांचे प्राध्यापक म्हणून काम केले. त्यांचे इंग्रजीवर प्रभुत्व असूनही त्यांनी मराठी भाषेचा आणि देशी संस्कृतीचा नेहमीच पुरस्कार केला.
२. ‘कोसला’: मराठी कादंबरीला मिळालेली नवीन दिशा
१९६३ मध्ये ‘कोसला’ प्रकाशित झाली आणि मराठी कादंबरी लेखनाची जुनी चौकट मोडीत निघाली. ही कादंबरी म्हणजे केवळ एक कथा नसून ती तत्कालीन तरुण पिढीच्या हतबलतेचा आणि विद्रोहाचा आवाज होती.
- अस्तित्ववादाचा शोध: कादंबरीचा नायक ‘पांडुरंग सांगवीकर’ हा पुण्यातील हॉस्टेलवर राहून शिक्षण घेणारा एक ग्रामीण तरुण आहे. शिक्षणातील पोकळपणा, शहरातील कृत्रिमता आणि आयुष्यातील अर्थहीनता यावर तो भाष्य करतो.
- लेखनशैली (Style): नेमाडेंनी या कादंबरीत ‘डायरी’ किंवा आत्मवृत्त स्वरूपातील शैली वापरली. ही भाषा त्या काळातील अलंकारिक मराठीला छेद देणारी, साधी आणि बोचरी होती.
- परिणाम: ‘कोसला’मुळे मराठीत ‘लघुकादंबरी’ आणि ‘आत्मलक्षी’ लेखनाचा नवा काळ सुरू झाला. या कादंबरीने वाचकांना आणि लेखकांना विचार करायला भाग पाडले की, कादंबरी म्हणजे केवळ रंजक कथा नसून ते जीवनाचे वास्तव दर्शन असते.
३. देशीवाद: नेमाडेंचा महान वैचारिक सिद्धांत
भालचंद्र नेमाडे यांच्या नावासोबत जोडलेली सर्वात महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे ‘देशीवाद’ (Nativism). साहित्याकडे पाहण्याचा हा एक पूर्णपणे नवीन आणि भारतीय दृष्टिकोन आहे.
- देशीवाद म्हणजे काय?: नेमाडेंच्या मते, भारतीय लेखकांनी पाश्चात्य (Western) लेखकांचे अनुकरण न करता आपल्या स्वतःच्या संस्कृतीतील, इतिहासातील आणि भूमीतील संदर्भ शोधले पाहिजेत. साहित्याची मुळे ही आपल्या भाषेत आणि मातीत असावीत, तरच ते साहित्य जागतिक दर्जाचे होऊ शकते.
- जागतिकीकरणाला विरोध: आजच्या काळात जेव्हा इंग्रजी भाषेचा आणि पाश्चात्य संस्कृतीचा प्रभाव वाढत आहे, तेव्हा नेमाडे आग्रहाने सांगतात की, आपण आपल्या बोलीभाषा जिवंत ठेवल्या पाहिजेत.
- सांस्कृतिक स्वाभिमान: देशीवाद म्हणजे संकुचित वृत्ती नव्हे, तर तो आपल्या सांस्कृतिक अस्मितेचा शोध आहे. नेमाडेंनी आपल्या समीक्षेमधून मराठी साहित्यातील ‘नक्कल’ करणाऱ्या प्रवृत्तीवर कडाडून टीका केली आहे.
४. ‘बिढार’ ते ‘झूल’: चतुष्टय कादंबरीचा प्रवास
’कोसला’नंतर नेमाडेंनी मराठी साहित्याला एक मोठी भेट दिली ती म्हणजे त्यांच्या चार कादंबऱ्यांची मालिका. यामध्ये ‘बिढार’, ‘जरिला’, ‘हूल’ आणि ‘झूल’ यांचा समावेश होतो. या कादंबऱ्यांमधून त्यांनी मानवी जीवनाचे आणि विशेषतः शैक्षणिक क्षेत्रातील राजकारणाचे भीषण वास्तव मांडले आहे.
