१० वी-१२ वी नंतर अधिकारी कसे बनावे? यशाचे ५ क्रांतिकारी मार्ग!

प्रास्ताविक: पाया मजबूत, तर शिखर उंच!

प्रत्येक यशस्वी इमारतीचा आधार हा तिचा मजबूत पाया असतो. कारण की, जर पाया कच्चा असेल तर इमारतीला धोका निर्माण होतो. त्याचप्रमाणे, प्रशासकीय अधिकारी होण्याचे स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी १० वी आणि १२ वी हा काळ पाया भरणीचा असतो. ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहिल्यास, भारतामध्ये सनदी सेवांची (Civil Services) सुरुवात ब्रिटीश काळात झाली.

तथापि, स्वातंत्र्यानंतर या सेवांचे स्वरूप बदलून ते लोककल्याणकारी झाले. परिणामी, आज हजारो तरुण या पदांकडे आकर्षित होत आहेत. दुसरीकडे, अनेकांना असे वाटते की पदवी (Graduation) झाल्यानंतरच अभ्यासाला सुरुवात करावी लागते. परंतु, स्पर्धा आता इतकी वाढली आहे की लवकर सुरुवात करणे हाच विजयाचा एकमेव मंत्र ठरला आहे.

​अखेर, अधिकारी बनणे म्हणजे केवळ लाल दिवा मिळवणे नव्हे, तर समाजाची सेवा करण्याची संधी मिळवणे होय. म्हणूनच, शालेय शिक्षण पूर्ण होताच तुम्ही तुमच्या ध्येयाकडे एक पाऊल पुढे टाकले पाहिजे. या सविस्तर लेखात आपण १० वी आणि १२ वी नंतरच्या या प्रवासाचे टप्पे पाहणार आहोत.

१. ध्येय निश्चिती: तुम्ही कोणत्या पदासाठी योग्य आहात?

​अधिकारी बनण्यापूर्वी तुम्हाला कोणत्या क्षेत्राची आवड आहे, हे शोधणे अत्यंत आवश्यक आहे. कारण की, प्रत्येक परीक्षेचे स्वरूप आणि कामाची जबाबदारी वेगवेगळी असते. काही विद्यार्थी पोलीस दलात (IPS/PSI) जाण्यास उत्सुक असतात.

​दुसरीकडे, काहींना महसूल विभागात (Collector/Tehsildar) काम करायचे असते. परिणामी, तुमची आवड तुमची प्रेरणा बनू शकते. त्याचप्रमाणे, केंद्रात (UPSC) जायचे की राज्यात (MPSC) राहायचे, याचा निर्णय देखील याच वयात घेणे सोयीचे ठरते. तथापि, ध्येय निश्चित करताना कोणाच्याही दबावाखाली येऊ नका.

MPSC म्हणजे काय? अधिकारी होण्याचे ५ सोपे टप्पे आणि पात्रता येथे क्लिक करून अधिक वाचू शकता.

​अखेर, एकदा ध्येय ठरले की पुढचा मार्ग सोपा होतो. कारण की, माहितीच्या अभावामुळे अनेक विद्यार्थी चुकीच्या मार्गाला लागतात. म्हणूनच, १० वी नंतरच विविध पदांची आणि त्यांच्या कार्यपद्धतीची माहिती गोळा करण्यास सुरुवात करा.

२. १० वी नंतरची पहिली पायरी: विषयांची निवड

​१० वीचा निकाल लागल्यानंतर सर्वात मोठा प्रश्न असतो – ‘आर्ट्स, कॉमर्स की सायन्स?’ स्पर्धा परीक्षेच्या दृष्टीने पाहिल्यास, तिन्ही शाखांचे विद्यार्थी अधिकारी बनू शकतात. तथापि, आर्ट्स (Arts) शाखेचा अभ्यासक्रम स्पर्धा परीक्षेच्या विषयांशी (इतिहास, भूगोल, राज्यशास्त्र) अधिक जुळणारा असतो.

​दुसरीकडे, सायन्स (Science) घेतल्यामुळे तुमची तर्कशक्ती (Logical Reasoning) सुधारते. परिणामी, सीसॅट (CSAT) सारखे विषय सोपे जातात. त्याचप्रमाणे, कॉमर्स (Commerce) घेतल्यास अर्थशास्त्र या विषयावर तुमची पकड मजबूत होते. अखेर, तुम्ही कोणत्याही शाखेत असलात तरी मूळ ‘क्रमिक पुस्तकांचे’ महत्त्व कमी होत नाही.

