नामदेव ढसाळ: विद्रोहाचा महाकवी आणि झुंजार नेता

प्रास्ताविक :

​मराठी साहित्याच्या इतिहासामध्ये अनेक कवींनी आपल्या लेखणीने क्रांती घडवून आणली आहे. परंतु, ज्यांच्या कवितेने प्रस्थापित साहित्याची सर्व चौकट मोडून टाकली, ते नाव म्हणजे नामदेव ढसाळ. ते केवळ एक कवी नव्हते, तर ते एक प्रखर सामाजिक क्रांतिकारक होते.

​ढसाळ यांनी मुंबईच्या गलिच्छ वस्त्यांमध्ये राहणाऱ्या लोकांचे दुःख साहित्यात आणले. परिणामी, मराठी साहित्याला एक नवीन आणि आक्रमक भाषा प्राप्त झाली. त्यांनी ‘दलित पँथर’च्या माध्यमातून तरुणांना अन्यायाविरुद्ध लढण्याची ताकद दिली. अखेर, त्यांच्या साहित्याने आणि नेतृत्वाने भारतीय समाजव्यवस्थेला मोठे आव्हान दिले. या लेखात आपण त्यांच्या आयुष्यातील प्रत्येक संघर्षाचा आणि साहित्याचा सखोल वेध घेणार आहोत.

१. जन्म आणि बालपण: संघर्षाची पाळेमुळे

​नामदेव ढसाळ यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १९४९ रोजी पुणे जिल्ह्यातील खेड (आळंदी) येथील एका गरीब कुटुंबात झाला. त्यांचे बालपण अत्यंत गरिबीत आणि अभावात गेले.

​त्यांचे वडील मुंबईत येऊन एका कत्तलखान्यात काम करू लागले. परिणामी, नामदेव ढसाळ यांचे बालपण मुंबईतील कामाठीपुरामधील गलिच्छ वस्त्यांमध्ये गेले. तिथे त्यांनी मानवी जीवनाचा सर्वात क्रूर आणि विदारक चेहरा पाहिला. कारण की, तिथल्या वातावरणात गुन्हेगारी, वेश्याव्यवसाय आणि गरिबीचा नंगा नाच चालत असे.

अखेर, याच अनुभवांनी त्यांच्यातील कवीला आणि बंडखोरीला जन्म दिला. त्यांनी जे पाहिले, तेच त्यांनी नंतर आपल्या कवितेतून मांडले. त्या काळी मराठी साहित्यात असे अनुभव मांडण्याची कोणाचीही हिंमत नव्हती. 

२. ‘गोलपिठा’: मराठी कवितेतील भूकंप

​१९७२ मध्ये नामदेव ढसाळ यांचा ‘गोलपिठा’ हा पहिला काव्यसंग्रह प्रकाशित झाला. या संग्रहाने संपूर्ण मराठी साहित्यिक विश्वात जणू एक भूकंप घडवून आणला.

नव्या भाषेचा उगम

​ढसाळ यांनी या संग्रहात चक्क शिव्या आणि रस्त्यावरची भाषा वापरली होती. तथापि, ही भाषा केवळ शिव्या नव्हती, तर ती शतकानुशतके दाबून ठेवलेल्या संतापाची अभिव्यक्ती होती. परिणामी, मध्यमवर्गीय वाचकांना हा धक्का पचवणे जड गेले.

वास्तवाचे भीषण दर्शन

त्यांनी कामाठीपुरामधील माणसांचे, तिथल्या वेश्यांचे आणि शोषितांचे जग उघड्यावर मांडले. म्हणूनच, त्यांच्या कवितेला ‘विद्रोही कविता’ असे म्हटले गेले. कारण की, त्यांनी कवितेचा बुरखा फाडून तिला वास्तवाच्या धगधगत्या कोळशावर उभे केले होते.

३. दलित पँथरची स्थापना: चळवळीचा बुलंद आवाज

​१९७० च्या दशकात दलित युवकांमध्ये प्रचंड असंतोष होता. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनंतर रिपब्लिकन पक्ष विखुरला होता. अशा वेळी ९ जुलै १९७२ रोजी नामदेव ढसाळ आणि ज. वि. पवार यांनी ‘दलित पँथर’ ची स्थापना केली.

