प्रास्ताविक :
“लेखणीची तलवार आणि शब्दांची ढाल!” असे ज्या व्यवसायाचे वर्णन केले जाते, तो म्हणजे पत्रकारिता. लोकशाहीचा चौथा स्तंभ म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या पत्रकारितेचा प्रवास महाराष्ट्रात अतिशय रोमहर्षक राहिला आहे. दरवर्षी ६ जानेवारी हा दिवस आपण ‘पत्रकार दिन’ म्हणून मोठ्या उत्साहात साजरा करतो. पण तुम्हाला माहीत आहे का, या दिवसाचे महत्त्व काय आहे? हा दिवस केवळ शुभेच्छा देण्यापुरता मर्यादित नसून तो एका महान क्रांतीची आठवण करून देणारा आहे. आजच्या या सविस्तर लेखात आपण ‘दर्पण’कार बाळशास्त्री जांभेकर आणि मराठी पत्रकारितेच्या प्रवासाचा सखोल आढावा घेणार आहोत.
१. बाळशास्त्री जांभेकर: मराठी पत्रकारितेचे जनक
महाराष्ट्रातील पत्रकारितेची मुहूर्तमेढ ज्यांनी रोवली, ते म्हणजे आचार्य बाळशास्त्री जांभेकर.
‘दर्पण’चा ऐतिहासिक जन्म
६ जानेवारी १८३२ रोजी बाळशास्त्रींनी ‘दर्पण’ हे पहिले मराठी वृत्तपत्र सुरू केले. ज्या काळात समाजात अंधश्रद्धा आणि अज्ञानाचा अंधकार होता, त्या काळात त्यांनी ज्ञानाचा प्रकाश पसरवण्याचे काम केले. म्हणूनच त्यांना ‘मराठी पत्रकारितेचे जनक’ म्हटले जाते. ‘दर्पण’ने केवळ बातम्या दिल्या नाहीत, तर समाजाला विचार करायला लावले.
२. लोकशाहीचा चौथा स्तंभ: पत्रकारांची भूमिका
न्यायव्यवस्था, कायदेमंडळ आणि कार्यकारी मंडळ यानंतर पत्रकारिता हा लोकशाहीचा सर्वात महत्त्वाचा आधारस्तंभ मानला जातो.
आरसा आणि मार्गदर्शक: पत्रकारिता समाजाचा आरसा असते. समाजातील वास्तव मांडण्याचे आणि सरकारला त्यांच्या जबाबदारीची जाणीव करून देण्याचे काम पत्रकार करतात.
जनतेचा आवाज: शोषितांचा आणि वंचितांचा आवाज बनून त्यांना न्याय मिळवून देण्याचे मोठे काम पत्रकारितेच्या माध्यमातून होते.
३. मराठी पत्रकारितेतील दिग्गज आणि त्यांची वृत्तपत्रे
खाली काही दिग्गज पत्रकार आणि वृत्तपत्राचे नावं त्यांच्या विशेष महत्त्वासह पाहूया.
बाळशास्त्री जांभेकर – ‘दर्पण’ (१८३२) पहिले मराठी वृत्तपत्र, मराठी पत्रकारितेचे जनक.
लोकमान्य टिळक – ‘केसरी’ व ‘मराठा’ स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रखर राष्ट्रवादाचा आवाज.
गोपाळ गणेश आगरकर – ‘सुधारक’ समाजसुधारणेचा आग्रह धरणारे क्रांतिकारक विचार.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर – ‘मूकनायक’ व ‘बहिष्कृत भारत’ शोषितांच्या आणि वंचितांच्या हक्कांचा बुलंद आवाज.
कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर – ‘नवाकाळ’ अग्रलेखांसाठी प्रसिद्ध आणि साहित्याचा प्रभाव.
आचार्य प्र. के. अत्रे – ‘दैनिक मराठा’ संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीतील प्रभावी लेखणी.
न. चिं. केळकर केसरी (संपादक) – टिळकांनंतर केसरीचा वारसा पुढे नेणारे ‘साहित्यसम्राट’.
पांडुरंग सदाशिव साने (साने गुरुजी) – ‘साधना’ मानवी मूल्यांची आणि संस्कारांची जपणूक करणारे साप्ताहिक.
४. आधुनिक पत्रकारिता: आव्हाने आणि बदल
आजच्या डिजिटल युगात पत्रकारितेचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे.
सोशल मीडिया आणि वेब स्टोरीज
आता बातम्या केवळ वृत्तपत्रांतून मिळत नाहीत, तर त्या तुमच्या मोबाईलवर सेकंदात पोहोचतात. ‘Mywebstories‘ सारख्या प्लॅटफॉर्मवर वेब स्टोरीजच्या स्वरूपात बातम्यांचा वेगवान प्रसार होत आहे. मात्र, या वेगासोबत ‘फेक न्यूज’ (Fake News) ओळखण्याचे मोठे आव्हान पत्रकारांसमोर आहे.
५. पत्रकार दिनाचे औचित्य आणि साजरीकरण
हा दिवस केवळ सरकारी कार्यक्रम करण्यापुरता नसून तो पत्रकारांच्या कल्याणाचा विचार करण्याचा दिवस आहे.