​म्हणूनच, १० वी नंतर फावल्या वेळेत ५ वी ते १० वी ची स्टेट बोर्डाची पुस्तके पुन्हा एकदा वाचून काढा. कारण की, स्पर्धा परीक्षेचा ६०% पाया या पुस्तकांवरच आधारित असतो. दुसरीकडे, वर्तमानपत्र वाचण्याची सवय आत्ताच लावा. अखेर, लहान वयात लावलेली ही सवय भविष्यात मोठे फळ देते.

३. १२ वी नंतरचे नियोजन: पदवीसोबत तयारी

​१२ वी नंतर खरे शैक्षणिक वळण येते. कारण की, आता तुम्हाला पदवी (Degree) निवडावी लागते. अनेक विद्यार्थी इंजिनिअरिंग किंवा मेडिकलकडे वळतात आणि नंतर स्पर्धा परीक्षेची तयारी करतात. तथापि, जर तुमचे ध्येय निश्चित असेल, तर साधी पदवी (B.A./B.Com/B.Sc) करून उरलेला वेळ अभ्यासाला देणे उत्तम ठरते.

​बारावीच्या सुट्टीत तुम्ही स्पर्धा परीक्षेच्या अभ्यासक्रमाचे विश्लेषण करू शकता. कारण की, सिलॅबस समजून घेतल्याशिवाय अभ्यासाची दिशा ठरवता येत नाही. त्याचप्रमाणे, मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका चाळणे सुरू करा. परिणामी, प्रश्नांचे स्वरूप कसे असते, याचा तुम्हाला अंदाज येईल.

यूपीएससी (UPSC) अधिकृत संकेतस्थळावर मागील वर्षांच्या प्रश्नपत्रिका पहा.

​अखेर, पदवीच्या पहिल्या वर्षापासूनच अभ्यासाचे नियोजन करा. दररोज किमान २ ते ३ तास स्पर्धा परीक्षेसाठी द्या. दुसरीकडे, तुमच्या पदवीच्या विषयाला देखील न्याय द्या. कारण की, मुलाखतीच्या वेळी तुमच्या पदवीच्या विषयावर अनेक प्रश्न विचारले जातात. म्हणूनच, पदवी आणि स्पर्धा परीक्षा यांचा समतोल राखणे गरजेचे आहे.

४. अष्टपैलू व्यक्तिमत्वाचा विकास

​अधिकारी होण्यासाठी केवळ पुस्तकी ज्ञान पुरेसे नसते. कारण की, शेवटचा टप्पा हा ‘मुलाखतीचा’ (Interview) असतो. तिथे तुमचे व्यक्तिमत्व तपासले जाते. म्हणूनच, शालेय आणि महाविद्यालयीन जीवनात विविध स्पर्धांमध्ये सहभाग घ्या.

​वक्तृत्व स्पर्धा, निबंध स्पर्धा किंवा क्रीडा स्पर्धांमुळे तुमचा आत्मविश्वास वाढतो. परिणामी, तुमची संवाद कौशल्ये (Communication Skills) सुधारतात. त्याचप्रमाणे, नेतृत्व गुण विकसित करण्यासाठी महाविद्यालयातील विविध उपक्रमांत पुढाकार घ्या. तथापि, हे करत असताना अभ्यासाकडे दुर्लक्ष होऊ देऊ नका.

विद्यार्थ्यांसाठी मोबाईलचे व्यसन कसे सोडावे? अभ्यासावर लक्ष केंद्रित करण्याच्या टिप्स येथे वाचा.

दुसरीकडे, अष्टपैलू होण्यासाठी अवांतर वाचन करा. महान नेत्यांची आत्मचरित्रे वाचा. कारण की, यामुळे तुमची विचार करण्याची पद्धत प्रगल्भ होते. अखेर, एक अधिकारी म्हणून तुम्हाला कठीण प्रसंगात निर्णय घ्यायचे असतात. म्हणूनच, मानसिक कणखरता याच वयात विकसित करणे महत्त्वाचे आहे.

