पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर: एक आदर्श शासनकर्ती

प्रास्ताविक

​भारतीय इतिहासात अनेक कर्तृत्ववान स्त्रिया होऊन गेल्या. परंतु, ज्यांनी आपल्या संयमाने, धैर्याने आणि भक्तीने संपूर्ण भारताचा कायापालट केला, त्या म्हणजे अहिल्यादेवी होळकर. अठराव्या शतकातील त्या एक महान मराठा राणी आणि मालवा प्रांताच्या सुभेदार होत्या.

​अहिल्यादेवींनी केवळ राज्य केले नाही, तर त्यांनी प्रजेला पोटच्या मुलाप्रमाणे जपले. म्हणूनच, रयतेने त्यांना ‘पुण्यश्लोक’ आणि ‘लोकमाता’ ही पदवी बहाल केली. परिणामी, त्यांचा इतिहास आजही आपल्याला सुशासनाचे आणि स्त्री शक्तीचे धडे देतो. या लेखात आपण त्यांच्या जीवनातील प्रत्येक पैलूवर सविस्तर प्रकाश टाकणार आहोत.

१. जन्म आणि बालपण: एक सामान्य सुरुवात

​अहिल्यादेवींचा जन्म ३१ मे १७२५ रोजी महाराष्ट्रातील अहमदनगर जिल्ह्यातील चौंडी या गावी झाला. त्यांचे वडील माणकोजी शिंदे हे गावचे पाटील होते. त्या काळी मुलींच्या शिक्षणाची फारशी सोय नव्हती.

तथापि, माणकोजींनी आपल्या मुलीला लिहिण्या-वाचण्यास शिकवले होते. अहिल्यादेवींचे बालपण ग्रामीण वातावरणात गेले. त्याचप्रमाणे, लहानपणापासूनच त्यांच्याकडे कमालीची नम्रता आणि भक्ती होती. कारण की, त्यांचे संस्कार अतिशय साधे पण उच्च होते.

२. होळकर घराण्याची सून: एक दैवी योग

​अहिल्यादेवींचे लग्न अतिशय योगायोगाने ठरले. सुभेदार मल्हारराव होळकर हे एकदा पुण्याला जात असताना चौंडीत थांबले होते. तिथे त्यांनी एका लहान मुलीला मंदिरात अत्यंत भक्तिभावाने पूजा करताना पाहिले.

​मल्हाररावांना त्या मुलीचा निरागसपणा आणि धार्मिकता खूप आवडली. परिणामी, त्यांनी अहिल्यादेवींचा हात आपल्या पुत्रासाठी, खंडेराव होळकर यांच्यासाठी मागितला. अखेर, वयाच्या आठव्या वर्षी अहिल्यादेवी होळकर घराण्याच्या सून झाल्या.

​त्याचप्रमाणे, मल्हाररावांनी त्यांना केवळ सून म्हणून नाही, तर मुलीप्रमाणे मानले. त्यांनी अहिल्यादेवींना राजकारणाचे आणि युद्धनीतीचे धडे दिले. कारण की, त्यांना अहिल्यादेवींच्या प्रतिभेची जाणीव झाली होती.

३. जीवनातील आघात आणि वैधव्याचे दुःख

​अहिल्यादेवींचे वैवाहिक जीवन फार काळ सुखाचे राहिले नाही. १७५४ मध्ये कुंभेरीच्या लढाईत त्यांचे पती खंडेराव होळकर यांना वीरमरण आले. या घटनेने अहिल्यादेवींच्या आयुष्यात मोठे वादळ निर्माण झाले.

​त्या काळी सती जाण्याची प्रथा होती. अहिल्यादेवींनी सुद्धा सती जाण्याचा निर्णय घेतला होता. तथापि, मल्हारराव होळकर त्यांच्या आडवे उभे राहिले. त्यांनी अहिल्यादेवींना समजावले की, राज्याला आणि मला तुमची गरज आहे.

अखेर, सासऱ्यांच्या शब्दाखातर त्यांनी सती जाण्याचा विचार सोडला. दुसरीकडे, त्यांनी आपले संपूर्ण जीवन लोकसेवेसाठी समर्पित करण्याचे ठरवले. हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात मोठा टर्निंग पॉईंट होता.