​अखेर, अमेरिकेतील ‘ब्लॅक पँथर’ चळवळीपासून प्रेरणा घेऊन ही संघटना उभी राहिली. ढसाळ यांनी या संघटनेला एक आक्रमक आणि क्रांतिकारी स्वरूप दिले. परिणामी, दलित पँथरने अन्याय करणाऱ्यांना सळो की पळो करून सोडले.

त्याचप्रमाणे, पँथरच्या जाहीरनाम्याने जगाचे लक्ष वेधून घेतले. त्यामध्ये त्यांनी केवळ दलितच नाही, तर सर्व शोषित, गरीब आणि शेतकरी यांना एकत्र येण्याचे आवाहन केले होते. कारण की, त्यांना संपूर्ण क्रांती अभिप्रेत होती.

४. राजकीय विचार आणि संघर्षाचे स्वरूप

​नामदेव ढसाळ हे केवळ जातीच्या चौकटीत अडकलेले नेते नव्हते. त्यांच्यावर मार्क्सवादी विचारांचा मोठा प्रभाव होता.

​त्यांनी जातीच्या संघर्षाला वर्गीय संघर्षाशी जोडले. म्हणून, त्यांनी दलितांना ‘क्रांतीची आघाडी’ मानले. तथापि, या विचारांमुळे दलित पँथरमध्ये अंतर्गत मतभेद सुद्धा निर्माण झाले. राजा ढाले आणि नामदेव ढसाळ यांच्यात वैचारिक मतभेद टोकाला गेले होते.

​परिणामी, १९७४ मध्ये पँथरची फूट पडली. तरीही ढसाळ यांनी आपली लढाऊ वृत्ती कधीही सोडली नाही. त्यांनी नेहमीच रस्ते आणि कविता या दोन्ही माध्यमातून आपला लढा सुरू ठेवला. कारण की, त्यांच्यासाठी अन्याय निवारण हे सर्वोच्च ध्येय होते.

५. ढसाळ यांची लेखणी: शब्दांचा दाह

​’गोलपिठा’ नंतर ढसाळ यांनी अनेक काव्यसंग्रह आणि गद्य लेखन केले. त्यांचे शब्द म्हणजे जणू आग ओकणारे कोळसे होते.

• ​मूर्ख म्हाताऱ्याने डोंगर हलवले: या संग्रहातून त्यांनी प्रस्थापित व्यवस्थेवर प्रखर टीका केली.
• ​तूही इयत्ता कंचनी: यामध्ये त्यांनी वेश्यांच्या जीवनातील कारुण्य आणि संघर्ष मांडला.
• ​आंधळे शतक: या पुस्तकात त्यांनी वर्तमानातील राजकीय आंधळेपणावर भाष्य केले.

इतकेच नाही तर, त्यांनी ‘अंधेरी’ नावाची कादंबरी सुद्धा लिहिली. त्यांच्या साहित्याचा अनुवाद इंग्रजी, फ्रेंच आणि इतर अनेक भाषांमध्ये झाला. कारण की, त्यांच्या साहित्यातील मानवी वेदना वैश्विक होती.

६. ढसाळ आणि शिवसेना: एक वादग्रस्त मैत्री

​नामदेव ढसाळ यांच्या राजकीय प्रवासातील सर्वात धक्कादायक वळण म्हणजे त्यांचे शिवसेना प्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांच्याशी असलेले संबंध. पँथरच्या काळात शिवसेनेशी कडाडून भिडणारे ढसाळ नंतरच्या काळात बाळासाहेबांच्या जवळ गेले.

​या मैत्रीमुळे अनेक दलित विचारवंतांनी त्यांच्यावर टीका केली. तथापि, ढसाळ यांचे म्हणणे होते की, समाजकारणात शत्रू आणि मित्र बदलत असतात. परिणामी, त्यांनी शिवसेनेच्या ‘सामना’ वृत्तपत्रात स्तंभलेखन सुद्धा केले. अखेर, त्यांच्या या निर्णयामुळे पँथर चळवळीची धार काहीशी कमी झाली, असे अभ्यासकांचे मत आहे.

