डॉ. हर्गोविंद खुराना: अनुवांशिक शास्त्राचा पाया रचणारे महान भारतीय-अमेरिकन शास्त्रज्ञ

प्रास्ताविक :

जेव्हा आपण आधुनिक विज्ञानाचा आणि विशेषतः अनुवांशिक शास्त्राचा (Genetics) विचार करतो, तेव्हा एका नावाशिवाय हा इतिहास पूर्ण होऊ शकत नाही – ते नाव म्हणजे डॉ. हर्गोविंद खुराना. एका छोट्याशा गावातून आलेला मुलगा जागतिक स्तरावर विज्ञानाची दारे कशी उघडतो आणि ‘नोबेल’ सारखा सर्वोच्च बहुमान कसा मिळवतो, ही कथा केवळ विज्ञानाची नाही, तर जिद्दीची आणि चिकाटीची आहे. डॉ. खुराना यांनी प्रयोगशाळेत घेतलेली मेहनत मानवी आयुष्याची गुपिते उलगडते. आजच्या या विशेष लेखात आपण या महान शास्त्रज्ञाच्या जीवन प्रवासाचा सविस्तर आढावा घेणार आहोत.

१. जन्म आणि बालपण: एक कठीण सुरुवात

​डॉ. हर्गोविंद खुराना यांचा जन्म ९ जानेवारी १९२२ रोजी अविभाजित भारताच्या पंजाब प्रांतातील (आताचे पाकिस्तान) ‘मुलतान’ जिल्ह्यातील ‘रायपूर’ या छोट्याशा गावात झाला.

• ​कौटुंबिक पार्श्वभूमी: त्यांचे वडील गावातील ‘पटवारी’ होते. कुटुंबाची आर्थिक स्थिती फारशी चांगली नव्हती, परंतु त्यांच्या वडिलांनी शिक्षणाचे महत्त्व ओळखले होते.
• ​प्राथमिक शिक्षण: खुराना यांनी आपले सुरुवातीचे शिक्षण झाडाखाली बसून घेतले होते. त्या काळात गावात शाळांची सोय नव्हती, तरीही त्यांची अभ्यासातील ओढ वाखाणण्याजोगी होती.
• ​मेहनत: लहानपणापासूनच त्यांना विज्ञानाची आवड होती, जी पुढे जाऊन जागतिक स्तरावरील संशोधनाचा पाया ठरली.

२. उच्च शिक्षण आणि परदेशातील प्रवास

​हर्गोविंद खुराना यांची बुद्धिमत्ता पाहून त्यांना भारत सरकारची शिष्यवृत्ती मिळाली, ज्यामुळे त्यांच्या पुढील शिक्षणाचा मार्ग मोकळा झाला.

• ​पंजाब विद्यापीठ: त्यांनी लाहोर येथील पंजाब विद्यापीठातून १९४३ मध्ये बी.एस्सी. आणि १९४५ मध्ये एम.एस्सी. (रसायनशास्त्र) पूर्ण केले.
• ​इंग्लंडचा प्रवास: १९४५ मध्ये ते पीएच.डी. करण्यासाठी इंग्लंडला गेले. तिथे लिव्हरपूल विद्यापीठात त्यांनी सेंद्रिय रसायनशास्त्रात (Organic Chemistry) संशोधन केले.
• ​पोस्ट-डॉक्टरल फेलोशिप: पीएच.डी. नंतर त्यांनी स्वित्झर्लंड आणि केंब्रिज विद्यापीठात जगप्रसिद्ध शास्त्रज्ञांसोबत काम केले, जिथे त्यांना ‘न्यूक्लियोटाइड्स’ (Nucleotides) विषयावर काम करण्याची संधी मिळाली.

३. अनुवांशिक कोडिंग आणि ऐतिहासिक शोध

​डॉ. खुराना यांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे ‘जेनेटिक कोड’ (Genetic Code) उलगडणे आणि कृत्रिम जनुकाची निर्मिती करणे.

जेनेटिक कोड म्हणजे काय?

​DNA मधील माहिती प्रथिनांमध्ये (Proteins) कशी रूपांतरित होते, हे डॉ. खुराना यांनी सिद्ध करून दाखवले. त्यांनी हे शोधून काढले की आरएनए (RNA) मधील न्यूक्लियोटाइड्स हे प्रथिनांमधील अमीनो ॲसिडचा क्रम ठरवतात.

