प्रास्ताविक :
”मराठी मातीचा अभिमान आणि मराठी भाषेचा स्वाभिमान” जर कोणाच्या शब्दांतून सर्वात प्रभावीपणे व्यक्त झाला असेल, तर ते नाव म्हणजे विष्णू वामन शिरवाडकर. अवघ्या महाराष्ट्राला ते ‘कुसुमाग्रज’ या नावाने परिचित आहेत. कुसुमाग्रज हे केवळ एक कवी नव्हते, तर ते एक विचार होते, एक क्रांती होती. त्यांच्या कवितांनी गुलामीविरुद्ध आवाज उठवला, तर त्यांच्या नाटकांनी मानवी मनातील खोल शोकांतिका मांडली. २७ फेब्रुवारी हा त्यांचा जन्मदिवस आपण ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ म्हणून साजरा करतो, यातच त्यांच्या महानतेचे दर्शन घडते. आजच्या या विशेष लेखात आपण या महान ज्ञानपीठ विजेत्या साहित्यिकाचा बालपणापासून ते जागतिक कीर्तीच्या शिखरापर्यंतचा प्रवास सविस्तरपणे जाणून घेणार आहोत.
१. जन्म आणि बालपण: एका प्रतिभेचा उदय
वि. वा. शिरवाडकर यांचा जन्म २७ फेब्रुवारी १९१२ रोजी पुण्यात झाला. त्यांचे मूळ नाव ‘गजानन रंगनाथ शिरवाडकर’ असे होते, परंतु नंतर ते विष्णू वामन शिरवाडकर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
- कुटुंब आणि नाव: त्यांच्या वडिलांचे नाव वामन शिरवाडकर होते. शिरवाडकरांना एक बहीण होती, जिचे नाव ‘कुसुम’ होते. कुसुमाचा मोठा भाऊ (अग्रज) म्हणून त्यांनी स्वतःला ‘कुसुमाग्रज’ हे टोपणनाव घेतले, जे पुढे साहित्याच्या जगात अजरामर झाले.
- शिक्षण: त्यांचे प्राथमिक शिक्षण पिंपळगाव येथे झाले आणि माध्यमिक शिक्षण नाशिकच्या न्यू इंग्लिश स्कूलमध्ये झाले. नाशिकच्या एच.पी.टी. कॉलेजमधून त्यांनी बी.ए. पूर्ण केले. नाशिकच्या भूमीने त्यांच्या साहित्यावर मोठे संस्कार केले.
- संवेदनशीलता: लहानपणापासूनच त्यांना वाचनाची आणि लेखनाची ओढ होती. समाजातील अन्यायाविरुद्ध चीड त्यांच्यात बालपणीच निर्माण झाली होती, जी पुढे त्यांच्या ‘विशाखा’ सारख्या संग्रहातून बाहेर पडली.
२. कुसुमाग्रज आणि क्रांतीचे काव्य: ‘विशाखा’चा काळ
कुसुमाग्रजांची ओळख खऱ्या अर्थाने निर्माण झाली ती त्यांच्या ‘विशाखा’ या काव्यसंग्रहामुळे. १९४२ च्या स्वातंत्र्य चळवळीच्या काळात हा संग्रह प्रकाशित झाला आणि त्याने संपूर्ण महाराष्ट्र पेटवून दिला.
- जागा हो आता: त्यांच्या कवितांनी पारतंत्र्यात असलेल्या भारतीयांना जागे करण्याचे काम केले. ‘क्रांतीचा जयजयकार’ ही त्यांची कविता आजही अंगावर शहारे आणते.
- सामाजिक बांधिलकी: ते केवळ निसर्गकवी नव्हते, तर ते समाजातील दीन-दलितांच्या दुःखाला वाचा फोडणारे कवी होते. त्यांच्या कवितांमध्ये शोषितांबद्दल कणव आणि शोषकांविरुद्ध धगधगता अंगार होता.