​दुसरीकडे, बाळासाहेब ठाकरेंनी सुद्धा ढसाळ यांच्या साहित्याचे आणि त्यांच्या लढाऊ बाण्याचे नेहमीच कौतुक केले. कारण की, दोघांच्याही स्वभावात एक प्रकारचा रोखठोकपणा आणि आक्रमकता होती.

७. वैयक्तिक जीवन आणि मल्लिका अमर शेख

​नामदेव ढसाळ यांचे वैयक्तिक जीवन सुद्धा त्यांच्या कवितेसारखेच चढ-उतारांनी भरलेले होते. प्रसिद्ध कवी अमर शेख यांची मुलगी मल्लिका अमर शेख यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला.

​मल्लिका यांनी त्यांच्या आयुष्यावर ‘मला उद्ध्वस्त व्हायचंय’ हे आत्मचरित्र लिहिले. या पुस्तकातून ढसाळ यांच्या स्वभावातील अनेक पैलू जगासमोर आले. त्यामध्ये त्यांचे कवी म्हणून असणारे मोठेपण आणि पती म्हणून असणाऱ्या त्रुटी दोन्ही मांडल्या आहेत.

​अखेर, संसारातील अनेक वादळांनंतरही मल्लिका यांनी शेवटपर्यंत ढसाळ यांची साथ दिली. कारण की, नामदेव ढसाळ हे केवळ एक व्यक्ती नव्हते, तर ते एका धगधगत्या विचाराचे नाव होते. त्यांच्या आयुष्यातील अस्थैर्य हे त्यांच्या विद्रोही स्वभावाचाच एक भाग होते.

८. ढसाळ यांच्या साहित्यातील जागतिक स्थान

​नामदेव ढसाळ हे केवळ स्थानिक कवी नव्हते. त्यांच्या कवितेची दखल जागतिक स्तरावर घेतली गेली. त्यांना अनेक वेळा नोबेल पुरस्कारासाठी सुद्धा नामांकित करण्याचा विचार झाला होता.

• ​जर्मन अनुवाद: त्यांच्या कवितांचा जर्मन भाषेत अनुवाद झाला आणि जर्मनीमध्ये त्यांच्या कवितांचा मोठा चाहता वर्ग निर्माण झाला.
• ​जागतिक कवी संमेलन: त्यांनी अनेक आंतरराष्ट्रीय कवी संमेलनांमध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले. कारण की, त्यांच्या कवितेतील ‘शोषितांचा आवाज’ हा कोणत्याही एका देशापुरता मर्यादित नव्हता.

त्याचप्रमाणे, अमेरिकेतील ‘ब्लॅक पँथर’ चळवळीच्या नेत्यांनी सुद्धा ढसाळ यांच्या कार्याचे कौतुक केले होते. म्हणूनच, त्यांना ‘भारताचे पाब्लो नेरुदा’ असेही काही समीक्षक मानतात.

९. चित्रपट आणि कलाक्षेत्रातील योगदान

​नामदेव ढसाळ यांचा प्रभाव केवळ साहित्यापुरता मर्यादित नव्हता. चित्रपट आणि नाट्यसृष्टीतील अनेक कलाकार त्यांच्या विचारांनी प्रभावित होते.

​प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शक जब्बार पटेल यांनी ढसाळ यांच्या जीवनावर आधारित ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर’ या चित्रपटात त्यांना सहकार्य मिळवले होते. इतकेच नाही तर, ढसाळ यांनी स्वतः काही चित्रपटांसाठी संवाद लेखन आणि गाणी सुद्धा लिहिली होती.

​परिणामी, मराठी सिनेसृष्टीतील समांतर चित्रपटांच्या चळवळीला ढसाळ यांच्या साहित्याने एक नवीन वैचारिक बैठक मिळवून दिली. कारण की, त्यांच्या साहित्यातील वास्तववाद हा पडद्यावर मांडण्यासाठी अत्यंत प्रभावी होता.

१०. पुरस्कार आणि सन्मान

​नामदेव ढसाळ यांच्या विद्रोही साहित्याला सरकारी स्तरावर सुरुवातीला विरोध झाला, पण नंतर त्यांच्या कार्याची दखल घ्यावीच लागली.

