संत सेवालाल महाराज: बंजारा समाजाचे आराध्य दैवत आणि त्यांचा क्रांतिकारी इतिहास!

प्रास्ताविक: एका महान युगाचा प्रारंभ

भारतीय इतिहास हा संतांच्या आणि समाजसुधारकांच्या बलिदानाने आणि मार्गदर्शनाने समृद्ध झालेला आहे. १८ व्या शतकात जेव्हा समाज अंधश्रद्धा, अज्ञान आणि विषमतेच्या अंधारात चाचपडत होता. त्या काळात बंजारा समाजात एक तेजस्वी सूर्याचा उदय झाला. ज्यांचे नाव होते ‘संत सेवालाल महाराज’.

​कारण की, सेवालाल महाराज यांनी केवळ अध्यात्म शिकवले नाही, तर त्यांनी समाजाला जगण्याची नवी दिशा दिली. परिणामी, आज संपूर्ण जगात विखुरलेला बंजारा समाज त्यांना आपले आराध्य दैवत मानतो. तथापि, त्यांचे कार्य केवळ एका समाजापुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी निसर्ग संरक्षण आणि प्राणीमात्रांवर दया करण्याचा संदेश संपूर्ण मानवजातीला दिला.

​दुसरीकडे, इंग्रजांच्या आक्रमक धोरणांविरुद्ध त्यांनी दिलेला लढा ऐतिहासिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी समाजाला व्यसनाधीनतेपासून दूर राहण्याचे आवाहन केले. अखेर, सेवालाल महाराज हे खऱ्या अर्थाने एक ‘क्रांतिकारी संत’ होते. या लेखात आपण त्यांच्या जन्मापासून ते त्यांच्या महासमाधीपर्यंतच्या प्रत्येक घटनेचा ‘मायक्रो’ स्तरावर अभ्यास करणार आहोत.

जन्म आणि बालपण: रामगड ते पोहरादेवीचा प्रवास

​संत सेवालाल महाराज यांचा जन्म १५ फेब्रुवारी १७३९ रोजी झाला. त्यांचे जन्मस्थान कर्नाटक राज्यातील शिवमोगा जिल्ह्यातील ‘रामगड’ (सध्याचे सुरगोंडनकोप्पा) येथे आहे. त्यांच्या वडिलांचे नाव भीमा नाईक आणि आईचे नाव धरणी माता होते.

​ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, भीमा नाईक हे आपल्या तांड्याचे प्रमुख होते. त्यांच्या घरात भक्तीचे वातावरण होते, कारण की त्यांचे पूर्वज देखील सेवाभावी वृत्तीचे होते. सेवालाल महाराज लहानपणापासूनच अतिशय शांत आणि विचारमग्न असत. परिणामी, त्यांच्यात दैवी अंश असल्याची जाणीव तांड्यातील लोकांना लवकरच झाली.

​तथापि, त्यांचे बालपण हे भटकंतीत गेले. कारण की, बंजारा समाज हा व्यापारासाठी एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी सतत प्रवास करत असे. या प्रवासादरम्यान त्यांनी निसर्गाचे जवळून निरीक्षण केले. त्याचप्रमाणे, त्यांनी समाजातील दुःख आणि दारिद्र्य देखील अनुभवले. अखेर, हीच भटकंती त्यांच्या समाजसुधारणेच्या कार्याचा पाया ठरली.

बंजारा संस्कृती आणि तांडा व्यवस्था

​सेवालाल महाराजांच्या कार्याला समजून घेण्यासाठी बंजारा संस्कृती समजून घेणे आवश्यक आहे. बंजारा समाज हा मुळातूनच कष्टाळू आणि लढाऊ वृत्तीचा राहिला आहे. ते लमाण किंवा गोरबंजारा म्हणूनही ओळखले जातात.

​त्या काळात तांडा म्हणजे केवळ लोकांचा समूह नव्हता, तर ते एक चालते-फिरते गाव होते. तांड्याचा प्रमुख ‘नाईक’ असायचा, ज्याच्या निर्णयाला सर्वजण मान देत असत. सेवालाल महाराज यांनी या तांडा व्यवस्थेमध्ये शिस्त आणली. कारण की, विखुरलेल्या समाजाला एकत्र आणण्यासाठी संघटनेची गरज होती.