- साहित्यातील स्थान: विशाखा या एकाच संग्रहाने त्यांना मराठीतील ‘युगप्रवर्तक कवी’ म्हणून प्रस्थापित केले. हा संग्रह आधुनिक मराठी काव्यातील एक महत्त्वाचा मैलाचा दगड मानला जातो.
३. नटसम्राट: नाटकाचा महामेरू
कुसुमाग्रजांनी केवळ कविताच नाही, तर नाटकाच्या क्षेत्रातही इतिहास घडवला. त्यांचे ‘नटसम्राट’ हे नाटक मराठी रंगभूमीवरील एक ‘मॅग्नम ओपस’ (सर्वश्रेष्ठ कृती) मानले जाते.
गणपतराव बेलवलकर: एक अजरामर पात्र
शेक्सपिअरच्या ‘किंग लिअर’वरून प्रेरित असलेल्या या नाटकाने मानवी नात्यातील विसंगती आणि वृद्धत्वातील हतबलता अत्यंत प्रभावीपणे मांडली.
- संवाद: “कुणी घर देता का घर?” हा नटसम्राटमधील संवाद आजही प्रेक्षकांच्या डोळ्यांत पाणी आणतो. त्यांची संवादफेक आणि शब्दांची निवड इतकी अचूक होती की, ते नाटक केवळ नाटक न राहता एक अनुभव बनले.
- प्रतिभा: या नाटकामुळे त्यांना ‘साहित्य अकादमी’ पुरस्कार मिळाला. हे नाटक आजही अनेक भाषांमध्ये अनुवादित झाले असून त्याचे प्रयोग जगभर होतात.
- अष्टपैलुत्व: कुसुमाग्रजांनी ‘वीज म्हणाली धरतीला’, ‘ययाती आणि देवयानी’ यांसारखी अनेक ऐतिहासिक आणि पौराणिक नाटके लिहून मराठी रंगभूमी समृद्ध केली.
४. ज्ञानपीठ पुरस्कार आणि जागतिक गौरव
वि. स. खांडेकरांनंतर मराठी साहित्याला दुसरा ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ मिळवून देण्याचा मान कुसुमाग्रजांनी पटकावला. १९८७ मध्ये त्यांना भारतीय साहित्यातील या सर्वोच्च सन्मानाने गौरविण्यात आले.
- साहित्यातील योगदान: हा पुरस्कार केवळ एका पुस्तकासाठी नव्हता, तर त्यांच्या संपूर्ण साहित्यिक कारकिर्दीसाठी होता. त्यांच्या कविता, नाटके, कादंबऱ्या आणि कथांनी मराठी साहित्याची जी सेवा केली, त्याची ही पोचपावती होती.
- पुरस्काराचे पडसाद: जेव्हा कुसुमाग्रजांना ज्ञानपीठ जाहीर झाले, तेव्हा संपूर्ण महाराष्ट्रात दिवाळीसारखा उत्साह होता. नाशिकच्या त्यांच्या ‘विशाखा’ बंगल्यावर चाहत्यांची मोठी गर्दी झाली होती.
- नम्रता: एवढा मोठा सन्मान मिळूनही कुसुमाग्रज अत्यंत साधे आणि नम्र राहिले. त्यांनी नेहमीच स्वतःपेक्षा साहित्याला आणि समाजाला मोठे मानले.
५. मराठी भाषा गौरव दिन: २७ फेब्रुवारीचे महत्त्व
महाराष्ट्र सरकारने कुसुमाग्रजांचा जन्मदिवस ‘मराठी भाषा गौरव दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. हा त्यांच्या महानतेचा सर्वात मोठा पुरावा आहे.
- भाषेवरचे प्रेम: कुसुमाग्रजांनी नेहमीच मराठी भाषेच्या संवर्धनासाठी आग्रह धरला. “मराठी ही केवळ बोलण्याची भाषा नाही, तर ती जगण्याची रीत आहे,” असे त्यांचे मानणे होते.