​१९९९ मध्ये भारत सरकारने त्यांना ‘पद्मश्री’ हा नागरी पुरस्कार देऊन गौरविले. एका विद्रोही कवीला मिळालेला हा सर्वोच्च सन्मान होता. त्याचप्रमाणे, त्यांना साहित्य अकादमीचा जीवनगौरव पुरस्कार सुद्धा मिळाला.

​तथापि, ढसाळ यांच्यासाठी सर्वात मोठा पुरस्कार म्हणजे त्यांनी ज्यांच्यासाठी कविता लिहिली, त्या शोषितांचे प्रेम हाच होता. अखेर, त्यांच्या प्रत्येक पुरस्काराने त्यांच्या चळवळीला आणि साहित्याला एक नवी प्रतिष्ठा मिळवून दिली.

११. ढसाळ यांची वैचारिक प्रगल्भता

​अनेकांना ढसाळ हे केवळ आक्रमक नेते वाटत असत. परंतु, ते अत्यंत प्रगल्भ विचारवंत होते. त्यांनी जगातील सर्व प्रमुख तत्वज्ञानाचा अभ्यास केला होता.

​त्यांना वाटत होते की, जोपर्यंत आर्थिक समानता येत नाही, तोपर्यंत सामाजिक समानता टिकणार नाही. म्हणूनच, त्यांनी ‘दलित पँथर’च्या जाहीरनाम्यात श्रमिकांच्या एकजुटीवर भर दिला होता.

​दुसरीकडे, त्यांनी भारतीय लोकशाहीबद्दल सुद्धा अत्यंत परखड मते मांडली. “ही लोकशाही केवळ काही लोकांची मालमत्ता बनू नये” असा इशारा त्यांनी वेळोवेळी दिला. कारण की, त्यांना रयतेची खरी लोकशाही अभिप्रेत होती.

१२. अखेरचा संघर्ष आणि आजारपण

​नामदेव ढसाळ यांचे शेवटचे काही वर्षे आजारपणाशी झुंज देण्यात गेले. त्यांना कर्करोगासारख्या गंभीर आजाराने ग्रासले होते.

​आजारपणातही त्यांची जिद्द कमी झाली नव्हती. ते रुग्णालयातून सुद्धा कविता लिहीत असत. त्यांच्या उपचारासाठी समाजातील सर्व स्तरांतून मदत आली. अमिताभ बच्चन यांच्यासारख्या मोठ्या कलाकारांनी सुद्धा त्यांना मदतीचा हात दिला होता.

अखेर, १५ जानेवारी २०१४ रोजी मुंबईतील बॉम्बे हॉस्पिटलमध्ये या विद्रोहाच्या महाकवीचा अंत झाला. त्यांच्या जाण्याने मराठी साहित्यातील एक वादळी पर्व संपले. परिणामी, महाराष्ट्राने एक झुंजार नेता आणि जागतिक दर्जाचा कवी गमावला.

१३. नामदेव ढसाळ यांच्या गाजलेल्या कवितांच्या ओळी

​ढसाळ यांच्या कविता या केवळ शब्दांची मांडणी नव्हती, तर ते आक्रोशाचे हुंकार होते. त्यांच्या काही ओळी आजही आंदोलनांमध्ये प्रेरणा म्हणून वापरल्या जातात.

​उदाहरणादाखल, त्यांची ‘माणसाने’ नावाची कविता अत्यंत प्रसिद्ध आहे. त्यात ते लिहितात, “माणसाने माणसासारखे वागावे, हीच आमची मागणी आहे.” ही साधी वाटणारी ओळ संपूर्ण मानवी हक्कांचा सारांश सांगते. त्याचप्रमाणे, “या सडक्या जगाला आता आग लावून द्या” अशी आक्रमक भाषा त्यांनी वापरली.

​अखेर, त्यांच्या शब्दांनी कधीही कोणाची खुशामत केली नाही. त्यांनी नेहमी सत्तेला प्रश्न विचारले. परिणामी, त्यांच्या कवितेने रंजल्या-गांजल्या लोकांना आत्मसन्मानाची जाणीव करून दिली. कारण की, त्यांच्या लेखणीत रक्ताचा ओलावा आणि ध्येयाची प्रखरता होती.