- चांगदेव पाटील: एक वेगळा नायक: या मालिका कादंबरीचा नायक आहे ‘चांगदेव पाटील’. पांडुरंग सांगवीकर जिथे थांबतो, तिथून चांगदेवचा प्रवास सुरू होतो असे मानले जाते. चांगदेव हा एका कॉलेजमध्ये प्राध्यापक आहे.
- संस्थात्मक भ्रष्टाचार: या कादंबऱ्यांमधून नेमाडेंनी शिक्षण संस्थांमधील भ्रष्टाचार, शिक्षकांचे शोषण आणि मध्यमवर्गीय मानसिकतेचे जे चित्रण केले आहे, ते आजही तितकेच लागू पडते.
- प्रचंड व्याप्ती: या चारही कादंबऱ्या मिळून एक मोठा कालखंड आणि समाज वास्तव आपल्यासमोर उभा करतात. नेमाडेंची ही लेखनशैली मराठीत ‘सागा’ (Saga) प्रकारच्या लेखनाची नांदी ठरली.
५. ‘हिंदू: एक समृद्ध अडगळ’ – एक महाकादंबरी
२०१० मध्ये नेमाडेंनी प्रदीर्घ काळानंतर ‘हिंदू’ ही महाकादंबरी प्रकाशित केली. या कादंबरीने मराठी साहित्यात पुन्हा एकदा वादाचे आणि चर्चेचे वादळ निर्माण केले.
- विषयाची व्याप्ती: ही कादंबरी केवळ एका माणसाची कथा नाही, तर ती सिंधू संस्कृतीपासून ते आजच्या काळापर्यंतच्या भारतीय संस्कृतीचा शोध घेणारी एक ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक दस्तऐवज आहे.
- खंडशः मांडणी: ‘हिंदू’ ही कादंबरी अनेक खंडांमध्ये नियोजित असून, तिचा पहिला खंड ‘एक समृद्ध अडगळ’ हा मानवी स्मृती आणि पूर्वजांच्या इतिहासावर भाष्य करतो.
- पुरातत्व आणि इतिहास: नेमाडेंनी या कादंबरीसाठी पुरातत्वशास्त्राचा (Archaeology) सखोल अभ्यास केला आहे. कादंबरीचा नायक ‘खंडू’ हा पुरातत्वशास्त्रज्ञ असून तो उत्खननातून आपल्या मुळांचा शोध घेत असतो.
- टीका आणि प्रशंसा: या कादंबरीतील संथ वेग आणि विस्कळीत वाटणारी मांडणी यामुळे काहींनी टीका केली, तर काहींनी याला मराठीतील ‘महाकाव्य’ मानले.
६. नेमाडेंची कविता: ‘मेलडी’ आणि ‘देखणी’
नेमाडे हे केवळ कादंबरीकार नाहीत, तर ते एक अतिशय संवेदनशील कवी सुद्धा आहेत. त्यांच्या कवितेत एक प्रकारची विलक्षण शांतता आणि उपरोध असतो.
- मेलडी (Melody): हा त्यांचा पहिला काव्यसंग्रह. यात तरुण मनातील प्रेम, विरह आणि निसर्ग यांच्याबद्दलच्या कविता आहेत. पण त्या पारंपारिक नसून नेमाडे शैलीतील ‘रॉ’ (Raw) स्वरूपातील आहेत.
- देखणी: हा संग्रह नेमाडेंच्या प्रगल्भ विचारांचे दर्शन घडवतो. यातील कवितांमधून त्यांनी वैश्विक जाणिवा आणि स्थानिक संस्कृती यांचा सुरेख संगम घडवून आणला आहे.
- शैली: त्यांची कविता अलंकारिक नसून ती विचारांना चालना देणारी आहे. “बौद्धिक कविता” म्हणून त्यांच्या कवितांकडे पाहिले जाते.
