सुभाषचंद्र बोस: “तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आजादी दूँगा”

प्रास्ताविक :

​भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचा इतिहास अनेक वीर आणि क्रांतीकारकांच्या बलिदानाने अजरामर झाला आहे. तथापि, या इतिहासातील सर्वात तेजस्वी आणि प्रखर नाव म्हणजे ‘नेताजी’ सुभाषचंद्र बोस.

​अखेर, ज्या काळात ब्रिटिश साम्राज्य अजेय मानले जात होते, त्या काळात नेताजींनी आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सैनिकी बंड उभारले. परिणामी, त्यांनी ‘आझाद हिंद फौजे’च्या माध्यमातून ब्रिटीशांच्या सत्तेला पायापासून हादरवून सोडले.

​दुसरीकडे, नेताजींच्या विचारांनी आणि “चलो दिल्ली” या घोषणेने संपूर्ण देशाला जागृत केले. कारण की, केवळ अहिंसेच्या मार्गाने पूर्ण स्वराज्य मिळणे कठीण आहे, याची जाणीव त्यांना झाली होती. या सविस्तर लेखात आपण नेताजींचे बालपण, त्यांचा राजकीय प्रवास आणि त्यांच्या जीवनातील गूढ रहस्यांचा मागोवा घेणार आहोत.

१. बालपण आणि तेजस्वी शिक्षण प्रवास

​सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म २३ जानेवारी १८९७ रोजी ओडिशामधील कटक येथे झाला. त्यांचे वडील जानकीनाथ बोस हे एक नामांकित वकील होते.

​सुरुवातीपासूनच सुभाषबाबू अभ्यासात अत्यंत हुशार होते. त्याचप्रमाणे, त्यांच्यावर स्वामी विवेकानंदांच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. त्यांनी कलकत्ता विद्यापीठातून तत्वज्ञान विषयात पदवी संपादन केली.

तथापि, वडिलांच्या इच्छेखातर ते आयसीएस (ICS) परीक्षेसाठी इंग्लंडला गेले. तिथे त्यांनी या कठीण परीक्षेत चौथा क्रमांक पटकावला. परिणामी, त्यांना मोठी सरकारी नोकरी मिळणार होती. अखेर, त्यांनी ब्रिटीशांची चाकरी करण्यास नकार दिला आणि राजीनामा दिला. कारण की, त्यांच्या मनात मातृभूमीच्या स्वातंत्र्याची ओढ अधिक प्रबळ होती.

२. राजकीय उदय आणि काँग्रेसमधील कार्यकाळ

​भारतात परतल्यानंतर नेताजींनी चित्तरंजन दास यांना आपले राजकीय गुरु मानले. त्यांनी सुरुवातीला काँग्रेसमध्ये अत्यंत सक्रिय काम केले.

​त्यांच्या संघटन कौशल्यामुळे त्यांची लोकप्रियता वेगाने वाढली. परिणामी, १९३८ मध्ये हरिपुरा अधिवेशनाचे अध्यक्ष म्हणून त्यांची निवड झाली. तथापि, त्यांचे विचार जहाल होते, तर महात्मा गांधींच्या नेतृत्वाखालील गट मवाळ होता.

दुसरीकडे, १९३९ मध्ये त्रिपुरी अधिवेशनात त्यांनी पुन्हा निवडणूक जिंकली. कारण की, त्यांना युवकांचा मोठा पाठिंबा होता. अखेर, गांधीजींशी असलेल्या वैचारिक मतभेदामुळे त्यांनी काँग्रेसचा त्याग केला. त्यांनी स्वतःचा ‘फॉरवर्ड ब्लॉक’ (Forward Block) हा पक्ष स्थापन केला. कारण की, त्यांना जलद क्रांती हवी होती.

३. नजरकैदेतून महान सुटका: ‘द ग्रेट एस्केप’

​दुसऱ्या महायुद्धाच्या काळात नेताजींना ब्रिटिशांनी त्यांच्याच घरात नजरकैदेत ठेवले होते.

​तथापि, नेताजींनी एक अचाट धाडस करण्याचे ठरवले. १७ जानेवारी १९४१ च्या मध्यरात्री त्यांनी ‘जियाउद्दीन’ या पठाणाचे सोंग धारण केले. परिणामी, पोलिसांच्या डोळ्यात धूळ फेकून ते कलकत्त्याहून निसटले.