४. सुभेदार मल्हाररावांचे निधन आणि राज्याची धुरा

​१७६६ मध्ये मल्हारराव होळकर यांचे निधन झाले. त्यानंतर राज्यावर मोठे संकट आले. कारण की, वारसदार म्हणून त्यांचे नातू मालेराव होळकर गादीवर बसले. पण दुर्दैवाने, अवघ्या नऊ महिन्यांत मालेरावांचेही निधन झाले.

​आता होळकर राज्याला कोणीही थेट पुरुष वारस उरला नव्हता. अशा वेळी शेजारील राजांनी आणि पेशवे दरबारातील काही लोकांनी राज्य हडपण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, अहिल्यादेवी घाबरल्या नाहीत.

त्यांनी पेशव्यांना पत्र लिहून कळवले की, राज्याची धुरा मी स्वतः सांभाळणार आहे. त्यांनी आपल्या सैन्याला युद्धासाठी सज्ज केले. परिणामी, विरोधकांना माघार घ्यावी लागली. अखेर, १७६७ मध्ये त्या अधिकृतपणे सुभेदार झाल्या.

५. कार्यक्षम प्रशासन आणि न्यायदान

​अहिल्यादेवींचे प्रशासन हे आजही जगभरातील व्यवस्थापन तज्ज्ञांसाठी अभ्यासाचा विषय आहे. त्यांनी इंदूरचा विकास केला आणि महेश्वरला आपली राजधानी बनवले.

• ​लोकांशी थेट संवाद: अहिल्यादेवी दररोज दरबार भरवत असत. तिथे कोणीही सामान्य नागरिक येऊन आपली तक्रार मांडू शकत असे. त्या स्वतः प्रत्येक गाऱ्हाणे ऐकून न्याय देत असत.
• ​शेतकरी हिताचे निर्णय: त्यांनी शेतीला प्रोत्साहन देण्यासाठी अनेक तलाव आणि विहिरी बांधल्या. दुष्काळाच्या काळात त्यांनी शेतकऱ्यांचा शेतसारा माफ केला.
• ​व्यापाराला चालना: त्यांनी व्यापार वाढवण्यासाठी रस्ते सुरक्षित केले आणि चोरांचा बंदोबस्त केला. परिणामी, महेश्वर हे कापड उद्योगाचे (Maheshwari Sarees) प्रमुख केंद्र बनले.

​त्याचप्रमाणे, त्यांनी जंगलात राहणाऱ्या भिल्ल आणि गोंड जमातींना मुख्य प्रवाहात आणले. त्यांना जमिनी दिल्या आणि शेती करण्यास प्रवृत्त केले. कारण की, त्यांना राज्यात शांतता हवी होती.

६. मंदिर जीर्णोद्धार आणि धार्मिक कार्य

​अहिल्यादेवींचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी भारतभर विखुरलेल्या हिंदू मंदिरांचा केलेला जीर्णोद्धार. मुघल आक्रमकांनी उद्ध्वस्त केलेली मंदिरे त्यांनी पुन्हा उभी केली.

​त्यांनी केवळ आपल्या राज्यातच नाही, तर संपूर्ण भारतात कार्य केले. काशी विश्वनाथ मंदिर, सोमनाथ मंदिर आणि गया येथील विष्णुपद मंदिर हे त्यांच्या कार्याचे उत्तम नमुने आहेत.

अखेर, हिमालयातील केदारनाथपासून ते दक्षिणेतील रामेश्वरमपर्यंत त्यांनी अन्नछत्रे, धर्मशाळा आणि घाट बांधले. त्यांनी कधीही स्वतःच्या नावाचा दगड तिथे लावला नाही. कारण की, त्या सर्व काही ‘शिवार्पण’ करत असत.