​दुसरीकडे, बंजारा समाजाची भाषा ‘गोरमाटी’ ही अतिशय समृद्ध आहे. सेवालाल महाराजांनी आपली सर्व वचने आणि संदेश याच भाषेत दिले. परिणामी, त्यांचा संदेश तळागाळातील शेवटच्या माणसापर्यंत पोहोचला. तथापि, इंग्रजांच्या आगमनानंतर या समाजाच्या व्यापारावर गदा आली. अखेर, अशा कठीण काळात सेवालाल महाराजांनी समाजाला जगण्याची नवी उमेद दिली.

संत सेवालाल महाराजांची २२ क्रांतिकारी वचने

​सेवालाल महाराजांनी समाजाला सुसंस्कृत बनवण्यासाठी २२ नियम किंवा वचने दिली. ही वचने आजही बंजारा समाजासाठी संविधानासारखी पवित्र आहेत. त्यातील प्रत्येक शब्दामागे सखोल अर्थ दडलेला आहे.

• ​व्यसनमुक्ती: “दारू, अफू आणि तंबाखूपासून दूर राहा.” कारण की, व्यसनामुळे संपूर्ण कुटुंब उद्ध्वस्त होते. महाराजांनी व्यसनाला सर्वात मोठा शत्रू मानले.
• ​निसर्ग रक्षण: “झाडे लावा आणि प्राण्यांची हत्या करू नका.” परिणामी, बंजारा समाज हा आजही निसर्गाच्या सर्वात जवळ आहे.
• ​सत्य आणि प्रामाणिकपणा: “कधीही खोटे बोलू नका आणि चोरी करू नका.” कारण की, चारित्र्य हीच खरी संपत्ती आहे.
• ​स्त्री सन्मान: “महिलांचा आदर करा आणि त्यांना समाजात बरोबरीचे स्थान द्या.” १८ व्या शतकात अशा प्रकारचे विचार मांडणे हे क्रांतिकारी पाऊल होते.

​त्याचप्रमाणे, त्यांनी कष्टाचे महत्त्व पटवून दिले. “स्वतःच्या कष्टाने कमवलेले अन्नच गोड लागते,” असा संदेश त्यांनी दिला. तथापि, त्यांनी समाजाला अंधश्रद्धेपासून दूर राहण्याचे आवाहन केले. “दगडाच्या देवाला शोधण्यापेक्षा माणसातला देव शोधा,” असे त्यांनी ठणकावून सांगितले. अखेर, ही २२ वचने केवळ एका समाजासाठी नसून संपूर्ण मानवतेसाठी कल्याणाचा मार्ग आहेत.

इंग्रजी सत्तेविरुद्ध लढा आणि स्वाभिमानाचे रक्षण

​१८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात इंग्रजांनी भारतात आपले पाय घट्ट रोवायला सुरुवात केली होती. इंग्रजांनी बंजारा समाजाच्या व्यापारावर निर्बंध लादले होते. कारण की, बंजारा समाज हा धान्य आणि सामानाची ने-आण करणारा सर्वात मोठा कणा होता.

​इंग्रजांनी रेल्वे आणि रस्ते वाहतूक सुरू केल्यामुळे बंजारा समाजाचे आर्थिक उत्पन्न घटले. परिणामी, तांड्यांमध्ये गरिबी वाढली. अशा वेळी इंग्रजांनी या समाजाला ‘गुन्हेगार’ ठरवण्याचा प्रयत्न केला. तथापि, सेवालाल महाराज यांनी या अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवला.

त्यांनी समाजाला सांगितले की, “आपल्या स्वाभिमानाशी तडजोड करू नका.” इंग्रजांच्या आमिषांना बळी पडू नका, असा इशारा त्यांनी दिला. त्याचप्रमाणे, त्यांनी तांड्यातील तरुणांना एकत्र करून संरक्षणाचे धडे दिले. अखेर, त्यांच्या या नेतृत्वामुळे इंग्रज अधिकारी देखील सेवालाल महाराजांना घाबरू लागले होते.

जगदंबा मातेची भक्ती आणि आध्यात्मिक अधिष्ठान

​संत सेवालाल महाराज हे केवळ समाजसुधारक नव्हते, तर ते महान आध्यात्मिक शक्तीचे धनी होते. त्यांची आई तुळजापूरच्या जगदंबा मातेची परमभक्त होती. परिणामी, महाराजांना भक्तीचे बाळकडू घरातूनच मिळाले होते. तथापि, त्यांनी कधीही भक्तीचा दिखावा केला नाही.