• ​कृत्रिम जनुक: १९७० मध्ये त्यांनी जगातील पहिले ‘कृत्रिम जनुक’ (Synthetic Gene) तयार करून विज्ञानाच्या जगात खळबळ माजवून दिली.
• ​संशोधनाचे महत्त्व: या शोधामुळे आज आपण जेनेटिक इंजिनिअरिंग, बायोटेक्नॉलॉजी आणि गंभीर आजारांवरील उपचार करू शकत आहोत.

४. नोबेल पारितोषिक: जागतिक विज्ञानाचा सर्वोच्च बहुमान (H2)

​डॉ. खुराना यांच्या संशोधनाने विज्ञानाची दिशा बदलली. त्यांच्या या ऐतिहासिक कार्याची दखल जागतिक स्तरावर घेतली गेली.

• ​१९६८ चे नोबेल: डॉ. हर्गोविंद खुराना यांना १९६८ मध्ये ‘शरीरशास्त्र किंवा वैद्यकशास्त्र’ (Physiology or Medicine) या विषयात नोबेल पारितोषिक देऊन गौरविण्यात आले.
• ​सह-विजेते: त्यांनी हे पारितोषिक मार्शल निरेनबर्ग आणि रॉबर्ट हॉली यांच्यासोबत विभागून घेतले होते.
• ​संशोधनाचा विषय: “अनुवांशिक संकेतांचे स्पष्टीकरण आणि प्रथिनांच्या संश्लेषणात त्यांचे कार्य” यासाठी त्यांना हा सन्मान मिळाला.
• ​भारतासाठी अभिमान: जरी त्यांनी अमेरिकेचे नागरिकत्व स्वीकारले होते, तरीही भारतीय वंशाचे शास्त्रज्ञ म्हणून त्यांच्या या विजयाने संपूर्ण भारतात आनंदाचे वातावरण पसरले होते.

५. अमेरिकेतील कारकीर्द आणि विस्कॉन्सिन विद्यापीठ

​डॉ. खुराना यांचा खरा संशोधनाचा काळ अमेरिकेत व्यतीत झाला, जिथे त्यांना हवी तशी साधने आणि वातावरण मिळाले.

• ​विस्कॉन्सिन विद्यापीठ: १९६० मध्ये ते विस्कॉन्सिन विद्यापीठातील ‘इन्स्टिट्यूट फॉर एन्झाईम रिसर्च’ मध्ये रुजू झाले.
• ​एमआयटी (MIT): पुढे १९७० मध्ये ते जगातील नामांकित ‘मॅसॅच्युसेट्स इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी’ (MIT) मध्ये जीवशास्त्र आणि रसायनशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून रुजू झाले.
• ​संशोधनाचे स्वातंत्र्य: अमेरिकेतील प्रगत प्रयोगशाळांमुळे त्यांना कृत्रिम जनुकावर सखोल काम करणे शक्य झाले, ज्याची स्वप्ने त्यांनी बालपणी पंजाबच्या मातीत पाहिली होती.

६. कृत्रिम जनुकाची निर्मिती: एक चमत्कार

​विज्ञानाच्या इतिहासात ‘कृत्रिम जनुक’ तयार करणे हे अशक्य कोटीतील काम मानले जात होते.

• ​पहिले यश: १९७० मध्ये त्यांनी जगातील पहिले पूर्णपणे कार्यरत कृत्रिम जनुक प्रयोगशाळेत तयार केले.
• ​तंत्रज्ञान: त्यांनी डीएनएच्या लहान तुकड्यांना जोडून एक मोठी साखळी तयार केली, ज्याला ‘लिगेशन’ (Ligation) असे म्हणतात.
• ​भविष्यातील उपयोग: त्यांच्या या शोधामुळेच आज आपण ‘क्लोनिंग’, ‘इन्सुलिन’ची निर्मिती आणि ‘जेनेटिकली मॉडिफाईड’ पिके (GM Crops) पाहू शकत आहोत.

डॉ. हर्गोविंद खुराना यांना मिळालेले प्रमुख पुरस्कार

खालील माहितीवरून तुम्हाला त्यांच्या कार्याची व्याप्ती लक्षात येईल:

नोबेल पारितोषिक (१९६८) – स्वीडन (नोबेल समिती)

पद्मविभूषण (१९६९) – भारत सरकार

नॅशनल मेडल ऑफ सायन्स (१९८७) – अमेरिका (USA)

अल्बर्ट लास्कर पुरस्कार (१९६८) – लास्कर फाउंडेशन

गाइर्डनर फाउंडेशन आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार (१९८०) – कॅनडा

७. वैयक्तिक आयुष्य आणि स्वभाव

​डॉ. खुराना हे केवळ एक महान शास्त्रज्ञच नव्हते, तर ते एक अतिशय नम्र आणि अभ्यासू व्यक्तिमत्त्व होते.