५. चालू घडामोडी: जगासोबत अपडेट राहण्याची कला

​स्पर्धा परीक्षेच्या जगात ‘चालू घडामोडी’ (Current Affairs) हा विषय सर्वात निर्णायक असतो. कारण की, प्रशासकीय अधिकाऱ्याला आपल्या आजूबाजूला काय घडत आहे, याची इत्थंभूत माहिती असणे अपेक्षित असते. १० वी आणि १२ वी नंतर विद्यार्थ्यांनी केवळ क्रमिक पुस्तकांवर अवलंबून राहू नये.

​दररोज किमान एक दर्जेदार वृत्तपत्र (उदा. लोकसत्ता, महाराष्ट्र टाईम्स किंवा द हिंदू) वाचण्याची सवय लावा. परिणामी, तुमची शब्दसंपदा वाढेल आणि सरकारी निर्णयांचे विश्लेषण करण्याची क्षमता विकसित होईल. त्याचप्रमाणे, बातम्या पाहताना केवळ मनोरंजन म्हणून न पाहता, त्यातील महत्त्वाचे मुद्दे टिपून घेण्याची सवय लावा.

​अखेर, सोशल मीडियाचा वापर माहितीसाठी करा, वेळेच्या अपव्ययासाठी नको. दुसरीकडे, महत्त्वाच्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय संघटनांच्या (उदा. UN, WHO, ISRO) कार्यावर लक्ष ठेवा. म्हणूनच, जो विद्यार्थी दररोज अपडेट असतो, त्याला परीक्षेचा ताण येत नाही.

६. इंग्रजी आणि मराठी भाषेवर प्रभुत्व

​अनेकांना वाटते की अधिकारी होण्यासाठी केवळ मराठी येणे पुरेसे आहे. तथापि, यूपीएससी (UPSC) सारख्या परीक्षांसाठी इंग्रजी विषयाचे ज्ञान अनिवार्य असते. कारण की, अनेक सरकारी अहवाल आणि कायदे मूळ इंग्रजी भाषेत असतात. म्हणूनच, शालेय जीवनापासूनच इंग्रजी भाषेची भीती मनातून काढून टाका.

​इंग्रजी वृत्तपत्रे वाचणे आणि इंग्रजी बातम्या ऐकणे यामुळे तुमचे आकलन सुधारेल. त्याचप्रमाणे, मराठी भाषेवरही तुमचे प्रभुत्व असणे तितकेच गरजेचे आहे. कारण की, मुख्य परीक्षेत तुम्हाला निबंध आणि सविस्तर उत्तरे लिहावी लागतात. परिणामी, दोन्ही भाषांमधील व्याकरणाकडे दुर्लक्ष करू नका.

​अखेर, भाषा हे केवळ संवादाचे माध्यम नसून ते तुमच्या विचारांचे प्रतिबिंब असते. दुसरीकडे, तुम्ही जर मातृभाषेतून परीक्षा देत असाल, तरी तांत्रिक शब्दांचे इंग्रजी अर्थ माहित असणे फायदेशीर ठरते. म्हणूनच, शब्दसंग्रह वाढवण्यासाठी दररोज ५ नवीन शब्दांचे अर्थ शोधण्याची सवय लावा.

७. स्पर्धा परीक्षेचा ‘पाया’: NCERT आणि स्टेट बोर्ड

​जर तुम्हाला १० वी नंतर थेट यशाचे शिखर गाठायचे असेल, तर ‘एनसीईआरटी’ (NCERT) आणि ‘स्टेट बोर्ड’ (State Board) च्या पुस्तकांना आपले मित्र बनवा. कारण की, एमपीएससी आणि यूपीएससीचे ९०% प्रश्न या मूलभूत पुस्तकांवरच आधारित असतात.

• ​इतिहास: ५ वी ते १२ वी ची पुस्तके मानवी उत्क्रांती आणि भारताचा स्वातंत्र्यलढा समजून घेण्यास मदत करतात.
• ​भूगोल: पृथ्वीची रचना आणि भारताचा भूगोल समजण्यासाठी ही पुस्तके अनिवार्य आहेत.
• ​राज्यशास्त्र: लोकशाही, संविधान आणि हक्क यांची प्राथमिक ओळख इथूनच होते.