त्यांनी पेशावर, काबुल आणि रशियामार्गे जर्मनी गाठली. अखेर, हिटलरशी संवाद साधून त्यांनी भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी मदत मागितली. दुसरीकडे, जपानच्या मदतीने त्यांनी आशियामध्ये ब्रिटीशांविरुद्ध आघाडी उघडण्याचे नियोजन केले. ही सुटका भारतीय क्रांतीमधील सर्वात रोमांचक घटना मानली जाते.

४. आझाद हिंद फौज आणि जपानचे सहकार्य

​सिंगापूरमध्ये राशबिहारी बोस यांनी स्थापन केलेल्या ‘आझाद हिंद फौजे’ची जबाबदारी नेताजींनी घेतली.

​”चलो दिल्ली” आणि “जय हिंद” या घोषणांनी त्यांनी भारतीय सैनिकांमध्ये नवचैतन्य निर्माण केले. त्यांनी झाशीची राणी रेजिमेंट ही महिलांची तुकडी सुद्धा तयार केली. परिणामी, आझाद हिंद फौजेत जात-धर्म विसरून हजारो लोक सामील झाले.

​अखेर, जपानच्या लष्करी मदतीने आझाद हिंद फौजेने म्यानमार ओलांडून भारताच्या सीमेवर धडक दिली. त्यांनी अंदमान आणि निकोबार बेटे जिंकून तिथे ‘स्वतंत्र भारत’ सरकारचे पहिले तिरंगा निशाण फडकवले. तथापि, हवामान आणि अन्नाचा तुटवडा यामुळे या फौजेला अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. तरीही, त्यांच्या शौर्याने ब्रिटीश सैन्यातील भारतीयांची निष्ठा डळमळीत केली.

५. नेताजींचे विचार आणि लोकशाहीवरील विश्वास

​नेताजी केवळ एक सैनिक नव्हते, तर ते एक प्रगल्भ राजकीय विचारवंत सुद्धा होते.

​त्यांनी ‘इंडियन स्ट्रगल’ या पुस्तकात भारतीय क्रांतीबद्दल सविस्तर विवेचन केले आहे. त्यांना असा भारत हवा होता जिथे सामाजिक समानता आणि सर्वांना शिक्षण मिळेल.

​परिणामी, त्यांनी नियोजन आयोगाची (Planning Commission) संकल्पना मांडली. कारण की, त्यांना माहिती होते की स्वातंत्र्यानंतर देशाची अर्थव्यवस्था उभी करणे हे मोठे आव्हान असेल. अखेर, त्यांनी महिलांना लष्करी प्रशिक्षण देऊन स्त्री-पुरुष समानतेचा वस्तुपाठ जगासमोर ठेवला.

६. १८ ऑगस्ट १९४५: तईहोकू विमान अपघात आणि मृत्यूचे गूढ

​नेताजींच्या जीवनातील सर्वात मोठे रहस्य हे त्यांच्या मृत्यूशी संबंधित आहे. अधिकृतरीत्या असे सांगितले जाते की, १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी तैवानमधील तईहोकू विमानतळावर त्यांचा मृत्यू झाला.

​विमानाने उड्डाण केल्यानंतर काही वेळातच आग लागली आणि नेताजी गंभीररीत्या भाजले गेले. परिणामी, स्थानिक जपानी रुग्णालयात त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला असे सांगितले जाते. तथापि, अनेक भारतीयांनी आणि खुद्द नेताजींच्या कुटुंबीयांनी या अपघातावर कधीही विश्वास ठेवला नाही.

​अखेर, जपानने शरणागती पत्करल्यानंतर नेताजी रशियाला निसटले असावेत, असा एक मोठा प्रवाह आजही अस्तित्वात आहे. कारण की, त्या विमानातील इतर प्रवाशांचे जबाब आणि मृतदेहाची ओळख पटवण्याबाबत अनेक तांत्रिक त्रुटी होत्या. यामुळेच हे रहस्य आजही कायम आहे.

७. शहानवाझ समिती आणि खोसला आयोग

​देशाच्या स्वातंत्र्यानंतर नेताजींच्या मृत्यूचा तपास करण्यासाठी केंद्र सरकारने वेळोवेळी विविध आयोगांची स्थापना केली.

​सुरुवातीला १९५६ मध्ये शहानवाझ खान यांच्या नेतृत्वाखाली एक समिती नेमली गेली. या समितीने विमान अपघातातच नेताजींचा मृत्यू झाला असल्याचा निष्कर्ष काढला. तथापि, समितीमधील एक सदस्य आणि नेताजींचे बंधू सुरेशचंद्र बोस यांनी या निष्कर्षाला विरोध केला.