१४. साहित्यातील ‘ढसाळ शैली’: एक नवा पायंडा

​मराठी साहित्यात ढसाळ यांनी जी शैली आणली, तिला ‘पँथर शैली’ असेही म्हटले जाते. ही शैली प्रस्थापित पांढरपेशा साहित्याला चपराक देणारी होती.

• ​रस्त्यावरची भाषा: त्यांनी कवितेत कधीही शुद्ध आणि अशुद्ध असा भेदभाव केला नाही. मुंबईच्या चाळीत बोलली जाणारी ‘टपोरी’ भाषा त्यांनी साहित्यात सन्मानाने आणली.
• ​नवा सौंदर्यवाद: गुलाबाच्या फुलावर कविता करण्यापेक्षा, त्यांनी गटारात जगणाऱ्या माणसाच्या संघर्षावर कविता करणे पसंत केले.
• ​धिटाई: त्यांनी देवापासून ते देशाच्या नेत्यांपर्यंत सर्वांवर कडाडून टीका केली. तथापि, ही टीका केवळ टीकेसाठी नव्हती, तर ती सुधारणेसाठी होती.

अखेर, त्यांच्या या शैलीमुळे साहित्यातील ‘अभिजन’ आणि ‘बहुजन’ ही दरी कमी होण्यास मदत झाली. कारण की, त्यांनी साहित्याचे लोकशाहीकरण केले.

​१५. दलित पँथरनंतरची राजकीय पोकळी (H2)

​नामदेव ढसाळ यांनी निर्माण केलेली दलित पँथरची लाट १९८० च्या दशकानंतर ओसरू लागली. अंतर्गत मतभेद आणि राजकीय तडजोडींमुळे संघटनेचे तुकडे झाले.

​ढसाळ यांनी नंतरच्या काळात ‘भारतीय रिपब्लिकन पक्षा’सोबत काम करण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, त्यांना पँथरसारखी मोठी जनचळवळ पुन्हा उभी करता आली नाही. दुसरीकडे, त्यांच्या प्रकृतीमुळे त्यांना सक्रिय राजकारणात मर्यादा आल्या.

​अखेर, त्यांच्या पश्चात ही राजकीय पोकळी आजही जाणवते. कारण की, त्यांच्यासारखा आक्रमक आणि स्पष्टवक्ता नेता महाराष्ट्राला पुन्हा मिळाला नाही. तरीही, त्यांनी तयार केलेले हजारो कार्यकर्ते आजही वेगवेगळ्या क्षेत्रांत काम करत आहेत.

१६. नामदेव ढसाळ आणि भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर

ढसाळ यांच्या संपूर्ण कार्याचा मूळ आधार म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार होते. त्यांनी आंबेडकरी चळवळीला केवळ भावनिक न ठेवता वैचारिक आणि लढाऊ बनवले.

​त्यांनी बाबासाहेबांना ‘मुक्तीचा सूर्य’ मानले. त्यांच्या अनेक कवितांमध्ये बाबासाहेबांचा संदर्भ येतो. तथापि, त्यांनी बाबासाहेबांच्या विचारांचे कधीही अंधानुकरण केले नाही. त्यांनी त्या विचारांना मार्क्सवादाची जोड देऊन अधिक व्यापक करण्याचा प्रयत्न केला.

परिणामी, त्यांनी आंबेडकरी चळवळीला जागतिक क्रांतीच्या प्रवाहात आणून सोडले. कारण की, त्यांना केवळ भारतातच नाही, तर संपूर्ण जगातील अन्याय संपवायचा होता.

१७. ढसाळ यांचा वारसा: आजची विद्रोही कविता

​आज जे अनेक तरुण कवी विद्रोही आणि दलित कविता लिहीत आहेत, त्यांच्यावर नामदेव ढसाळ यांचा मोठा प्रभाव आहे. त्यांनी कवितेसाठी जे रस्ते मोकळे केले, त्यावरूनच आजची पिढी चालत आहे.

​आजही जेव्हा जेव्हा अन्याय होतो, तेव्हा ढसाळ यांची कविता आठवली जाते. त्यांनी मराठी भाषेला जे शब्द दिले, ते आजच्या साहित्याचा अविभाज्य भाग बनले आहेत. त्याचप्रमाणे, महाराष्ट्रातील ‘विद्रोही साहित्य संमेलने’ आजही ढसाळ यांच्याच प्रेरणेने भरवली जातात.

