स्टीफन हॉकिंग… हे नाव उच्चारताच आपल्या डोळ्यांसमोर येतो तो व्हीलचेअरवर बसलेला, संगणकाच्या सहाय्याने बोलणारा पण आपल्या बुद्धिमत्तेने संपूर्ण विश्वाचे रहस्य उलगडणारा एक महान शास्त्रज्ञ. अल्बर्ट आईनस्टाईन यांच्यानंतरचे सर्वात बुद्धिमान भौतिकशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांच्याकडे पाहिले जाते. शारीरिक मर्यादा असूनही त्यांनी मानवी कल्पनाशक्तीला ज्या उंचीवर नेऊन ठेवले, ते खरोखरच अद्भूत आहे.
या ब्लॉगमध्ये आपण स्टीफन हॉकिंग यांचा जन्म, त्यांचे शिक्षण, त्यांचा आजार आणि विज्ञानाच्या क्षेत्रातील त्यांचे योगदान याबद्दल सविस्तर माहिती घेणार आहोत.
१. जन्म आणि बालपण: प्रतिभेची पहाट
स्टीफन विल्यम हॉकिंग यांचा जन्म ८ जानेवारी १९४२ रोजी इंग्लंडमधील ऑक्सफर्ड येथे झाला. विशेष म्हणजे, याच दिवशी महान शास्त्रज्ञ गॅलीलिओ गॅलीली यांची ३०० वी पुण्यतिथी होती. हॉकिंग यांच्या कुटुंबात शिक्षणाला खूप महत्त्व होते. त्यांचे वडील फ्रँक हॉकिंग हे वैद्यकीय संशोधक होते, तर आई इसाबेल हॉकिंग या राजकीय आणि सामाजिक कार्यात सक्रिय होत्या.
हॉकिंग यांचे बालपण सेंट अल्बान्स येथे गेले. शाळेत असताना ते काही खूप हुशार विद्यार्थी मानले जात नसत. त्यांना त्यांचे मित्र ‘आईनस्टाईन’ म्हणून हाक मारत असत, कारण त्यांना विज्ञानाची आणि गणिताची प्रचंड आवड होती. रेडिओ, घड्याळे किंवा जुनी उपकरणे उघडून ती कशी चालतात, हे पाहण्यात त्यांना विशेष रस होता. हॉकिंग यांच्या बालपणातील ही जिज्ञासू वृत्तीच त्यांना पुढे जगातील सर्वोत्तम शास्त्रज्ञ बनवण्यास कारणीभूत ठरली.
२. ऑक्सफर्ड आणि केंब्रिजमधील शिक्षण
हॉकिंग यांना गणिताची आवड होती, पण ऑक्सफर्ड विद्यापीठात त्यावेळी गणिताचा स्वतंत्र विषय उपलब्ध नव्हता. त्यामुळे वडिलांच्या सांगण्यावरून त्यांनी भौतिकशास्त्र (Physics) हा विषय निवडला. पदवी पूर्ण केल्यानंतर, त्यांना कॉस्मॉलॉजी (विश्वशास्त्र) या विषयात संशोधन करायचे होते, त्यासाठी त्यांनी केंब्रिज विद्यापीठात प्रवेश घेतला.
केंब्रिजमधील काळ हा त्यांच्या आयुष्यातील सर्वात वळण देणारा काळ ठरला. तिथेच त्यांना त्यांच्या जीवनातील सर्वात मोठ्या संकटाचा आणि सर्वात मोठ्या यशाचा सामना करावा लागला. संशोधनादरम्यान त्यांनी विश्वाच्या उत्पत्तीचा आणि ‘बिग बँग’ सिद्धांताचा सखोल अभ्यास सुरू केला. त्यांच्या बुद्धिमत्तेची चमक तिथे सर्वांना दिसू लागली होती.