​दुसरीकडे, या पुस्तकांचे वाचन करताना स्वतःच्या लहान नोट्स काढण्यास सुरुवात करा. परिणामी, परीक्षेच्या वेळी तुम्हाला हजारो पाने वाचण्याची गरज उरणार नाही. अखेर, हे ज्ञान केवळ परीक्षेसाठी नाही, तर एक सुजाण नागरिक म्हणूनही तुम्हाला समृद्ध करेल.

८. शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य

​अधिकारी होण्याचा प्रवास लांबचा असतो, त्यामुळे तुमचे आरोग्य हे तुमचे सर्वात मोठे भांडवल आहे. कारण की, आजारी शरीर आणि थकलेला मेंदू अभ्यासात रस घेऊ शकत नाही. १० वी आणि १२ वी नंतर अभ्यासाच्या ओझ्याखाली स्वतःला दबून घेऊ नका.

​दररोज किमान ४५ मिनिटे व्यायाम किंवा योगासने करा. परिणामी, तुमची एकाग्रता वाढेल आणि ताणतणाव कमी होईल. त्याचप्रमाणे, सकस आहार आणि पुरेशी झोप (किंवा ७-८ तास) घेण्याकडे कटाक्ष ठेवा. दुसरीकडे, छंद जोपासा—मग ते संगीत असो वा मैदानी खेळ.

अखेर, मानसिक रित्या सकारात्मक राहण्यासाठी ध्यानधारणा (Meditation) करा. कारण की, स्पर्धा परीक्षेत अनेकदा अपयश येते, अशा वेळी खचून न जाता पुन्हा उभे राहण्यासाठी मानसिक शक्ती लागते. म्हणूनच, अभ्यासासोबतच स्वतःच्या आरोग्याची गुंतवणूक आत्ताच करा.

९. पालकांसाठी विशेष सल्ला: मुलांच्या यशात तुमची भूमिका

​अधिकारी बनण्याचा प्रवास केवळ विद्यार्थ्याचा नसून तो संपूर्ण कुटुंबाचा असतो. कारण की, विद्यार्थ्याला मानसिक बळ हे घरूनच मिळते. विशेषतः ग्रामीण भागातील पालकांसाठी ही एक मोठी गुंतवणूक असते. ऐतिहासिक दृष्ट्या पाहिल्यास, अनेक अधिकारी हे अत्यंत गरीब शेतकरी कुटुंबातून पुढे आले आहेत.

​पहिली गोष्ट म्हणजे, मुलांवर निकालाचा अनावश्यक दबाव टाकू नका. स्पर्धा परीक्षा ही अत्यंत कठीण असते आणि त्यात यशाची खात्री लगेच देता येत नाही. परिणामी, पालकांनी मुलांच्या अभ्यासाच्या प्रवासात त्यांचा ‘आधारस्तंभ’ बनणे गरजेचे आहे. त्याचप्रमाणे, घरामध्ये शांततापूर्ण आणि सकारात्मक वातावरण ठेवा.

ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांसाठी एमपीएससी स्कॉलरशिप आणि शासकीय योजना हा लेख तुम्हाला मदत करेल नक्की वाचा.

​दुसरीकडे, मुलांशी संवाद साधा. अभ्यासाच्या तणावामुळे मुले अनेकदा एकलकोंडी होतात. म्हणूनच, त्यांना वेळोवेळी प्रोत्साहन द्या. तथापि, त्यांच्या अभ्यासाच्या प्रगतीबद्दल माहिती ठेवा पण कटकट करू नका. अखेर, तुमच्या विश्वासाच्या जोरावरच तुमचा मुलगा किंवा मुलगी मंत्रालयात पोहोचणार आहे.

१०. अपयशाचे व्यवस्थापन: ‘प्लॅन बी’ (Plan B) का महत्त्वाचा?

​स्पर्धा परीक्षेचे वास्तव हे आहे की, इथे यशाचे प्रमाण केवळ १ टक्का आहे. याचा अर्थ असा की, उरलेल्या ९९ टक्के विद्यार्थ्यांना पर्यायी मार्गाचा विचार करावा लागतो. म्हणूनच, पहिल्या दिवसापासूनच ‘प्लॅन बी’ (Plan B) तयार ठेवणे ही हुशारी आहे.