​महाराजांनी असे शिकवले की, “भक्ती ही कर्मातून व्यक्त व्हायला हवी.” म्हणूनच, त्यांनी ‘सेवा’ या शब्दाला सर्वोच्च स्थान दिले. त्यांचे नाव ‘सेवालाल’ पडण्यामागेही हेच कारण आहे की त्यांनी जनसेवेलाच जनार्दन सेवा मानले. कारण की, दुःखी आणि पिडित लोकांची सेवा करणे हीच खरी ईश्वरभक्ती आहे.

​दुसरीकडे, त्यांनी समाजातील कर्मकांडांना कडाडून विरोध केला. त्यांनी सांगितले की, “देवाला नैवेद्य दाखवण्यापेक्षा भुकेल्या माणसाला अन्न द्या.” त्याचप्रमाणे, त्यांनी प्राण्यांच्या बळी प्रथेला विरोध करून अहिंसेचा मार्ग दाखवला. अखेर, त्यांच्या या विचारांमुळे बंजारा समाजात एक मोठी वैचारिक क्रांती घडून आली.

पोहरादेवी: बंजारा समाजाची काशी

​महाराष्ट्रातील वाशिम जिल्ह्यातील ‘पोहरादेवी’ हे ठिकाण संत सेवालाल महाराजांच्या कार्याचे मुख्य केंद्र बनले. आज या ठिकाणाला ‘बंजारा समाजाची काशी’ म्हणून ओळखले जाते. कारण की, याच भूमीवर महाराजांनी आपल्या आयुष्यातील मोठा काळ व्यतीत केला आणि समाजाला दिशा दिली.

​येथे महाराजांची भव्य समाधी आहे, जिथे दरवर्षी लाखो भाविक नतमस्तक होतात. पोहरादेवीचा इतिहास हा संघर्षाचा आणि भक्तीचा इतिहास आहे. जेव्हा इंग्रजांच्या जाचामुळे तांडे विखुरले जात होते, तेव्हा पोहरादेवीने त्यांना एकत्र बांधून ठेवण्याचे काम केले.

​तथापि, पोहरादेवी केवळ एक धार्मिक स्थळ नाही, तर ते एक सामाजिक क्रांतीचे केंद्र आहे. आजही येथे समाजाच्या हिताचे अनेक मोठे निर्णय घेतले जातात. परिणामी, जगभरातील बंजारा बांधव वर्षातून एकदा तरी या पवित्र भूमीला भेट देणे आपले कर्तव्य मानतात. अखेर, पोहरादेवीचे अस्तित्व हे सेवालाल महाराजांच्या विचारांचे जिवंत प्रतीक आहे.

निसर्ग संवर्धन आणि वन्यजीव रक्षण

​संत सेवालाल महाराज हे खऱ्या अर्थाने निसर्गप्रेमी संत होते. त्यांनी १८ व्या शतकात ‘पर्यावरण रक्षणाचा’ संदेश दिला होता, जो आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा ठरतो. कारण की, बंजारा समाज हा जंगलात आणि डोंगरदऱ्यात राहणारा समाज होता.

​महाराजांनी नियम घातला होता की, “गरज नसताना एकही झाड तोडू नका.” त्याचप्रमाणे, त्यांनी पाण्याची बचत आणि जलसंवर्धनाचे महत्त्व पटवून दिले. “पाणी हेच जीवन आहे आणि त्याचे रक्षण करणे आपले धर्मकर्तव्य आहे,” असे त्यांनी सांगितले. परिणामी, बंजारा तांड्यांच्या आसपास नेहमीच घनदाट झाडी असायची.

​दुसरीकडे, त्यांनी वन्यजीवांच्या शिकारीला कडक विरोध केला. त्यांच्या मते, निसर्गातील प्रत्येक जीवाला जगण्याचा अधिकार आहे. तथापि, मानवाने आपल्या स्वार्थासाठी निसर्गाचा समतोल बिघडवू नये, असा इशारा त्यांनी दिला. अखेर, महाराजांचे हे विचार आजच्या ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’च्या काळात संपूर्ण जगाला मार्गदर्शक ठरत आहेत.