३. जीवघेणा आजार: ALS चा विळखा
वयाच्या अवघ्या २१ व्या वर्षी हॉकिंग यांना एका दुर्मिळ आजाराने ग्रासले, ज्याचे नाव होते ‘अमायोट्रॉफिक लॅटरल स्क्लेरोसिस’ (ALS). या आजारात शरीरातील स्नायूंवरचे नियंत्रण हळूहळू सुटत जाते. डॉक्टरांनी सांगितले की, हॉकिंग यांच्याकडे जगण्यासाठी फक्त दोन ते तीन वर्षे उरली आहेत.
ही बातमी कोणत्याही तरुणासाठी खचवून टाकणारी होती. काही काळ ते नैराश्यात गेले, पण त्यांच्यातील जिद्द संपली नव्हती. “जेव्हा तुम्हाला समजते की तुमचे आयुष्य लवकरच संपणार आहे, तेव्हा तुम्हाला जाणीव होते की करण्यासारख्या कितीतरी गोष्टी अजून बाकी आहेत,” असे हॉकिंग म्हणत. त्यांनी आपला पूर्ण वेळ आणि ऊर्जा विज्ञानासाठी समर्पित करण्याचा निर्णय घेतला.
४. कृष्णविवर (Black Holes) आणि हॉकिंग रेडिएशन
स्टीफन हॉकिंग यांचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे ‘कृष्णविवर’ किंवा ‘ब्लॅक होल’ या विषयावरील संशोधन. त्या काळापर्यंत असे मानले जात असे की ब्लॅक होल मधून काहीही बाहेर पडू शकत नाही, अगदी प्रकाशही नाही. पण हॉकिंग यांनी हे सिद्ध केले की ब्लॅक होल पूर्णपणे ‘काळे’ नसतात.
त्यांनी गणिती सूत्रांच्या आधारे मांडले की, ब्लॅक होल मधून काही प्रमाणात किरणोत्सर्जन (Radiation) होत असते. यालाच पुढे ‘हॉकिंग रेडिएशन’ (Hawking Radiation) असे नाव देण्यात आले. या शोधामुळे क्वांटम मेकॅनिक्स आणि जनरल रिलेटिव्हिटी या दोन विरुद्ध शाखांना एकत्र आणण्यास मोठी मदत झाली.
कृष्णविवर: पारंपारिक संकल्पना विरुद्ध हॉकिंग रेडिएशन
स्टीफन हॉकिंग यांनी त्यांच्या संशोधनाद्वारे ब्लॅक होलच्या जुन्या संकल्पनांना पूर्णपणे छेद दिला. या दोन्हीमधील फरक आपण खालील मुद्द्यांच्या आधारे समजून घेऊया:
- १. ब्लॅक होलचे स्वरूप (Nature of Black Hole):
- पारंपारिक समज: पूर्वी असे मानले जाई की, ब्लॅक होल हे विश्वातील असे ‘राक्षस’ आहेत जे केवळ गोष्टी गिळंकृत करतात. तिथून प्रकाशदेखील बाहेर पडू शकत नाही.
- हॉकिंग यांचा सिद्धांत: त्यांनी सिद्ध केले की ब्लॅक होल पूर्णपणे ‘काळे’ नसून, त्यातून पुंज भौतिकशास्त्राच्या (Quantum Mechanics) प्रभावामुळे सतत सूक्ष्म किरणोत्सर्जन होत असते. यालाच ‘हॉकिंग रेडिएशन’ म्हणतात.
- २. वस्तुमान आणि आकार (Mass and Size):
- पारंपारिक समज: एकदा पदार्थ आत गेला की ब्लॅक होलचे वस्तुमान फक्त वाढतच राहते किंवा स्थिर राहते.
- हॉकिंग यांचा सिद्धांत: रेडिएशनच्या रूपात ऊर्जा बाहेर पडत असल्यामुळे, कालांतराने ब्लॅक होलचे वस्तुमान कमी होऊ लागते. म्हणजेच ब्लॅक होल हळूहळू ‘आकसतात’ (Shrink होतात).