परिणामी, १९७० मध्ये जी.डी. खोसला यांच्या अध्यक्षतेखाली दुसरा आयोग नेमण्यात आला. या आयोगाने सुद्धा मागील निष्कर्षाचीच पुष्टी केली. अखेर, जनतेचा असंतोष आणि नवीन पुराव्यांमुळे या आयोगांचे अहवाल वादाच्या भोवऱ्यात राहिले. कारण की, अनेक महत्त्वाच्या साक्षीदारांना यावेळी तपासले गेले नव्हते.

External Link Suggestion: Official Government of India Archives on Netaji Inquiry Committees

८. न्यायमूर्ती मुखर्जी आयोग आणि गुमनामी बाबांचे रहस्य

​१९९९ मध्ये वाजपेयी सरकारच्या काळात न्यायमूर्ती एम.के. मुखर्जी यांच्या नेतृत्वाखाली तिसरा आणि सर्वात महत्त्वाचा आयोग स्थापन झाला.

​या आयोगाने जपान आणि रशियाला भेटी देऊन सखोल तपास केला. मुखर्जी आयोगाने असा क्रांतिकारी निष्कर्ष काढला की, १८ ऑगस्ट १९४५ रोजी कोणताही विमान अपघात झालाच नव्हता. परिणामी, रेनकोजी मंदिरात असलेल्या अस्थी नेताजींच्या नाहीत, असेही स्पष्ट झाले.

दुसरीकडे, उत्तर प्रदेशातील फैजाबाद येथे राहणारे ‘गुमनामी बाबा’ (भगवानजी) हेच साक्षात नेताजी होते, असा दावा अनेक संशोधकांनी केला आहे. त्यांच्याकडे मिळालेल्या वस्तू, नेताजींच्या हस्ताक्षराशी जुळणारे कागदपत्रे आणि नेताजींच्या सहकाऱ्यांनी घेतलेल्या त्यांच्या भेटी यामुळे हे रहस्य अधिक गडद झाले. अखेर, डीएनए चाचणीमध्ये ठोस पुरावा न मिळाल्याने हे प्रकरण आजही अधांतरी आहे.

९. आझाद हिंद फौजेचा खटला आणि लाल किल्ल्यातील ऐतिहासिक सुनावणी

​दुसऱ्या महायुद्धानंतर ब्रिटीशांनी आझाद हिंद फौजेच्या सैनिकांवर देशद्रोहाचे खटले भरले. दिल्लीच्या लाल किल्ल्यात ही ऐतिहासिक सुनावणी झाली.

​शहानवाझ खान, प्रेम सहगल आणि धिल्लन या तिघांवर मुख्य खटला होता. या खटल्याने संपूर्ण भारतात राष्ट्रवादाची एक प्रचंड लाट निर्माण केली. परिणामी, ‘लाल किल्यातून आली आवाज – सहगल, धिल्लन, शहानवाझ’ अशा घोषणांनी देश दुमदुमून गेला.

अखेर, या खटल्यामुळे भारतीय नौदल आणि पायदळातील सैनिकांनी ब्रिटीशांविरुद्ध बंड करण्यास सुरुवात केली. ब्रिटीशांना कळून चुकले की, आता भारतीय सैन्याच्या बळावर आपण राज्य करू शकत नाही. तथापि, हा खटलाच ब्रिटीश साम्राज्याच्या अंताची पहिली पायरी ठरला.

१०. नेताजींचे न माहीत असलेले ५ रंजक किस्से

​नेताजींचे व्यक्तिमत्व हे शिस्त आणि ध्येयवादाने भरलेले होते. त्यांच्या आयुष्यातील काही गोष्टी थक्क करणाऱ्या आहेत.

• ​विवेकानंदांचा प्रभाव: वयाच्या १५ व्या वर्षी त्यांनी स्वामी विवेकानंदांचे सर्व ग्रंथ वाचले होते आणि ध्यानधारणा करायला सुरुवात केली होती.
• ​विवाह आणि कुटुंब: त्यांनी एमिली शेन्कल यांच्याशी विवाह केला होता आणि त्यांना अनिता बोस नावाची मुलगी आहे, ज्या जर्मनीतील प्रसिद्ध अर्थतज्ज्ञ आहेत.
• ​हिटलरशी भेट: जेव्हा ते हिटलरला भेटायला गेले, तेव्हा हिटलरने त्यांना ताटकळत ठेवले होते, पण नेताजींनी आपल्या आत्मसन्मानाशी तडजोड केली नाही.
• ​आझाद हिंद रेडिओ: जर्मनीतून त्यांनी आझाद हिंद रेडिओवरून पहिल्यांदा भारतीयांशी संवाद साधला आणि ब्रिटीशांची झोप उडवली.
• ​नियोजन आयोगाचे स्वप्न: त्यांनी भारताच्या भविष्यासाठी १९३८ मध्येच राष्ट्रीय नियोजन समितीची स्थापना केली होती, जी स्वातंत्र्यानंतर ‘नियोजन आयोग’ बनली.

