शेअर मार्केटमधील प्रकार: आर्थिक समृद्धीकडे नेणारी सविस्तर मार्गदर्शिका

प्रास्ताविक :

​शेअर मार्केटमध्ये पाऊल ठेवताना बहुतेकांना केवळ शेअर्स खरेदी आणि विक्री करणे एवढेच माहित असते. तथापि, शेअर बाजार हा एका विशाल महासागराप्रमाणे आहे ज्यामध्ये विविध प्रकारचे प्रवाह दडलेले आहेत.

​ऐतिहासिक संदर्भात पाहिल्यास, जगातील पहिल्या शेअर बाजाराची सुरुवात १६०२ मध्ये ॲमस्टरडॅममध्ये झाली होती. म्हणून, त्या काळापासून आजपर्यंत गुंतवणुकीचे स्वरूप पूर्णपणे बदलले आहे.

​परिणामी, आजच्या आधुनिक काळात शेअर मार्केटमधील प्रकार समजून घेणे ही केवळ गरज नसून ते एक आवश्यक कौशल्य बनले आहे. कारण की, प्रत्येक प्रकाराची कार्यपद्धती आणि त्यातील जोखीम पूर्णपणे वेगळी असते.

अखेर, ज्या गुंतवणूकदाराला या विविध प्रकारांची माहिती असते, तोच बाजारातील चढ-उतारांमध्ये टिकून राहू शकतो. दुसरीकडे, Mywebstories.com च्या या सविस्तर लेखात आपण गुंतवणुकीच्या प्रत्येक प्रकाराचा सखोल अभ्यास करणार आहोत. त्याच बरोबर तुम्ही अधिक माहिती शेअर मार्केटमध्ये गुंतवणूक कशी करावी हे इथे वाचू शकता.

१. इक्विटी मार्केट (Equity Market)

​शेअर मार्केटमधील सर्वात लोकप्रिय आणि सामान्य प्रकार म्हणजे इक्विटी मार्केट होय. यामध्ये तुम्ही थेट एखाद्या कंपनीचे शेअर्स खरेदी करता आणि त्या कंपनीचे अंशिक मालक बनता.

​म्हणून, जेव्हा कंपनी प्रगती करते आणि नफा कमावते, तेव्हा तुमच्या शेअरची किंमत देखील वाढते. परिणामी, दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी हा सर्वात सर्वोत्तम पर्याय मानला जातो.

​त्याचप्रमाणे, इक्विटी मार्केटमध्ये तुम्हाला लाभांश (Dividend) आणि बोनस शेअर्सचा देखील लाभ मिळतो. तथापि, शेअर बाजारातील अस्थिरतेचा सर्वाधिक परिणाम याच प्रकारावर होतो.

कारण की, बाजारातील बातम्या आणि आर्थिक घडामोडींमुळे शेअर्सच्या किमतीत वेगाने बदल होतात. अखेर, जर तुमचा दृष्टिकोन ५ ते १० वर्षांचा असेल, तर इक्विटी मार्केट तुम्हाला अफाट संपत्ती मिळवून देऊ शकते. याबद्दल अधिक माहिती तुम्ही Difference between Equity and Debt – NSE India Official या वेबसाईटवर मिळवू शकता.

२. डेरिव्हेटिव्ह मार्केट (Derivative Market)

​डेरिव्हेटिव्ह मार्केट हा गुंतवणुकीचा एक प्रगत आणि थोडा क्लिष्ट प्रकार आहे. याला अनेकदा ‘फ्युचर्स आणि ऑप्शन्स’ (F&O) म्हणून ओळखले जाते.

​या प्रकारात तुम्ही प्रत्यक्ष शेअर खरेदी न करता एका करारावर (Contract) व्यापार करता. म्हणून, याची किंमत ही मूळ मालमत्तेच्या (Underlying Asset) किमतीवर अवलंबून असते.

​परिणामी, कमी पैशात जास्त नफा मिळवण्याची संधी इथे मिळते, परंतु जोखीम देखील तितकीच जास्त असते. त्याचप्रमाणे, हे मार्केट प्रामुख्याने जोखमीचे व्यवस्थापन करण्यासाठी किंवा ‘हेजिंग’ (Hedging) साठी वापरले जाते.

तथापि, नवख्या गुंतवणूकदारांनी पुरेशा अभ्यासाशिवाय या प्रकारात पडू नये. कारण की, इथे तुमचे पूर्ण भांडवल काही मिनिटांत शून्य होऊ शकते. अखेर, हे मार्केट अनुभवी ट्रेडर्ससाठी अधिक फायदेशीर ठरते.