- ३. ब्लॅक होलचा शेवट (The End of Black Hole):
- पारंपारिक समज: एकदा तयार झालेला ब्लॅक होल विश्वात अनंत काळापर्यंत तसाच अस्तित्वात राहतो, तो कधीही नष्ट होत नाही.
- हॉकिंग यांचा सिद्धांत: वस्तुमान सतत कमी होत गेल्यामुळे, अब्जावधी वर्षांनंतर एक वेळ अशी येते जेव्हा ब्लॅक होलचा प्रचंड स्फोट होतो आणि तो पूर्णपणे नाहीसा होतो. यालाच ‘ब्लॅक होल इव्हॅपोरेशन’ (Black Hole Evaporation) म्हणतात.
५. ‘अ ब्रीफ हिस्टरी ऑफ टाइम’: जागतिक कीर्तीचे पुस्तक
१९८८ मध्ये हॉकिंग यांचे ‘A Brief History of Time’ (काळाचा संक्षिप्त इतिहास) हे पुस्तक प्रकाशित झाले. हे पुस्तक विज्ञानाच्या इतिहासातील एक मैलाचा दगड ठरले. सामान्य माणसालाही विश्वाचे गुढ समजावे, या उद्देशाने त्यांनी हे पुस्तक लिहिले होते.
या पुस्तकाने जगभरात विक्रीचे सर्व विक्रम मोडीत काढले. ‘संडे टाइम्स’च्या बेस्टसेलर यादीत हे पुस्तक सलग २३७ आठवडे टिकून होते. या पुस्तकामुळे हॉकिंग हे केवळ शास्त्रज्ञ न राहता एक जागतिक ‘सेलिब्रिटी’ बनले. कठीण वैज्ञानिक संकल्पना अत्यंत सोप्या भाषेत मांडण्याची त्यांची हातोटी या पुस्तकातून दिसून येते.
६. सिंथसायझर आणि संवादाचे नवे साधन
१९८५ मध्ये स्वित्झर्लंडला गेले असताना हॉकिंग यांना न्यूमोनिया झाला. त्यांची प्रकृती इतकी खालावली की डॉक्टरांनी त्यांना व्हेंटिलेटरवर ठेवले. त्यांचे प्राण वाचवण्यासाठी शस्त्रक्रिया करावी लागली, ज्यात त्यांची बोलण्याची क्षमता कायमची गेली.
आता ते ना चालू शकत होते, ना बोलू शकत होते. पण तंत्रज्ञानाने त्यांना साथ दिली. कॅलिफोर्नियातील एका सॉफ्टवेअर इंजिनिअरने त्यांच्यासाठी ‘इक्वलायझर’ नावाचा प्रोग्राम तयार केला. एका खास स्विचचा वापर करून ते पडद्यावरील शब्द निवडू शकत होते, जे नंतर एका स्पीच सिंथसायझरद्वारे आवाजात रूपांतरित केले जात. हा रोबोटिक आवाजच पुढे त्यांची ओळख बनली.
७. वैयक्तिक जीवन आणि संघर्ष
हॉकिंग यांच्या संघर्षात त्यांच्या पहिल्या पत्नी, जेन वाइल्ड, यांचा मोठा वाटा होता. जेन यांनी हॉकिंग यांच्या आजारपणात त्यांची सावलीसारखी सोबत केली. त्यांना रॉबर्ट, लुसी आणि तिमोथी अशी तीन मुले झाली. हॉकिंग यांचे कौटुंबिक आयुष्य चढ-उतारांनी भरलेले होते, तरीही त्यांनी कधीही आपल्या कामावर त्याचा परिणाम होऊ दिला नाही.