अखेर, हे किस्से सांगतात की नेताजी केवळ एक योद्धा नव्हते, तर ते अत्यंत संवेदनशील आणि भविष्याचा वेध घेणारे महान विचारवंत होते. परिणामी, आजही युवकांसाठी ते सर्वात मोठे प्रेरणास्थान आहेत.

११. रशिया कनेक्शन: नेताजी खरोखर सोव्हिएत युनियनमध्ये होते का?

​विमान अपघाताच्या सिद्धांताला छेद देणारा सर्वात मोठा तर्क म्हणजे नेताजींचे ‘रशिया कनेक्शन’.

​अनेक इतिहासकारांचा असा दावा आहे की, महायुद्धाच्या शेवटच्या टप्प्यात नेताजींना माहित होते की जपान शरणागती पत्करणार आहे. परिणामी, ब्रिटिशांच्या हाती लागण्यापेक्षा रशियाची मदत घेणे त्यांना अधिक सुरक्षित वाटले.

​अखेर, काहींच्या मते त्यांना सायबेरियातील तुरुंगात ठेवण्यात आले होते, तर काहींच्या मते ते तिथे स्टॅलिनच्या आश्रयाला होते. तथापि, रशियन आर्काइव्हजमधील सर्व फाईल्स अजूनही सार्वजनिक झालेल्या नाहीत. यामुळेच, नेताजींच्या रशियातील वास्तव्याबाबत आजही अनेक तर्कवितर्क लढवले जातात.

१२. फाईल्सचे डिक्लासिफिकेशन आणि मोदी सरकारचा निर्णय

​दशकानुदशके नेताजींच्या मृत्यूबाबतच्या फाईल्स केंद्र सरकारकडे ‘गुप्त’ (Classified) म्हणून ठेवण्यात आल्या होत्या.

​अखेर, २०१६ मध्ये पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी या सर्व फाईल्स सार्वजनिक करण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. परिणामी, नेताजींच्या जीवनाशी संबंधित अनेक नवीन कागदपत्रे समोर आली.

​दुसरीकडे, या फाईल्समधून असे दिसून आले की, स्वातंत्र्यानंतरही अनेक वर्षे नेताजींच्या कुटुंबीयांवर पाळत ठेवली जात होती. तथापि, इतक्या फाईल्स उघड होऊनही त्यांच्या मृत्यूचे अंतिम सत्य काय, हे आजही एक अधिकृत कोडेच आहे. अखेर, या निर्णयामुळे नेताजींच्या कार्यावर पुन्हा एकदा राष्ट्रीय स्तरावर मोठी चर्चा सुरू झाली.

१३. नेताजींचा वारसा आणि आजचा भारत

​नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी पाहिलेला भारत हा केवळ राजकीयदृष्ट्या स्वतंत्र नव्हता, तर तो आर्थिक आणि सामाजिकदृष्ट्या सुद्धा बलवान होता.

​त्यांच्या “चलो दिल्ली” या घोषणेने भारतीय सैन्यात जी राष्ट्रीयत्वाची भावना निर्माण केली, ती आजही आपल्या जवानांसाठी प्रेरणादायी आहे. परिणामी, भारतीय लष्कराच्या अनेक परंपरांमध्ये आजही आझाद हिंद फौजेची झलक पाहायला मिळते.

अखेर, २३ जानेवारी हा त्यांचा जन्मदिवस आता भारत सरकारतर्फे ‘पराक्रम दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो. कारण की, त्यांचे शौर्य आणि त्याग हा येणाऱ्या अनेक पिढ्यांसाठी दीपस्तंभ ठरणार आहे.

१४. नेताजींचे ७ सुवर्ण विचार जे तुमचे जीवन बदलू शकतात

​नेताजींचे विचार हे केवळ युद्धापुरते मर्यादित नव्हते, तर ते प्रगत मानवी मूल्यांवर आधारित होते.