​पहिली पायरी म्हणजे, आपल्या पदवीच्या (Graduation) विषयावर पकड मजबूत ठेवा. कारण की, जर स्पर्धा परीक्षेत यश मिळाले नाही, तर तुम्हाला तुमच्या मूळ विषयाशी संबंधित नोकरी करता येईल. परिणामी, तुमचे करिअर सुरक्षित राहील आणि तुमची वर्ष वाया जाणार नाहीत. त्याचप्रमाणे, एमपीएससी सोबतच इतर बँकिंग, रेल्वे किंवा एसएससी (SSC) सारख्या परीक्षांचाही विचार करा.

​दुसरीकडे, अपयशाला अंत समजू नका. अनेक यशस्वी अधिकारी तिसऱ्या किंवा चौथ्या प्रयत्नात यशस्वी झाले आहेत. तथापि, जर सलग ३-४ वर्षे यश मिळत नसेल, तर व्यवसायाकडे किंवा खाजगी नोकरीकडे वळण्यास संकोच करू नका. अखेर, प्रशासकीय सेवेची तयारी करताना तुम्ही जे ज्ञान मिळवता, ते तुम्हाला जीवनाच्या कोणत्याही क्षेत्रात यशस्वी बनवू शकते.

११. ग्रामीण पालकांसाठी आर्थिक नियोजनाच्या टिप्स

​ग्रामीण भागात उत्पन्नाचे साधन मुख्यत्वे शेती असते. स्पर्धा परीक्षेचा खर्च हा कधीकधी पालकांच्या अवाक्याबाहेर जातो. म्हणूनच, पालकांनी सुरुवातीपासूनच आर्थिक नियोजन करावे. कारण की, अचानक पैशांची अडचण आल्यास मुलांच्या अभ्यासावर परिणाम होऊ शकतो.

​पहिली गोष्ट म्हणजे, शासनाच्या विविध शिष्यवृत्ती योजनांची माहिती घ्या. बार्टी, सारथी आणि महाज्योती यांसारख्या संस्था कोचिंग फी आणि राहण्याचा खर्च उचलतात. परिणामी, पालकांवरील आर्थिक बोजा कमी होतो. त्याचप्रमाणे, मुलांनी पदवी घेतानाच अभ्यासाला सुरुवात केल्यास, पुण्या-मुंबईत राहण्याचा खर्च वाचवता येतो.

​अखेर, शैक्षणिक कर्ज (Education Loan) हा देखील एक पर्याय असू शकतो. तथापि, कर्ज घेण्यापूर्वी त्या योजनेचे नियम नीट वाचून घ्या. दुसरीकडे, पालकांनी मुलांच्या शिक्षणासाठी जमिनी विकण्याऐवजी, सरकारी मदतीचा शोध घेणे अधिक शहाणपणाचे ठरेल. म्हणूनच, माहितीचा अभाव हा सर्वात मोठा शत्रू आहे, तो दूर करा.

१२. १० वी-१२ वी नंतर अधिकारी बनण्याचे ‘गोल्डन रूल्स’

​आतापर्यंत आपण सर्व तांत्रिक आणि शैक्षणिक मुद्दे पाहिले आहेत. ३००० शब्दांच्या या प्रवासात आपण अधिकारी होण्याचे स्वप्न कसे पूर्ण करायचे, याचे शास्त्र पाहिले. आता आपण काही ‘सुवर्ण नियम’ पाहूया जे तुम्हाला यशापर्यंत घेऊन जातील:

• ​पहिली पायरी: शालेय पाठ्यपुस्तकांवर (State Board) प्रभुत्व मिळवा.
• ​दुसरी पायरी: दररोज वर्तमानपत्र वाचून स्वतःच्या नोट्स काढा.
• ​तिसरी पायरी: अभ्यासात सातत्य ठेवा—अगदी सुट्टीच्या दिवशीही थोडा अभ्यास करा.
• ​चौथी पायरी: सोशल मीडिया आणि अनावश्यक मित्रमंडळींपासून लांब राहा.
• ​पाचवी पायरी: स्वतःवर विश्वास ठेवा आणि अपयशातून शिका.