७. भालचंद्र नेमाडे यांच्या साहित्यातील प्रमुख कालखंड आणि पुस्तके
वाचकांना त्यांच्या साहित्याचा आवाका समजण्यासाठी खालील विभागणी उपयुक्त ठरेल:
महत्त्वाच्या कादंबऱ्या:
- कोसला (१९६३): आधुनिक मराठी कादंबरीचा प्रारंभ.
- बिढार (१९७५): चांगदेव पाटील मालिकेतील पहिली कादंबरी.
- जरिला (१९७७): ग्रामीण आणि शहरी संघर्षाचे चित्रण.
- हूल (१९७९): संस्थात्मक जीवनाचे वास्तव.
- झूल (१९७९): चांगदेव पाटील मालिकेचा समारोप.
- हिंदू (२०१०): भारतीय संस्कृतीचा महाकोश.
काव्यसंग्रह:
- मेलडी (१९७०): भावनिक आणि वैचारिक कविता.
- देखणी (१९९१): प्रगल्भ काव्यशैलीचा नमुना.
समीक्षा ग्रंथ:
- टीकास्वयंवर: मराठी समीक्षा क्षेत्रातील एक क्रांतिकारी पुस्तक.
- साहित्याची भाषा: भाषा आणि साहित्य यांच्यातील संबंधांचे विश्लेषण.
८. ज्ञानपीठ पुरस्कार आणि राष्ट्रीय सन्मान
२०१४ मध्ये भालचंद्र नेमाडे यांना भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार‘ देऊन गौरविण्यात आले. हा सन्मान मिळवणारे ते चौथे मराठी साहित्यिक ठरले.
- निवड समितीचा अभिप्राय: नेमाडेंनी भारतीय साहित्याला ‘देशीवादाची’ जी नवीन दृष्टी दिली आणि साहित्याच्या रूढ चौकटी मोडल्या, त्यासाठी त्यांना हा सन्मान देण्यात आला.
- पद्मश्री पुरस्कार: भारत सरकारने त्यांच्या साहित्य सेवेसाठी त्यांना १९९१ मध्ये ‘पद्मश्री’ या नागरी सन्मानाने गौरवलेले आहे.
- साहित्य अकादमी पुरस्कार: त्यांच्या ‘टीकास्वयंवर’ या समीक्षा ग्रंथाला १९९० मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला होता.
९. नेमाडेंचे इंग्रजी भाषेबद्दलचे विचार आणि ‘भाषा’ चळवळ
भालचंद्र नेमाडे हे स्वतः इंग्रजीचे प्राध्यापक असूनही त्यांनी इंग्रजी भाषेच्या वाढत्या प्रभावावर नेहमीच कडाडून टीका केली आहे. त्यांचे हे विचार अत्यंत मूलभूत आणि अंतर्मुख करणारे आहेत.
- इंग्रजी: एक ‘किलर लँग्वेज’ (Killer Language): नेमाडे म्हणतात की, इंग्रजी ही भाषा स्थानिक भाषांना गिळंकृत करणारी भाषा आहे. जेव्हा आपण आपली भाषा सोडतो, तेव्हा आपण आपली संस्कृती, इतिहास आणि विचार करण्याची पद्धतही गमावतो.
- शिक्षणाचे माध्यम: मुलांचे प्राथमिक शिक्षण हे त्यांच्या मातृभाषेतच व्हायला हवे, असा त्यांचा ठाम आग्रह आहे. त्यांच्या मते, ज्या भाषेत आपण स्वप्न पाहतो, त्याच भाषेत आपले शिक्षण झाले तरच खरी प्रतिभा उमलू शकते.
- परभाषा द्वेष नाही, स्वभाषा प्रेम: नेमाडे इंग्रजी भाषेचा द्वेष करत नाहीत, तर ती केवळ एक ‘ज्ञानभाषा’ किंवा ‘उपयोगी भाषा’ म्हणून वापरावी, असे सुचवतात. मात्र, घराघरात आणि साहित्यात तिचे अतिक्रमण त्यांना मान्य नाही.