१९९५ मध्ये त्यांनी जेन यांच्यापासून घटस्फोट घेतला आणि आपली नर्स इलेन मेसन यांच्याशी लग्न केले. हे लग्न अकरा वर्षे टिकले. आयुष्याच्या शेवटच्या काळात ते पुन्हा आपल्या मुलांच्या आणि पहिल्या पत्नीच्या जवळ आले. त्यांच्या जीवनावर आधारित ‘द थिअरी ऑफ एव्हरीथिंग’ (The Theory of Everything) हा चित्रपट अत्यंत गाजला.
८. विश्वाची उत्पत्ती आणि ‘बिग बँग’ सिद्धांतावर संशोधन
स्टीफन हॉकिंग यांनी केवळ कृष्णविवरांचाच अभ्यास केला नाही, तर हे संपूर्ण विश्व नेमके कसे निर्माण झाले, यावरही सखोल संशोधन केले. त्यांनी प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ रॉजर पेनरोझ यांच्यासोबत मिळून ‘सिंग्युलॅरिटी’ (Singularity) या संकल्पनेवर काम केले.
त्यांचा सिद्धांत असा सांगतो की, हे अफाट विश्व एका अत्यंत लहान, घन आणि गरम बिंदूपासून (Singularity) सुरू झाले. यालाच आपण ‘बिग बँग’ म्हणतो. हॉकिंग यांनी गणिताच्या आधारे सिद्ध केले की, काळ (Time) आणि अवकाश (Space) यांची सुरुवात या एका बिंदूपासून झाली आहे. त्यांनी मांडलेला ‘नो बाउंड्री प्रपोजल’ (No Boundary Proposal) हा सिद्धांत असे सुचवतो की, विश्वाला कोणतीही कडा किंवा सीमा नाही, जसा पृथ्वीच्या गोलाला अंत नाही.
९. परग्रहावरील जीवसृष्टी आणि मानवाचे भविष्य
हॉकिंग हे केवळ विज्ञानातच रस ठेवत नसत, तर त्यांना मानवजातीच्या भविष्याचीही काळजी होती. त्यांनी वारंवार धोका दिला होता की, जर मानवाला दीर्घकाळ टिकून राहायचे असेल, तर आपल्याला पृथ्वीबाहेर इतर ग्रहांवर वसाहती कराव्या लागतील.
त्यांच्या मते, हवामान बदल (Climate Change), वाढती लोकसंख्या आणि भविष्यातील कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) हे मानवासाठी मोठे धोके ठरू शकतात. त्यांनी ‘ब्रेकथ्रू लिसन’ (Breakthrough Listen) सारख्या प्रकल्पांना पाठिंबा दिला, ज्याचा उद्देश अंतराळात परग्रहावरील प्रगत जीवसृष्टीचा शोध घेणे हा आहे. ते म्हणायचे, “आपण ताऱ्यांकडे पाहायला हवे, पायांकडे नाही.”
१०. पुरस्कार, सन्मान आणि जागतिक ओळख
हॉकिंग यांना त्यांच्या कारकीर्दीत अनेक प्रतिष्ठित पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले. जरी त्यांना ‘नोबेल पुरस्कार’ मिळाला नाही (कारण हॉकिंग रेडिएशनचे अद्याप प्रत्यक्ष प्रायोगिक पुरावे मिळालेले नाहीत), तरीही त्यांचे योगदान नोबेलपेक्षा कमी नाही.
त्यांच्या काही महत्त्वाच्या पुरस्कारांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:
अल्बर्ट आईनस्टाईन पदक (१९७८): सैद्धांतिक भौतिकशास्त्रातील योगदानासाठी.
फिल्ड्स मेडल: गणितातील सर्वोच्च सन्मान.
प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम (२००९): अमेरिकेचा सर्वोच्च नागरी सन्मान, जो त्यांना बराक ओबामा यांच्या हस्ते मिळाला.