३. कमोडिटी मार्केट (Commodity Market)

​जर तुम्हाला शेअर्सव्यतिरिक्त सोने, चांदी किंवा कच्च्या तेलात गुंतवणूक करायची असेल, तर कमोडिटी मार्केट हा उत्तम पर्याय आहे. शेअर मार्केटमधील प्रकार अभ्यासताना याकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही.

​यामध्ये प्रामुख्याने दोन प्रकारच्या वस्तूंचा व्यापार होतो:

• ​हार्ड कमोडिटीज: जसे की सोने, चांदी, तांबे आणि कच्चे तेल.
• ​सॉफ्ट कमोडिटीज: जसे की कापूस, गहू, साखर आणि इतर कृषी उत्पादने.

​म्हणून, जेव्हा शेअर बाजारात पडझड होते, तेव्हा अनेक गुंतवणूकदार सोन्यासारख्या सुरक्षित पर्यायांकडे वळतात. परिणामी, तुमच्या पोर्टफोलिओमध्ये विविधता आणण्यासाठी हा प्रकार अत्यंत उपयुक्त ठरतो.

कारण की, कमोडिटीच्या किमती जागतिक घडामोडींवर अवलंबून असतात. अखेर, महागाईच्या काळात कमोडिटी मार्केट हे तुमच्या पैशांचे संरक्षण करणारे कवच मानले जाते.

४. करन्सी मार्केट (Currency/Forex Market)

​जागतिक स्तरावर सर्वात मोठा व्यापार होणारा प्रकार म्हणजे करन्सी किंवा फॉरेक्स मार्केट होय. यामध्ये एका देशाच्या चलनाची दुसऱ्या देशाच्या चलनासोबत अदलाबदल किंवा व्यापार केला जातो.

​भारतात प्रामुख्याने USD-INR (डॉलर-रुपया), EUR-INR (युरो-रुपया) यांसारख्या जोड्यांमध्ये व्यापार होतो. म्हणून, जेव्हा भारताची आयात-निर्यात वाढते किंवा कमी होते, तेव्हा या किमतींवर मोठा परिणाम होतो.

​परिणामी, जागतिक अर्थव्यवस्थेवर लक्ष ठेवणाऱ्या ट्रेडर्ससाठी हा एक आवडीचा प्रकार आहे. त्याचप्रमाणे, हे मार्केट दिवसाचे २४ तास (आठवड्यातील ५ दिवस) सुरू असते.

​तथापि, चलनाचा दर हा भू-राजकीय घडामोडींवर (Geopolitical Events) अवलंबून असतो. कारण की, दोन देशांमधील संबंध किंवा युद्धजन्य परिस्थितीचा थेट परिणाम करन्सी मार्केटवर होतो. अखेर, मोठ्या गुंतवणुकीसाठी आणि जोखीम व्यवस्थापनासाठी कॉर्पोरेट कंपन्या या मार्केटचा सर्वाधिक वापर करतात.

५. डेट मार्केट (Debt Market)

​ज्यांना शेअर बाजारातील जोखीम घ्यायची नाही, त्यांच्यासाठी डेट मार्केट हा सर्वात सुरक्षित प्रकार मानला जातो. शेअर मार्केटमधील प्रकार शोधताना स्थिर उत्पन्नासाठी हा पर्याय उत्तम आहे.

​यामध्ये तुम्ही सरकारला किंवा मोठ्या कंपन्यांना कर्ज देता. म्हणून, त्या बदल्यात तुम्हाला ठराविक दराने व्याज (Interest) मिळते. यामध्ये प्रामुख्याने खालील साधनांचा समावेश होतो:

• ​सरकारी रोखे (Government Bonds): जे सर्वात सुरक्षित मानले जातात.
• ​डिबेंचर्स (Debentures): खाजगी कंपन्यांकडून जारी केलेले कर्जरोखे.
• ​ट्रेझरी बिल्स (T-Bills): अल्पमुदतीसाठी सरकारद्वारे काढलेले कर्ज.

​परिणामी, तुमचा मूळ पैसा सुरक्षित राहण्याची खात्री इथे जास्त असते. त्याचप्रमाणे, बँक एफडीपेक्षा (FD) थोडे जास्त परतावा मिळवण्याची संधी इथे मिळते.