शिक्षण आणि प्रगतीचे आवाहन

​अठराव्या शतकात बंजारा समाजात शिक्षणाचे प्रमाण नगण्य होते. कारण की, सततच्या स्थलांतरामुळे शिक्षणाची कोणतीही शाश्वत सोय नव्हती. तथापि, सेवालाल महाराजांनी ओळखून घेतले होते की, शिक्षणाशिवाय समाज प्रगती करू शकत नाही.

​त्यांनी आपल्या उपदेशातून सांगितले की, “तुमच्या मुलांना शिकवा, तरच ते अन्यायाविरुद्ध लढू शकतील.” म्हणूनच, त्यांनी समाजाला स्थिरावण्याचे आणि एका ठिकाणी राहून मुलांच्या भवितव्याचा विचार करण्याचे आवाहन केले. परिणामी, त्यांच्या प्रेरणेतून अनेक तांड्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व ओळखले.

​त्याचप्रमाणे, त्यांनी ज्ञानाला प्रकाशाची उपमा दिली. “अज्ञान हा सर्वात मोठा अंधार आहे आणि ज्ञान हाच त्याचा नाश करणारा सूर्य आहे,” असे त्यांचे मत होते. दुसरीकडे, त्यांनी महिलांच्या शिक्षणावरही भर दिला. अखेर, त्यांच्या या दूरदृष्टीमुळेच आज बंजारा समाजातील तरुण अधिकारी, डॉक्टर आणि इंजिनिअर म्हणून जगाच्या नकाशावर चमकत आहेत.

महाराजांचे चमत्कार: लोकांचा विश्वास आणि श्रद्धा

​संत सेवालाल महाराजांच्या आयुष्याशी अनेक चमत्कार जोडलेले आहेत. लोक त्यांना साक्षात ईश्वराचा अवतार मानत. कारण की, कठीण काळात त्यांनी अनेकदा तांड्यातील लोकांना संकटातून बाहेर काढले.

​एकदा भीषण दुष्काळ पडला असताना महाराजांनी आपल्या आध्यात्मिक शक्तीने जमिनीतून पाण्याचे झरे निर्माण केले, अशी लोककथा प्रसिद्ध आहे. त्याचप्रमाणे, त्यांनी असाध्य आजार असलेल्या लोकांना केवळ आपल्या स्पर्शाने किंवा आशीर्वादाने बरे केले. तथापि, महाराजांनी कधीही चमत्काराचा वापर स्वतःच्या प्रसिद्धीसाठी केला नाही.

परिणामी, लोक त्यांच्याकडे श्रद्धेने आणि आशेने पाहू लागले. “ज्याचा विश्वास पक्का आहे, त्याला देव पावतो,” असा त्यांचा साध्या आणि सोप्या शब्दांत उपदेश असायचा. अखेर, हे चमत्कार केवळ जादू नसून लोकांचा त्यांच्यावर असलेला अढळ विश्वास होता.

संत सेवालाल महाराज आणि नारीशक्तीचा सन्मान

​बंजारा समाजात महिलांना अत्यंत आदराचे स्थान आहे आणि याचे श्रेय संत सेवालाल महाराजांच्या विचारांना जाते. १८ व्या शतकातील पुरुषप्रधान संस्कृतीत त्यांनी महिलांच्या अधिकारांसाठी आवाज उठवला होता. कारण की, समाजाचा अर्धा भाग असलेल्या महिला प्रगत झाल्याशिवाय तांड्याचा विकास होणे अशक्य होते.

​महाराजांनी आपल्या अनुयायांना शिकवले की, “ज्या घरामध्ये लेकी-सुनांचा सन्मान होतो, तिथेच ईश्वराचा वास असतो.” परिणामी, बंजारा संस्कृतीत महिलांच्या पारंपारिक वेशभूषेपासून ते त्यांच्या निर्णयक्षमतेपर्यंत सर्वच गोष्टींत एक प्रकारचा स्वाभिमान दिसून येतो.

​त्याचप्रमाणे, त्यांनी सती प्रथा आणि हुंडा पद्धतीसारख्या अनिष्ट प्रथांना विरोध केला. तथापि, त्यांनी विधवा विवाहाला प्रोत्साहन दिले आणि स्त्रियांनी देखील तांड्याच्या मुख्य प्रवाहात यावे असा आग्रह धरला. अखेर, आज बंजारा महिला ज्या आत्मविश्वासाने सर्व क्षेत्रांत कार्यरत आहेत, त्यामागे सेवालाल महाराजांची दूरदृष्टी आहे.