• ​विवाह: १९५२ मध्ये त्यांनी इस्थर एलिझाबेथ सिबलर यांच्याशी विवाह केला. इस्थर यांनी त्यांच्या वैज्ञानिक प्रवासात त्यांना मोठी साथ दिली.
• ​स्वभाव: ते प्रसिद्धीपासून दूर राहणे पसंत करत असत. प्रयोगशाळेत तासनतास काम करणे आणि नवीन संशोधनात मग्न राहणे हाच त्यांचा छंद होता.
• ​साधेपणा: नोबेलसारखा जागतिक सन्मान मिळाल्यावरही त्यांच्या वागण्या-बोलण्यात कधीही गर्व आला नाही. ते नेहमी आपल्या यशाचे श्रेय आपल्या सहकाऱ्यांना आणि वडिलांनी दिलेल्या संस्कारांना देत असत.

८. डॉ. खुराना यांचा वैज्ञानिक वारसा

​आज आपण ज्या ‘बायोटेक्नॉलॉजी’ क्रांतीबद्दल बोलतो, तिचा पाया डॉ. खुराना यांनी रचला आहे.

• ​मानवी जीनोम प्रकल्प: मानवी शरीरातील सर्व जनुकांचा नकाशा तयार करण्याच्या मोहिमेत त्यांच्या संशोधनाचा मोठा वाटा आहे.
• ​औषध निर्मिती: कॅन्सर, मधुमेह आणि अनेक अनुवांशिक आजारांवरील आधुनिक उपचार त्यांच्या ‘जेनेटिक कोडिंग’च्या शोधामुळेच शक्य झाले आहेत.
• ​शिष्यवृत्ती: त्यांच्या नावाने आज अनेक आंतरराष्ट्रीय संस्था भारतीय विद्यार्थ्यांना संशोधनासाठी शिष्यवृत्ती देतात, ज्यामुळे नवीन पिढीचे शास्त्रज्ञ तयार होत आहेत.

९. अखेरचा प्रवास आणि मृत्यू

​विज्ञानाच्या क्षितिजावर तळपणारा हा ध्रुवतारा ९ नोव्हेंबर २०११ रोजी वयाच्या ८९ व्या वर्षी मावळला.

• ​मृत्यू: अमेरिकेतील मॅसॅच्युसेट्स येथे नैसर्गिक कारणांमुळे त्यांचे निधन झाले.
• ​जागतिक शोक: त्यांच्या निधनानंतर संपूर्ण जगातील वैज्ञानिक समुदायाने हळहळ व्यक्त केली. ‘न्यूयॉर्क टाइम्स’पासून ते ‘नेचर’ मासिकापर्यंत सर्वांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव केला.
• ​अमर कार्य: शरीर रूपाने ते आपल्यात नसले तरी, विज्ञानाच्या प्रत्येक प्रयोगशाळेत त्यांच्या संशोधनाच्या रूपाने ते सदैव जिवंत राहतील.

१०. निष्कर्षात्मक सारांश

डॉ. हर्गोविंद खुराना यांचे जीवन आपल्याला शिकवते की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी, जर तुमच्याकडे जिद्द आणि स्पष्ट ध्येय असेल तर तुम्ही जगातील सर्वोच्च शिखर गाठू शकता. एका झाडाखाली बसून शिक्षण घेणारा मुलगा ‘जेनेटिक कोड’ उलगडतो, हे कोणत्याही कल्पनेपेक्षा मोठे आहे. डॉ. खुराना यांचे नोबेल हे त्यांच्या अविरत कष्टाचे फळ होते.

तुमची प्रतिक्रिया कळवा!

​मित्रांनो, डॉ. हर्गोविंद खुराना यांची ही प्रेरणादायी माहिती तुम्हाला कशी वाटली? विज्ञानातील अशाच थोर व्यक्तींच्या जीवनाबद्दल तुम्हाला अजून वाचायला आवडेल का? तुमचे विचार कमेंट मध्ये नक्की मांडून आम्हाला कळवा. हा सविस्तर लेख आपल्या तरुण पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी शेअर करायला विसरू नका, जेणेकरून त्यांनाही विज्ञानाची ओढ लागेल!

अशाच प्रेरणादायी कथा, विज्ञान आणि चालू घडामोडींच्या माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट देत राहा!