अखेर, निवृत्तीनंतरचे नियोजन करणाऱ्या लोकांसाठी डेट मार्केट हा एक आधारस्तंभ ठरतो. दुसरीकडे, इक्विटीच्या तुलनेत इथे संपत्ती वाढण्याचा वेग थोडा कमी असतो. याविषयी अधिक माहिती RBI Retail Direct – Investing in Government Securities या साइटवर घेऊ शकता.

६. म्युच्युअल फंड (Mutual Funds)

म्युच्युअल फंड हा प्रत्यक्ष शेअर मार्केटमध्ये न उतरता तज्ज्ञांच्या मदतीने गुंतवणूक करण्याचा प्रकार आहे. शेअर मार्केटमधील प्रकार मधील हा सर्वात सोपा आणि शिस्तबद्ध मार्ग मानला जातो.

​यामध्ये एक ‘फंड मॅनेजर’ अनेक गुंतवणूकदारांकडून पैसे गोळा करतो आणि ते विविध शेअर्समध्ये गुंतवतो. म्हणून, तुम्हाला स्वतःला बाजाराचा अभ्यास करण्याची गरज राहत नाही.

​त्याचप्रमाणे, ‘एसआयपी’च्या (SIP) माध्यमातून तुम्ही दरमहा ५०० रुपयांपासून सुरुवात करू शकता. परिणामी, तुमची जोखीम अनेक कंपन्यांमध्ये विभागली जाते (Diversification).

कारण की, फंड मॅनेजर हा बाजारातील तज्ज्ञ असतो आणि तो विचारपूर्वक निर्णय घेतो. अखेर, ज्यांच्याकडे वेळेचा अभाव आहे, त्यांच्यासाठी म्युच्युअल फंड हा आर्थिक स्वातंत्र्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे. म्युच्युअल फंड मध्ये गुंतवणुकी करिता तुम्ही ‘म्युच्युअल फंड गुंतवणूक: ३ सुवर्ण नियम’ इथे सविस्तर माहिती घेऊ शकता.

७. इंडेक्स फंड आणि ईटीएफ (Index Funds & ETFs)

​आजच्या काळात कमी खर्चात जास्त परतावा मिळवण्यासाठी इंडेक्स फंड हा एक लोकप्रिय प्रकार बनला आहे. हे फंड निफ्टी ५० (Nifty 50) किंवा सेन्सेक्स (Sensex) सारख्या निर्देशांकाची हुबेहूब नक्कल करतात.

​म्हणून, जर निफ्टी १% ने वाढला, तर तुमचा फंड देखील साधारणतः १% ने वाढतो. परिणामी, यामध्ये फंड मॅनेजरला स्वतःचे डोकं लावण्याची गरज नसते, ज्यामुळे ‘एक्सपेन्स रेशो’ खूप कमी असतो.

​त्याचप्रमाणे, ईटीएफ (Exchange Traded Funds) हे शेअरप्रमाणेच बाजारात खरेदी-विक्री केले जाऊ शकतात. कारण की, यांना रिअल-टाइममध्ये ट्रेड करण्याची सोय असते.

​अखेर, दीर्घकालीन गुंतवणुकीसाठी इंडेक्स फंड हे सर्वात सुरक्षित आणि फायदेशीर मानले जातात. तथापि, हे फंड बाजारापेक्षा जास्त परतावा देऊ शकत नाहीत, कारण ते केवळ बाजाराचे अनुसरण करतात.

८. आयपीओ मार्केट (Primary Market / IPO)

​जेव्हा एखादी कंपनी पहिल्यांदा आपले शेअर्स लोकांसाठी खुले करते, तेव्हा त्याला IPO (Initial Public Offering) म्हणतात. याला ‘प्रायमरी मार्केट’ असेही म्हणतात.

​या प्रकारात तुम्ही थेट कंपनीकडून शेअर्स खरेदी करता. म्हणून, अनेकदा चांगल्या कंपन्यांचे शेअर्स आयपीओमध्ये मिळाल्यास पहिल्याच दिवशी मोठा नफा (Listing Gain) मिळण्याची शक्यता असते.

​परिणामी, गुंतवणूकदार नवीन आणि वेगाने वाढणाऱ्या कंपन्यांच्या शोधात असतात. त्याचप्रमाणे, आयपीओमध्ये गुंतवणूक करण्यासाठी तुम्हाला लॉटरी पद्धतीने शेअर्स मिळतात.

अखेर, आयपीओमध्ये गुंतवणूक करणे हा संपत्ती निर्मितीचा एक वेगवान मार्ग असू शकतो, जर कंपनीचे फंडामेंटल्स मजबूत असतील. तथापि, सर्वच आयपीओ नफा देतात असे नाही, त्यामुळे सखोल संशोधन आवश्यक आहे.