​परिणामी, जेव्हा तुम्ही पदवी पूर्ण कराल, तेव्हा तुम्ही इतर विद्यार्थ्यांच्या तुलनेत ५० टक्के पुढे असाल. तथापि, हा प्रवास लांबचा आहे, त्यामुळे तुमची मानसिक शक्ती (Mental Strength) टिकवून ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. अखेर, मंत्रालयाचा उंबरा ओलांडण्यासाठी तुमची जिद्दच तुम्हाला बळ देईल.

१० वी-१२ वी नंतर अधिकारी बनण्याबाबतचे FAQ

• ​प्रश्न १: मी १० वी नंतर थेट कलेक्टर बनू शकतो का? उत्तर: नाही. कोणत्याही प्रशासकीय परीक्षेसाठी (UPSC/MPSC) पदवी (Graduation) पूर्ण असणे अनिवार्य आहे. १० वी नंतर तुम्ही फक्त अभ्यासाचा पाया रचू शकता.
• ​प्रश्न २: स्पर्धा परीक्षेसाठी क्लास लावणे कधी योग्य आहे? उत्तर: पदवीच्या दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या वर्षात क्लास लावणे योग्य ठरते. १० वी किंवा १२ वी मध्ये स्वतः अभ्यास (Self Study) करणे अधिक चांगले आहे.
• ​प्रश्न ३: अधिकारी होण्यासाठी किती टक्के गुण लागतात? उत्तर: केवळ ‘पास’ असणे पुरेसे आहे. १० वी-१२ वी च्या गुणांचा अंतिम निवडीवर परिणाम होत नाही, फक्त तुमची पदवी पूर्ण असावी लागते.
• ​प्रश्न ४: आर्ट्स घेणे खरंच फायदेशीर आहे का? उत्तर: हो, कारण आर्ट्समधील इतिहास, भूगोल आणि राज्यशास्त्र हेच स्पर्धा परीक्षेचे मुख्य विषय आहेत. पण सायन्स किंवा कॉमर्सचे विद्यार्थीही यशस्वी होतात.
• ​प्रश्न ५: ग्रामीण भागातील विद्यार्थी आयएएस (IAS) बनू शकतात का? उत्तर: नक्कीच! उलट अलीकडच्या काळात ग्रामीण भागातील विद्यार्थ्यांचे यशाचे प्रमाण मोठे आहे. जिद्द आणि योग्य मार्गदर्शनाची जोड असल्यास काहीही शक्य आहे.

निष्कर्ष: प्रवासाची सुरुवात आजच करा!

​अधिकारी होणे ही एक तपश्चर्या आहे आणि त्याची सुरुवात तुमच्या विचारांपासून होते. १० वी आणि १२ वी नंतर तुमच्याकडे जो वेळ आहे, तो सोन्यासारखा आहे. कारण की, एकदा गेलेली वेळ पुन्हा येत नाही. या ३००० शब्दांच्या लेखात आपण पाहिले की, योग्य दिशा आणि नियोजन असेल तर कोणताही विद्यार्थी यशाचे शिखर गाठू शकतो.

​लक्षात ठेवा, प्रशासकीय सेवा म्हणजे केवळ सत्ता नाही, तर ती जबाबदारी आहे. गरिबी, परिस्थिती किंवा भाषेचा अडथळा तुमच्या ध्येयात कधीच आड येऊ शकत नाही. अखेर, ज्याची जिद्द मोठी असते, त्याच्यासमोर संकटेही नतमस्तक होतात. म्हणूनच, आजच एक संकल्प करा आणि आपल्या स्वप्नांच्या दिशेने झेप घ्या.

Mywebstories.com तुमच्या या यशाच्या प्रवासात माहितीचे दिवे लावत राहील.

तुमचे ध्येय काय आहे?

​तुम्हाला कोणत्या पदावर काम करायला आवडेल? कलेक्टर, आयपीएस की तहसीलदार? तुमचे स्वप्न आणि शंका खालील कमेंट बॉक्समध्ये (Comment Box) नक्की लिहा. आम्ही तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवण्याचा प्रयत्न करू!

​जर हा करिअर गाईड तुम्हाला आवडला असेल, तर तुमच्या मित्र-मैत्रिणींना आणि पालकांच्या ग्रुपवर हा लेख व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा! कारण की, योग्य वेळी मिळालेली माहिती कोणाचेही आयुष्य बदलू शकते.