१०. नेमाडेंचे वादग्रस्त पण महत्त्वाचे विचार
नेमाडे त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणासाठी ओळखले जातात. त्यांच्या अनेक विधानांमुळे मराठी साहित्य विश्वात मोठे वादंग निर्माण झाले आहेत, पण त्यातून सखोल चर्चाही घडून आली आहे.
- वि. स. खांडेकरांवरील टीका: ज्ञानपीठ मिळाल्यानंतर नेमाडेंनी खांडेकरांच्या साहित्यावर ‘अतिशय अलंकारिक आणि कृत्रिम’ म्हणून टीका केली होती. त्यांच्या मते, खांडेकरांचे साहित्य वास्तववादापासून दूर होते.
- नवोदित लेखकांना सल्ला: ते नेहमी म्हणतात की, “मोठमोठ्या लेखकांचे अनुकरण करू नका, तर आपल्या अवतीभवतीच्या माणसांचे आणि त्यांच्या बोलीभाषेचे निरीक्षण करा.”
- संस्कृतीचा वारसा: नेमाडेंच्या मते, “हिंदू” ही एक जीवनपद्धती आहे आणि ती कोणत्याही एका धर्मापेक्षा मोठी आहे. ती एका ‘समृद्ध अडगळी’सारखी आहे, जिथे हजारो वर्षांचे संस्कार आणि विचार साचलेले आहेत.
११. भालचंद्र नेमाडे: जीवनप्रवासाचे महत्त्वाचे टप्पे
वाचकहो, नेमाडेंचा हा प्रवास समजून घेण्यासाठी खालील महत्त्वाचे वर्ष आणि घटना लक्षणीय आहेत:
- १९३८: २७ मे रोजी जळगाव जिल्ह्यातील सांगवी येथे जन्म.
- १९६३: ‘कोसला’ कादंबरीचे प्रकाशन (मराठी साहित्यातील एक मोठे वळण).
- १९७५-१९७९: ‘बिढार’, ‘जरिला’, ‘हूल’ आणि ‘झूल’ या प्रसिद्ध कादंबरी मालिकेचे लेखन.
- १९९०: ‘टीकास्वयंवर’ या समीक्षा ग्रंथासाठी ‘साहित्य अकादमी पुरस्कार’.
- १९९१: भारत सरकारकडून ‘पद्मश्री’ पुरस्काराने सन्मानित.
- २०१०: ‘हिंदू: एक समृद्ध अडगळ’ या महाकादंबरीचे प्रकाशन.
- २०१४: भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ प्राप्त.
१२. निष्कर्ष: मराठी साहित्याचा ‘खणखणीत’ आवाज
भालचंद्र नेमाडे हे केवळ एक लेखक नाहीत, तर ते मराठी अस्मितेचे रक्षक आहेत. त्यांनी आपल्या लेखणीतून साहित्यातील खोटेपणा दूर केला आणि सामान्य माणसाच्या, शेतकऱ्याच्या आणि मध्यमवर्गीयांच्या भाषेला प्रतिष्ठा मिळवून दिली. ‘कोसला’ मधील पांडुरंग सांगवीकर असो वा ‘हिंदू’ मधील खंडू, या पात्रांच्या माध्यमातून नेमाडे आपल्याला नेहमीच आपल्या मुळांकडे परत जाण्याचे आवाहन करतात.
नेमाडेंची ‘कोसला’ तुम्ही वाचली आहे का?
वाचकहो, भालचंद्र नेमाडे यांची कोणती कादंबरी तुम्हाला सर्वात जास्त आवडते? तुम्हाला त्यांचा ‘देशीवादाचा’ विचार पटतो का? तुमच्या प्रतिक्रिया खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा. मराठी साहित्यातील या महामेरूची माहिती इतरांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, ट्विटर आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!
अशाच सविस्तर आणि संशोधनात्मक मराठी लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या!