महासमाधीचा सोहळा: एका युगाचा अंत की विचारांचा प्रारंभ?

​संत सेवालाल महाराज यांनी आपले संपूर्ण जीवन मानवजातीच्या कल्याणासाठी अर्पण केले. वयाच्या ८० व्या वर्षी, म्हणजे सन १८१९ मध्ये, महाराजांनी रुई (ता. नेर, जि. यवतमाळ) येथे आपली इहलोकीची यात्रा संपवण्याचा निर्णय घेतला.

​ऐतिहासिक नोंदीनुसार, महाराजांनी समाधी घेण्यापूर्वी आपल्या शिष्यांना शेवटचा उपदेश दिला. त्यांनी सांगितले की, “मी देहाने जात असलो तरी, माझ्या विचारांच्या रूपाने मी तुमच्यात सदैव जिवंत राहीन.” परिणामी, त्यांची महासमाधी ही केवळ एक दुःखद घटना नव्हती, तर ती एका नवीन वैचारिक क्रांतीची सुरुवात होती.

​तथापि, त्यांची मुख्य समाधी पोहरादेवी येथे आहे, जिथे त्यांची शक्ती आजही भाविकांना जाणवते. दरवर्षी रामनवमीच्या दिवशी पोहरादेवी येथे मोठी यात्रा भरते. अखेर, महाराजांची समाधी ही कोट्यवधी बंजारा बांधवांसाठी ऊर्जेचे उगमस्थान बनली आहे.

बंजारा कला, साहित्य आणि सेवालाल महाराजांचे योगदान

​बंजारा समाजाची कला आणि साहित्य हे जागतिक स्तरावर अद्वितीय मानले जाते. या कलेला संवर्धित करण्यात सेवालाल महाराजांच्या शिकवणीचा मोठा वाटा आहे. तांड्यातील महिलांनी बनवलेले ‘कशिदाकारी’ (Embroidery) काम हे केवळ वस्त्र नसून ती एक संस्कृती आहे.

​महाराजांनी आपल्या उपदेशातून या पारंपरिक कौशल्यांना जपण्याचे आवाहन केले होते. कारण की, कला हेच समाजाचे वैभव असते. त्याचप्रमाणे, महाराजांच्या जीवनावर आधारित अनेक ‘लमाण’ किंवा ‘गोरमाटी’ लोकगीते आजही तांड्यांमध्ये गायली जातात.

​दुसरीकडे, संत सेवालाल महाराजांच्या विचारांमुळे बंजारा साहित्याला एक नवी दिशा मिळाली. तथापि, त्यांचे विचार केवळ मौखिक परंपरेने पिढ्यानपिढ्या पुढे आले आहेत. अखेर, आजच्या लेखकांनी आणि संशोधकांनी महाराजांच्या या महान कार्याचे दस्तावेजीकरण करणे ही काळाची गरज आहे.

२२ नियमांचे आधुनिक महत्त्व: आजच्या पिढीसाठी मार्गदर्शक

​अनेक लोकांना वाटते की १८ व्या शतकातील नियम आजच्या डिजिटल युगात कसे लागू होतील? पण सेवालाल महाराजांचे २२ नियम हे कालातीत आहेत. कारण की, मानवी मूल्यांना कधीही जुनेपण येत नाही.

• ​आरोग्य: त्यांनी सांगितलेला व्यसनमुक्तीचा नियम आजच्या तरुणांना ड्रग्ज आणि कॅन्सरपासून वाचवू शकतो.
• ​पर्यावरण: ग्लोबल वॉर्मिंगच्या काळात त्यांनी सांगितलेले निसर्ग रक्षण हाच पृथ्वीला वाचवण्याचा एकमेव मार्ग आहे.
• ​सामाजिक समता: आजही समाजात जातीभेद आहे, अशा वेळी महाराजांचा ‘माणुसकीचा धर्म’ हा सर्वात मोठा आधार आहे.

​परिणामी, सेवालाल महाराज केवळ एका समाजाचे संत नसून ते एक ‘ग्लोबल आयकॉन’ आहेत. अखेर, त्यांच्या २२ नियमांचे पालन करणे हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल.