• ​स्वातंत्र्य: “स्वातंत्र्य दिले जात नाही, ते मिळवावे लागते.”
• ​त्याग: “ज्यांच्या शिरांमध्ये रक्ताचा थेंबही शिल्लक आहे, तोपर्यंत शत्रूला चैन पडू देऊ नका.”
• ​एकता: “राष्ट्रवादाचा आधार हा त्याग, बलिदान आणि एकता हाच असावा.”
• ​अढळ विश्वास: “अन्यायाशी तडजोड करणे हा सर्वात मोठा गुन्हा आहे.”
• ​प्रेरणा: “तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हें आजादी दूँगा.”
• ​ध्येय: “माणूस मरतो, पण त्याचे विचार अजरामर राहतात.”
• ​विजय: “यशाचा मार्ग संघर्षातूनच जातो.”

​अखेर, हे विचार केवळ वाचण्यासाठी नसून ते आचरणात आणण्यासाठी आहेत. परिणामी, आयुष्यात कितीही संकटे आली तरी नेताजींसारखा आत्मविश्वास आपल्याला मार्ग दाखवू शकतो.

१५. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

​खालील प्रश्नांची उत्तरे नेताजींबद्दलच्या तुमच्या अनेक शंका दूर करतील:

• ​प्रश्न १: नेताजींना ‘नेताजी’ ही पदवी कोणी दिली? उत्तर: जर्मनीतील भारतीय सैनिकांनी आणि तिथल्या लोकांनी त्यांना प्रेमाने ‘नेताजी’ म्हणायला सुरुवात केली होती.
• ​प्रश्न २: आझाद हिंद फौजेची स्थापना कोणी केली? उत्तर: आझाद हिंद फौजेची मूळ स्थापना राशबिहारी बोस यांनी केली होती, पुढे तिचे नेतृत्व सुभाषचंद्र बोस यांनी केले.
• ​प्रश्न ३: नेताजींच्या मृत्यूबाबत सर्वात विश्वसनीय आयोग कोणता? उत्तर: तांत्रिकदृष्ट्या ‘न्यायमूर्ती मुखर्जी आयोग’ हा सर्वात सखोल मानला जातो, ज्याने विमान अपघाताचा दावा फेटाळला होता.
• ​प्रश्न ४: नेताजींचा जन्म कोठे झाला होता? उत्तर: नेताजींचा जन्म २३ जानेवारी १८९७ रोजी ओडिशा राज्यातील कटक येथे झाला होता.
• ​प्रश्न ५: ‘पराक्रम दिवस’ कधी साजरा केला जातो? उत्तर: नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांची जयंती म्हणजे २३ जानेवारी हा दिवस ‘पराक्रम दिवस’ म्हणून साजरा केला जातो.

१६. निष्कर्ष: क्रांतीचा हा धगधगता सूर्य कधीच मावळणार नाही

​सुभाषचंद्र बोस हे केवळ एक नाव नसून ती एक विचारधारा आहे. ब्रिटीश साम्राज्याला भारतातून घालवण्यासाठी त्यांनी जो सशस्त्र लढा उभारला, तो भारतीय इतिहासातील सर्वात गौरवशाली अध्याय आहे.

​या लेखामध्ये आपण त्यांच्या बालपणापासून ते त्यांच्या मृत्यूच्या गूढ रहस्यापर्यंत सर्व पैलूंचा आढावा घेतला आहे. तथापि, त्यांच्या मृत्यूचे गूढ काहीही असो, त्यांचे कार्य आणि त्यांनी दिलेला “जय हिंद” हा मंत्र प्रत्येक भारतीयाच्या हृदयात कायम राहील.

अखेर, नेताजींच्या स्वप्नातील भारत घडवणे हीच त्यांना दिलेली खरी आदरांजली ठरेल. कारण की, न्याय, समता आणि बंधुत्व या मूल्यांवर आधारित राष्ट्र घडवणे हेच त्यांचे अंतिम ध्येय होते.

External Link Suggestion: Netaji Research Bureau Official Site

तुमचे नेताजींबद्दल काय मत आहे?

​वाचकहो, सुभाषचंद्र बोस यांच्या जीवनप्रवासावरील हा ३००० शब्दांचा विशेष लेख तुम्हाला कसा वाटला? तुम्हाला नेताजींच्या मृत्यूबाबत कोणता सिद्धांत अधिक पटतो? विमान अपघात की गुमनामी बाबा? तुमचे विचार आणि प्रतिक्रिया खालील कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की शेअर करा.

​जर तुम्हाला हा लेख आवडला असेल आणि प्रेरणादायी वाटला असेल, तर तो आपल्या मित्र-मैत्रिणींना आणि व्हॉट्सॲप ग्रुपवर नक्की शेअर करा!

अशाच ऐतिहासिक महापुरुषांच्या आणि माहितीपूर्ण कथांसाठी Mywebstories.com ला दररोज भेट द्या. जय हिंद!