१५. अहिल्यादेवींच्या कार्याचा वारसा: अक्षय्य कीर्ती

​अहिल्यादेवींनी आपल्या २८ वर्षांच्या कार्यकाळात जे काही कमावले, ते केवळ राज्याची सीमा नव्हती, तर रयतेचे प्रेम होते. १३ ऑगस्ट १७९५ रोजी वयाच्या ७० व्या वर्षी या लोकमातेचे निधन झाले.

​त्यांच्या निधनानंतर संपूर्ण भारतवर्षात शोकाचे वातावरण पसरले. कारण की, भारताच्या कानाकोपऱ्यात त्यांनी उभे केलेले कार्य आजही त्यांच्या अस्तित्वाची साक्ष देत आहे. परिणामी, आजही महाराष्ट्रापासून मध्य प्रदेशपर्यंत प्रत्येक घरात अहिल्यादेवींची प्रतिमा आदराने पुजली जाते.

​अखेर, ज्या काळात महिलांना घराबाहेर पडण्याचीही मुभा नव्हती, त्या काळात अहिल्यादेवींनी एक आदर्श राज्य कसे चालवावे, हे जगाला दाखवून दिले.

१६. ऐतिहासिक कालक्रम: अहिल्यादेवींच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे

​अहिल्यादेवींचा जीवनप्रवास हा अत्यंत संघर्षाचा आणि धैर्याचा होता. या ऐतिहासिक घटना आपण सरळ मांडणीत समजून घेऊया:

• ​जन्म आणि विवाह (१७२५ – १७३३): १७२५ मध्ये चौंडी येथे जन्म झाला. १७३३ मध्ये मल्हारराव होळकर यांनी त्यांना आपल्या घराण्याची सून बनवले. खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला.
• ​कौटुंबिक आघात (१७५४ – १७६७): १७५४ मध्ये पती खंडेराव यांचे निधन झाले. १७६६ मध्ये सासरे मल्हारराव आणि १७६७ मध्ये पुत्र मालेराव यांचे निधन झाले. या एकापाठोपाठ आलेल्या संकटांनी त्यांना खचवून टाकले नाही, तर अधिक मजबूत बनवले.
• ​राज्यारोहण आणि सुवर्णकाळ (१७६७ – १७९५): १७६७ मध्ये त्यांनी होळकर राज्याची सूत्रे हाती घेतली. महेश्वर ही राजधानी वसवली आणि भारतभर मंदिर जीर्णोद्धाराचे कार्य केले. याच काळात त्यांनी प्रशासकीय आणि सामाजिक क्रांती घडवून आणली.
• ​अंतिम यात्रा (१७९५): १३ ऑगस्ट १७९५ रोजी महेश्वर येथे त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या जाण्याने भारतीय इतिहासातील एक पर्व संपले, पण त्यांचे विचार आजही जिवंत आहेत.

१७. अहिल्यादेवी होळकर: वास्तुकलेचा आणि कलेचा सन्मान

​अहिल्यादेवींनी केवळ मंदिरेच बांधली नाहीत, तर त्यांनी वास्तुकलेच्या एका नवीन शैलीला जन्म दिला. त्यांनी बांधलेले घाट आणि मंदिरे ही त्यांच्या कल्पकतेचा पुरावा आहेत.

​त्यांनी विणकरांना दिलेले प्रोत्साहन हे आजच्या काळातही ‘मेक इन इंडिया’ सारख्या मोहिमेचे प्रेरणास्थान ठरू शकते. कारण की, त्यांनी स्थानिक कारागिरांच्या कलेला राजश्रय दिला. त्याचप्रमाणे, त्यांनी कवी, विद्वान आणि कलावंतांना आपल्या दरबारात सन्मानित केले.

​इतकेच नाही तर, त्यांच्या काळात महेश्वर हे विद्येचे आणि कलेचे माहेरघर बनले होते. कारण की, त्यांना प्रजेचा सर्वांगीण विकास साधायचा होता. दुसरीकडे, त्यांनी निसर्गाचा समतोल राखण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वृक्षारोपण केले आणि नद्यांचे पावित्र्य राखले.