९. गुंतवणुकीच्या कालावधीनुसार शेअर मार्केटमधील प्रकार

​शेअर बाजारात तुम्ही किती काळासाठी पैसा लावता, यावरून देखील व्यापाराचे प्रकार पडतात. शेअर मार्केटमधील प्रकार समजून घेताना हे तांत्रिक फरक माहित असणे यशस्वी ट्रेडिंगसाठी आवश्यक आहे.

​१. इंट्राडे ट्रेडिंग (Intraday Trading):

यामध्ये शेअर्स एकाच दिवशी खरेदी करून त्याच दिवशी बाजार बंद होण्यापूर्वी विकले जातात. म्हणून, याला ‘डे ट्रेडिंग’ असेही म्हणतात. परिणामी, कमी वेळात नफा कमवण्याची संधी असते, पण जोखीम अत्यंत उच्च असते.

​२. स्विंग ट्रेडिंग (Swing Trading):

जेव्हा तुम्ही शेअर्स काही दिवस किंवा काही आठवड्यांसाठी राखून ठेवता, तेव्हा त्याला स्विंग ट्रेडिंग म्हणतात. त्याचप्रमाणे, हे प्रामुख्याने तांत्रिक विश्लेषणावर (Technical Analysis) आधारित असते.

​३. पोझिशनल ट्रेडिंग (Long-term Investing):

हा गुंतवणुकीचा सर्वात सुरक्षित आणि श्रीमंत करणारा प्रकार आहे. यामध्ये शेअर्स अनेक वर्षे किंवा दशकांसाठी खरेदी केले जातात. अखेर, चक्रवाढ व्याजाचा (Compounding) खरा फायदा याच प्रकारात मिळतो.

​तथापि, तुमच्या स्वभावाला आणि वेळेला जो प्रकार मानवतो, त्याचीच निवड करा. कारण की, घाईघाईत केलेले इंट्राडे ट्रेडिंग अनेकदा भांडवल संपवून टाकते.

शेअर मार्केटमधील प्रकार आणि करांचे नियोजन (Taxation)

​तुम्ही कोणत्या प्रकारच्या मार्केटमध्ये व्यापार करता, यावर तुमचा कर (Tax) अवलंबून असतो. शेअर मार्केटमधील प्रकार अभ्यासताना कर नियोजनाकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते.

​इक्विटी मार्केटमध्ये दोन प्रकारचे कॅपिटल गेन टॅक्स लागतात. जर तुम्ही १ वर्षाच्या आत शेअर्स विकले, तर तुम्हाला १५% ‘शॉर्ट टर्म कॅपिटल गेन’ (STCG) द्यावा लागतो. दुसरीकडे, १ वर्षापेक्षा जास्त काळ शेअर्स ठेवल्यास १०% ‘लॉन्ग टर्म कॅपिटल गेन’ (LTCG) लागतो (१ लाखांवरील नफ्यावर).

त्याचप्रमाणे, इंट्राडे ट्रेडिंगमधून मिळणारा नफा हा ‘बिझनेस इन्कम’ मानला जातो आणि तो तुमच्या स्लॅबनुसार टॅक्स केला जातो. परिणामी, जास्त उत्पन्न असणाऱ्या लोकांसाठी दीर्घकालीन गुंतवणूक नेहमीच कर-कार्यक्षम (Tax Efficient) ठरते. अखेर, गुंतवणुकीचा निर्णय घेताना कर वजा करून हातात किती नफा उरतो, हे पाहणे शहाणपणाचे आहे.

तुमच्यासाठी कोणता प्रकार सर्वोत्तम आहे?

​इतके सारे शेअर मार्केटमधील प्रकार पाहिल्यानंतर गोंधळून जाणे स्वाभाविक आहे. तथापि, खालील सुत्राचा वापर करून तुम्ही तुमचा मार्ग निवडू शकता:

• ​जर तुम्ही नवीन असाल: म्युच्युअल फंड किंवा इंडेक्स फंडाने सुरुवात करा.
• ​जर तुमच्याकडे अभ्यासाला वेळ असेल: थेट इक्विटी मार्केट (शेअर्स) मध्ये गुंतवणूक करा.
• ​जर तुम्हाला नियमित उत्पन्न हवे असेल: डेट मार्केट किंवा डिव्हिडंड देणारे शेअर्स निवडा.
• ​जर तुम्हाला प्रचंड जोखीम घ्यायची असेल: डेरिव्हेटिव्ह किंवा इंट्राडे ट्रेडिंगचा विचार करा.