लुकासियन प्रोफेसर: केंब्रिज विद्यापीठातील ही तीच खुर्ची आहे, ज्यावर एकेकाळी सर आयझॅक न्यूटन बसले होते.
११. स्टीफन हॉकिंग यांचे प्रेरणादायी विचार
हॉकिंग यांनी केवळ गणिताची सूत्रे मांडली नाहीत, तर जगाला जगण्याचे एक नवीन तत्त्वज्ञान दिले. त्यांचे विचार आजही लाखो तरुणांना संकटात लढण्याची प्रेरणा देतात.
त्यांच्या काही प्रसिद्ध वाक्यांचा आढावा घेऊया:
१) “बुद्धिमत्ता म्हणजे परिस्थितीनुसार स्वतःला बदलण्याची क्षमता होय.”
२) “आयुष्य कितीही कठीण वाटले तरी, तिथे नेहमीच काहीतरी असते जे तुम्ही करू शकता आणि त्यात यशस्वी होऊ शकता.”
३) “माझ्या शारीरिक मर्यादांमुळे मला विश्वाच्या गूढतेचा शोध घेण्यापासून कोणीही रोखू शकले नाही.”
१२. महापरिनिर्वाण: एका युगाचा अंत
१४ मार्च २०१८ रोजी, वयाच्या ७६ व्या वर्षी स्टीफन हॉकिंग यांनी या जगाचा निरोप घेतला. योगायोगाने ही तारीख अल्बर्ट आईनस्टाईन यांची जयंती (१४ मार्च) आणि ‘पाय डे’ (Pi Day) आहे. ज्या डॉक्टरांनी त्यांना वयाच्या २१ व्या वर्षी फक्त २ वर्षे दिली होती, त्या डॉक्टरांना खोटे ठरवत त्यांनी ५० हून अधिक वर्षे विज्ञानाची सेवा केली.
लंडनच्या ‘वेस्टमिन्स्टर ॲबे’ मध्ये सर आयझॅक न्यूटन आणि डार्विन यांच्या समाधीजवळच हॉकिंग यांच्या अस्थींचे विसर्जन करण्यात आले.
त्यांच्या थडग्यावर त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध समीकरण S = \frac{Akc^{3}}{4\hbar G} (ब्लॅक होल एन्ट्रॉपीचे सूत्र) कोरलेले आहे.
निष्कर्ष:
शून्यातून विश्व निर्माण करणारा योद्धा
स्टीफन हॉकिंग यांचे जीवन हे केवळ एका शास्त्रज्ञाचे जीवन नव्हते, तर ते मानवी इच्छाशक्तीचे प्रतीक होते. एक व्यक्ती जिचे शरीर पूर्णपणे निकामी झाले होते, पण जिचे मन संपूर्ण विश्वात विहार करत होते. त्यांनी दाखवून दिले की, जर तुमच्याकडे जिद्द असेल, तर विश्वाचे कोणतेही रहस्य तुमच्यापासून लपून राहू शकत नाही.
आज हॉकिंग आपल्यात नाहीत, पण त्यांनी दिलेले ज्ञान आणि प्रेरणा सदैव मानवजातीला मार्गदर्शन करत राहील.
तुमची प्रतिक्रिया काय आहे?
तुम्हाला स्टीफन हॉकिंग यांचा कोणता शोध किंवा कोणता विचार सर्वात जास्त आवडतो? हे आम्हाला कमेंट्समध्ये नक्की सांगा! जर हा लेख तुम्हाला प्रेरणादायी वाटला असेल, तर तुमच्या मित्रांसोबत आणि सोशल मीडियावर नक्की शेअर करा. अशाच नवनवीन माहितीसाठी आमच्या mywebstories.com ब्लॉगला फॉलो करा.
या विषयावर अधिक माहिती हवी असल्यास किंवा दुसऱ्या एखाद्या शास्त्रज्ञाबद्दल वाचायचे असल्यास खाली नक्की कळवा!