​अखेर, ढसाळ हे केवळ इतिहासातील एक नाव नाही, तर ते एक निरंतर चालणारे आंदोलन आहे. कारण की, जोपर्यंत जगात विषमता आहे, तोपर्यंत ढसाळ यांची कविता प्रासंगिक राहील.

१८. नामदेव ढसाळ यांच्याबद्दल काही अज्ञात पैलू

​नामदेव ढसाळ यांच्याबद्दल अनेक गोष्टी सामान्य लोकांना माहीत नाहीत. उदाहरणार्थ, त्यांना चित्रकलेची सुद्धा खूप आवड होती. त्यांच्या काही कवितांच्या हस्तलिखितांवर त्यांनी काढलेली रेखाचित्रे पाहायला मिळतात.

​त्याचप्रमाणे, त्यांना शास्त्रीय संगीताची सुद्धा आवड होती. कवी म्हणून ते जेवढे कठोर होते, तेवढेच ते वैयक्तिक आयुष्यात रसिक होते. त्यांनी अनेक तरुणांना स्वतःच्या घरी आश्रय दिला आणि त्यांना शिकवले.

​अखेर, त्यांच्यातील माणुसकी ही त्यांच्या राजकीय प्रतिमेपेक्षा मोठी होती. म्हणूनच, त्यांच्या निधनानंतर केवळ दलित समाजच नाही, तर संपूर्ण महाराष्ट्र हळहळला. कारण की, महाराष्ट्राने आपला एक दिलदार सुपुत्र गमावला होता.

१९. ढसाळ यांच्या साहित्यावर आधारित चित्रपट

​नामदेव ढसाळ यांच्या साहित्यावर आणि जीवनावर आधारित अनेक लघुपट आणि माहितीपट तयार झाले आहेत. त्यांच्या कवितांवर आधारित नाटके आजही रंगभूमीवर गाजतात.

​जर्मन दिग्दर्शक हेनिंग स्टीगमुलर यांनी त्यांच्यावर ‘नामदेव ढसाळ: पोएट ऑफ द अंडरवर्ल्ड’ हा प्रसिद्ध डॉक्युमेंटरी चित्रपट बनवला. या चित्रपटामुळे ढसाळ यांचे कार्य जागतिक प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचले.

​परिणामी, आंतरराष्ट्रीय चित्रपट महोत्सवांमध्ये सुद्धा ढसाळ यांच्या जीवनावर चर्चा होऊ लागली. कारण की, त्यांचा संघर्ष हा एका व्यक्तीचा नसून तो संपूर्ण शोषित वर्गाचा प्रतिनिधी होता.

२०. निष्कर्ष: विद्रोहाचा धगधगता सूर्य

​नामदेव ढसाळ हे मराठी साहित्यातील एक लखलखते आणि धगधगते पर्व आहे. त्यांनी स्वतःच्या आयुष्याची होळी करून समाजाला प्रकाश देण्याचे काम केले. त्यांची कविता ही केवळ मनोरंजन नसून ती अन्यायाविरुद्ध पुकारलेले युद्ध आहे.

​त्यांनी आपल्याला शिकवले की, शब्दांमध्ये अफाट शक्ती असते. जोपर्यंत समाजात शेवटच्या माणसाला न्याय मिळत नाही, तोपर्यंत ढसाळ यांची कविता आपल्याला शांत बसू देणार नाही. त्यांच्या जाण्याने जी पोकळी निर्माण झाली आहे, ती कधीही भरून येणार नाही. महाकवी नामदेव ढसाळ यांना आमचा विनम्र अभिमान आणि मुजरा!

तुम्हाला नामदेव ढसाळ यांची कोणती कविता आवडते?

​वाचकहो, नामदेव ढसाळ यांचा हा विद्रोही इतिहास वाचून तुम्हाला काय वाटले? त्यांच्या कवितांनी तुमच्या विचारांत काही बदल घडवला आहे का? तुमचे विचार आणि त्यांच्या आवडत्या कवितांच्या ओळी कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा.

​विद्रोहाचा हा बुलंद आवाज जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!

अशाच दर्जेदार आणि ऐतिहासिक लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट देत राहा.