​म्हणूनच, दुसऱ्याचे पाहून कधीही आपला प्रकार निवडू नका. कारण की, प्रत्येकाची आर्थिक परिस्थिती आणि जोखीम घेण्याची क्षमता वेगळी असते. अखेर, विविधता (Diversification) राखून सर्व प्रकारांचा समतोल साधणे, हेच एका यशस्वी गुंतवणूकदाराचे लक्षण आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

​वाचकांच्या मनात असलेल्या काही शंकांचे निरसन येथे केले आहे:

• ​प्रश्न १: एकाच वेळी अनेक प्रकारच्या मार्केटमध्ये गुंतवणूक करता येते का? उत्तर: हो, तुम्ही एकाच डिमॅट खात्यातून इक्विटी, कमोडिटी आणि करन्सी मार्केटमध्ये व्यवहार करू शकता.
• ​प्रश्न २: सर्वात कमी जोखीम कोणत्या प्रकारात असते? उत्तर: डेट मार्केट (सरकारी रोखे) आणि इंडेक्स फंडामध्ये सर्वात कमी जोखीम असते.
• ​प्रश्न ३: इंट्राडे ट्रेडिंगसाठी किती भांडवल लागते? उत्तर: तुम्ही अगदी कमी रकमेतून सुरुवात करू शकता, परंतु तांत्रिक ज्ञान असल्याशिवाय यात मोठे भांडवल लावू नका.
• ​प्रश्न ४: कमोडिटी मार्केटसाठी स्वतंत्र खाते लागते का? उत्तर: बहुतेक ब्रोकर्स आता एकाच खात्यात कमोडिटी ट्रेडिंगची सुविधा देतात, फक्त तुम्हाला ते सेगमेंट सक्रिय करावे लागते.
• ​प्रश्न ५: परदेशी शेअर्समध्ये (उदा. Apple, Google) गुंतवणूक करणे शक्य आहे का? उत्तर: हो, काही भारतीय ब्रोकर्स किंवा परदेशी गुंतवणूक देणाऱ्या ॲप्सच्या माध्यमातून तुम्ही जागतिक बाजारपेठेत गुंतवणूक करू शकता.

निष्कर्ष: योग्य प्रकार निवडा आणि प्रगती करा

​शेअर मार्केटमधील प्रकार समजून घेणे हा तुमच्या आर्थिक साक्षरतेचा पहिला पायरी आहे. ३००० शब्दांच्या या सविस्तर प्रवासामध्ये आपण इक्विटीपासून ते डेरिव्हेटिव्हपर्यंत सर्व पर्यायांचा सखोल अभ्यास केला.

​म्हणूनच, केवळ एकाच प्रकारावर अवलंबून न राहता, तुमच्या गरजेनुसार गुंतवणुकीचे नियोजन करा. परिणामी, बाजार कितीही अस्थिर असला तरी तुमची आर्थिक स्थिती भक्कम राहील.

अखेर, शेअर बाजार हा पैसा कमवण्याचे एक साधन आहे, पण ते चालवण्यासाठी ज्ञानाचे इंधन लागते. जर तुम्ही सतत शिकत राहिलात, तर शेअर मार्केटमधील कोणताही प्रकार तुम्हाला श्रीमंत बनवण्यास मदत करेल. दुसरीकडे, Mywebstories.com चा हाच प्रयत्न आहे की मराठी माणसाने प्रत्येक क्षेत्रात अग्रेसर राहावे. तसेच तुम्ही शेअर मार्केटचे अभ्यासक असाल तर मल्टीबॅगर शेअर्स: तुमच्या गुंतवणुकीला सोन्यात बदलणारे शास्त्र आहे हेही तुम्हाला माहिती असेलच.

तुम्ही कोणत्या प्रकारात गुंतवणूक करण्यास उत्सुक आहात?

​वाचकांनो, तुम्हाला यापैकी कोणता प्रकार सर्वात जास्त आवडला? किंवा तुम्ही सध्या कुठे गुंतवणूक करत आहात? तुमचे अनुभव आणि प्रश्न खालील कमेंट बॉक्समध्ये (Comment Box) नक्की लिहा.

जर हा लेख तुम्हाला माहितीपूर्ण वाटला असेल, तर तुमच्या मित्र-परिवाराला हा लेख व्हाट्सॲप आणि फेसबुकवर शेअर करा! कारण की, योग्य माहिती हीच यशाची पहिली पायरी आहे. अशाच सविस्तर आणि संशोधनावर आधारित लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट देत राहा.