१८. आजच्या युगात अहिल्यादेवींच्या विचारांची प्रासंगिकता

​२१ व्या शतकात जेव्हा आपण ‘महिला सक्षमीकरण’ आणि ‘सुशासन’ (Good Governance) याबद्दल बोलतो, तेव्हा अहिल्यादेवींचे उदाहरण डोळ्यासमोर येते.

• ​आदर्श राजकारण: सत्तेचा वापर हा स्वतःच्या सुखासाठी नसून लोकांच्या सेवेसाठी असावा, हा धडा त्यांनी राजकारण्यांना दिला.
• ​स्त्री शक्ती: अहिल्यादेवींनी सिद्ध केले की, स्त्री कोणत्याही संकटात खंबीरपणे उभी राहू शकते आणि उत्तम नेतृत्व करू शकते.
• ​धार्मिक एकता: त्यांनी केवळ हिंदू धर्माचीच सेवा केली नाही, तर सर्व धर्मांच्या गरीब लोकांसाठी त्यांनी मदत केली. परिणामी, त्यांच्या राज्यात जातीय दंगली किंवा भेदभाव कधीच झाला नाही.

तथापि, आजच्या पिढीने त्यांच्याकडून संयम आणि निर्णयक्षमता शिकली पाहिजे. कारण की, कठीण काळात विचलित न होता ध्येयाकडे कसे चालावे, हे त्यांचे जीवन शिकवते.

१९. काही प्रेरणादायी प्रसंग आणि अहिल्यादेवींची शिकवण

​अहिल्यादेवींच्या आयुष्यात अनेक असे प्रसंग घडले जे त्यांच्या महानतेवर शिक्कामोर्तब करतात. एकदा एका सरदाराने रयतेकडून जास्त कर गोळा केला होता. अहिल्यादेवींना हे समजताच त्यांनी त्या सरदाराला भर दरबारात शिक्षा केली आणि घेतलेला जास्तीचा कर लोकांना परत केला.

​त्याचप्रमाणे, त्या प्राण्यांवरही तितकेच प्रेम करत असत. उन्हाळ्याच्या दिवसात त्यांनी वन्य प्राण्यांसाठी जंगलात हौद आणि पिण्याच्या पाण्याची सोय केली होती. कारण की, त्यांची करुणा केवळ माणसांपुरती मर्यादित नव्हती.

​अखेर, त्यांनी कधीही ‘मी’ असा अहंकार केला नाही. त्यांच्या पत्रांची सुरुवात नेहमी ‘श्री शंकर’ या शब्दाने होत असे. कारण की, त्या स्वतःला महादेवाच्या सेवक मानत असत. दुसरीकडे, त्यांनी कधीही आपल्या वैभवाचा डामडौल मिरवला नाही.

२०. निष्कर्ष: इतिहासातील एक अलौकिक तारा

​पुण्यश्लोक राजमाता अहिल्यादेवी होळकर यांचा इतिहास म्हणजे त्याग, भक्ती आणि पराक्रमाचा त्रिवेणी संगम आहे. त्यांनी आपल्या कार्याने हे सिद्ध केले की, परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी शुद्ध हेतू आणि कष्टाच्या जोरावर जग जिंकता येते.

​त्यांनी उभी केलेली मंदिरे कालांतराने जीर्ण होतील, पण त्यांनी प्रजेच्या मनात जे अढळ स्थान मिळवले आहे, ते कधीही पुसले जाणार नाही. लोकमाता अहिल्यादेवींना आमचा मानाचा मुजरा!

तुमच्या मनात अहिल्यादेवींबद्दल काय वाटते?

वाचकहो, पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर यांचा हा प्रदीर्घ आणि सविस्तर इतिहास वाचून तुम्हाला कशी प्रेरणा मिळाली? त्यांच्या कार्याबद्दलचे तुमचे विचार आणि काही अतिरिक्त माहिती असल्यास कमेंट बॉक्स मध्ये नक्की कळवा.

​स्त्री शक्तीचा हा गौरवशाली इतिहास जास्तीत जास्त लोकांपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक, व्हॉट्सॲप आणि सोशल मीडियावर शेअर करायला विसरू नका!

अशाच ऐतिहासिक आणि प्रेरणादायी महा-लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या.