संत सेवालाल महाराज: वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

• ​प्रश्न १: संत सेवालाल महाराज यांची जयंती कधी साजरी केली जाते? उत्तर: संत सेवालाल महाराज यांची जयंती दरवर्षी १५ फेब्रुवारी रोजी मोठ्या उत्साहात साजरी केली जाते. महाराष्ट्र शासनाने ही जयंती ‘शासकीय स्तरावर’ साजरी करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
• ​प्रश्न २: पोहरादेवी तीर्थक्षेत्र कोठे आहे आणि त्याचे महत्त्व काय? उत्तर: पोहरादेवी हे महाराष्ट्रातील वाशिम जिल्ह्यात मानोरा तालुक्यात आहे. हे ठिकाण बंजारा समाजाचे सर्वोच्च श्रद्धास्थान असून येथे संत सेवालाल महाराज यांची मुख्य समाधी आहे.
• ​प्रश्न ३: संत सेवालाल महाराज यांनी कोणत्या भाषेत उपदेश दिला? उत्तर: महाराजांनी आपला सर्व उपदेश बंजारा समाजाच्या ‘गोरमाटी’ या मातृभाषेत दिला. त्यांचे विचार आजही लोकगीतांच्या माध्यमातून जिवंत आहेत.
• ​प्रश्न ४: सेवालाल महाराजांच्या २२ नियमांचा मुख्य उद्देश काय होता? उत्तर: समाजाला अंधश्रद्धा, व्यसनाधीनता आणि अज्ञानातून बाहेर काढून त्यांना सुसंस्कृत, स्वाभिमानी आणि निसर्गप्रेमी बनवणे हा या नियमांचा मुख्य उद्देश होता.
• ​प्रश्न ५: महाराजांनी इंग्रजांच्या कोणत्या कायद्याला विरोध केला होता? उत्तर: इंग्रजांनी बंजारा समाजाला गुन्हेगार ठरवण्यासाठी आणलेल्या ‘क्रिमिनल ट्रायब्स ॲक्ट’ (Criminal Tribes Act) आणि व्यापारावरील निर्बंधांना महाराजांनी कडाडून विरोध केला होता.

निष्कर्ष: सेवालाल महाराजांच्या विचारांचा अखंड दिवा

​संत सेवालाल महाराज हे मानवतेचे पुजारी होते. या ३००० हून अधिक शब्दांच्या सविस्तर ‘प्रीमियम ब्लॉग’ मध्ये आपण त्यांच्या जीवनकार्याचा ‘मायक्रो’ स्तरावर आढावा घेतला. कारण की, अशा थोर महात्म्यांचे कार्य केवळ एका लेखात मावणे शक्य नाही.

​त्यांनी दिलेला ‘सेवा, भक्ती आणि स्वाभिमान’ हा त्रिसूत्री मंत्र आजही आपल्याला प्रेरणा देत आहे. महाराष्ट्राच्या मातीत अशा संतांनी जन्म घेतला, हे आपल्या सर्वांचे भाग्य आहे. तथापि, केवळ जयघोष न करता त्यांच्या २२ नियमांचे आचरण करणे ही आपली जबाबदारी आहे.

​अखेर, जोपर्यंत सूर्य आणि चंद्र आहेत, तोपर्यंत सेवालाल महाराजांचे विचार या जगाला प्रकाश देत राहतील. Mywebstories.com च्या माध्यमातून आमचा हाच नम्र प्रयत्न आहे की, महाराजांचा हा महान इतिहास घराघरात पोहोचावा.

आता तुमची पाळी!

​संत सेवालाल महाराजांचे कोणते वचन तुम्हाला सर्वात जास्त प्रेरणा देते? किंवा तुमच्या गावात महाराजांची जयंती कशी साजरी केली जाते? तुमचे अनुभव खालील कमेंट बॉक्समध्ये (Comment Box) नक्की शेअर करा!

जर ही माहिती तुम्हाला मोलाची वाटली असेल, तर तुमच्या बंजारा तांड्यातील ग्रुपवर आणि मित्रांना हा लेख व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा! कारण की, आपल्या दैवताचा इतिहास जगासमोर येणे हीच खरी सेवा आहे.

पोहरादेवी संस्थानच्या अधिकृत उपक्रमांची माहिती मिळवण्यासाठी येथे क्लिक करा.