पुरस्कार वितरण: अनेक ठिकाणी गुणवंत पत्रकारांना पुरस्कार देऊन गौरविले जाते.
चर्चासत्रे: पत्रकारितेतील नीतिमत्ता आणि भविष्यातील आव्हाने यावर चर्चा करण्यासाठी व्याख्याने आयोजित केली जातात.
६. पत्रकारितेतील आकडेवारी आणि तथ्ये
पहिली वृत्तवाहिनी: भारतातील पहिली मराठी वृत्तवाहिनी ‘दूरदर्शन सह्याद्री’ मानली जाते.
वृत्तपत्रांची संख्या: भारतात नोंदणीकृत वृत्तपत्रांची संख्या १ लाखाच्या वर आहे, ज्यात मराठी वृत्तपत्रांचा वाटा मोठा आहे.
७. पत्रकारितेची महत्त्वाची मूल्ये आणि नीतिमत्ता
केवळ बातम्या देणे म्हणजे पत्रकारिता नव्हे, तर ती काही मूल्यांवर आधारलेली असते.
सत्यता आणि अचूकता: कोणतीही बातमी प्रसिद्ध करण्यापूर्वी तिची शहानिशा करणे गरजेचे आहे.
पक्षपातीपणाचा अभाव: पत्रकाराने कोणत्याही राजकीय पक्षाची किंवा व्यक्तीची बाजू न घेता केवळ सत्य मांडले पाहिजे.
गोपनीयता: माहिती देणाऱ्या व्यक्तीचे (Source) नाव गुप्त ठेवणे ही पत्रकाराची नैतिक जबाबदारी असते.
८. जागतिक पत्रकारिता दिन विरुद्ध भारतीय पत्रकार दिन
अनेकांचा यामध्ये गोंधळ होतो, तो दूर करण्यासाठी ही माहिती उपयुक्त ठरेल:
६ जानेवारी (मराठी पत्रकार दिन): बाळशास्त्री जांभेकर यांनी ‘दर्पण’ सुरू केले म्हणून महाराष्ट्रात हा दिवस साजरा होतो.
३ मे (जागतिक प्रेस फ्रीडम डे): संयुक्त राष्ट्रांनी हा दिवस जागतिक स्तरावर पत्रकार स्वातंत्र्य दिन म्हणून घोषित केला आहे.
१६ नोव्हेंबर (राष्ट्रीय प्रेस डे): भारतीय प्रेस कौन्सिलची स्थापना झाल्यामुळे हा दिवस राष्ट्रीय स्तरावर साजरा केला जातो.
९. पत्रकारितेतील करिअरच्या संधी
आजच्या काळात पत्रकारिता केवळ टीव्ही आणि वर्तमानपत्रापुरती मर्यादित राहिलेली नाही.
डिजिटल मीडिया: ब्लॉगिंग, पॉडकास्ट आणि यूट्यूब चॅनेलच्या माध्यमातून आता नवीन पिढी पत्रकारितेत येत आहे.
कंटेंट रायटिंग: अनेक कंपन्यांना आपल्या ब्रँडची माहिती देण्यासाठी पत्रकारांच्या लेखणीची गरज असते.
पीआर (Public Relations): जनसंपर्क अधिकारी म्हणून काम करण्याच्या मोठ्या संधी आज उपलब्ध आहेत.
१०. पत्रकारितेचा प्रवास: हस्तलिखितांपासून वेब स्टोरीजपर्यंत
पत्रकारितेचा प्रवास थक्क करणारा आहे.
सुरुवातीला हस्तलिखिते आणि भिंतीवर चिकटवल्या जाणाऱ्या बातम्या होत्या.
त्यानंतर छपाई यंत्राचा शोध लागला आणि वर्तमानपत्रे घराघरात पोहोचली.
आजचा काळ हा ‘वेब स्टोरीज’ (Web Stories) चा आहे, जिथे लोक कमी वेळात जास्तीत जास्त माहिती फोटो आणि व्हिडिओच्या माध्यमातून पाहतात.
निष्कर्ष
पत्रकारिता हा केवळ एक व्यवसाय नसून ते एक व्रत आहे. बाळशास्त्री जांभेकरांनी पेटवलेली ही मशाल आजही अनेक पत्रकार आपल्या जिद्दीने आणि प्रामाणिकपणाने तेवत ठेवत आहेत. पत्रकार दिनानिमित्त या सर्व लेखणीच्या योद्ध्यांना मानाचा मुजरा! आपल्यालाही या क्षेत्रात प्रगती करायची असेल, तर सत्याची साथ देणे आणि सातत्याने वाचत राहणे गरजेचे आहे.
तुमचे मत कळवा!
मित्रांनो, तुमच्या मते आजच्या काळात पत्रकारितेमध्ये काय बदल होणे गरजेचे आहे? किंवा तुमचे आवडते पत्रकार कोण आहेत? आम्हाला कमेंट बॉक्समध्ये नक्की सांगा! हा माहितीपूर्ण लेख जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी सोशल मीडियावर नक्की शेअर करा!
अशाच नवनवीन विषयांवरील सविस्तर माहितीसाठी Mywebstories.com शी जोडलेले राहा.