- सांस्कृतिक वारसा: आज दरवर्षी २७ फेब्रुवारीला शाळा, महाविद्यालये आणि शासकीय संस्थांमध्ये मराठी भाषेचा गौरव केला जातो. या निमित्ताने कुसुमाग्रजांच्या कवितांचे वाचन आणि त्यांच्या नाटकांचे प्रयोग केले जातात.
- नव्या पिढीला प्रेरणा: आजच्या इंग्रजीच्या प्रभावाखालील युगात कुसुमाग्रजांचे साहित्य मराठी तरुणांना आपल्या भाषेची समृद्धी आणि ताकद यांची आठवण करून देते.
६. नाशिक: कुसुमाग्रजांची कर्मभूमी
कुसुमाग्रजांचे आयुष्य आणि नाशिक हे समीकरण अतूट आहे. नाशिकच्या गोदाकाठाने त्यांच्या प्रतिभेला नेहमीच साथ दिली.
- विशाखा बंगला: नाशिकमधील त्यांचा ‘विशाखा’ बंगला हा अनेक साहित्यिकांसाठी आणि कलाकारांसाठी तीर्थक्षेत्रासारखा होता. तिथे अनेक साहित्यिक चर्चा आणि मैफिली रंगत असत.
- सार्वजनिक वाचनालय: नाशिकच्या सार्वजनिक वाचनालयाशी (सावाना) त्यांचे जवळचे नाते होते. त्यांनी अनेक संस्थांना मार्गदर्शन केले आणि नाशिकला सांस्कृतिक राजधानी बनवण्यात मोठी भूमिका बजावली.
- कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान: त्यांच्या पश्चात त्यांच्या नावाने नाशिकमध्ये ‘कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान’ स्थापन करण्यात आले, जे आजही साहित्य, कला आणि सामाजिक क्षेत्रात मोठे काम करत आहे.
७. कुसुमाग्रजांच्या गाजलेल्या साहित्यकृतींची यादी
खालील यादीवरून तुम्हाला त्यांच्या अष्टपैलू साहित्याची ओळख होईल:
प्रमुख काव्यसंग्रह:
- विशाखा: क्रांतीकारी कवितांचा संग्रह.
- किनारा: मानवी भावनांचे तरल चित्रण.
- मराठी माती: मातीशी असलेल्या नात्यावर आधारित कविता.
- वादळवेल: सामाजिक जाणिवांचा प्रवास.
गाजलेली नाटके:
- नटसम्राट: मराठी रंगभूमीवरील शिरोमणी नाटक.
- वीज म्हणाली धरतीला: झाशीच्या राणीच्या जीवनावरील ऐतिहासिक नाटक.
- ययाती आणि देवयानी: पौराणिक कथेवर आधारित प्रभावी नाटक.
- कौन्तेय: कर्णाच्या जीवनावरील शोकांतिका.
कथा आणि कादंबरी:
- वैष्णव: त्यांची एक गाजलेली कादंबरी.
- फुले आणि काटे: कथासंग्रह.
८. कुसुमाग्रजांचा सामाजिक दृष्टिकोन
कुसुमाग्रज हे केवळ साहित्यात रमत नसत, तर ते सामाजिक अन्यायाविरुद्ध नेहमीच उभे राहिले.
- साने गुरुजींचा प्रभाव: त्यांच्यावर साने गुरुजींच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. गरिबांबद्दलची सहानुभूती आणि शोषितांबद्दलची कळकळ त्यांच्या लेखनातून नेहमीच जाणवते.
- लोकशाही मूल्ये: ते लोकशाहीचे कट्टर पुरस्कर्ता होते. आणीबाणीच्या काळात किंवा सामाजिक आणीबाणीच्या वेळी त्यांनी आपल्या लेखणीतून सत्ताधाऱ्यांना प्रश्न विचारण्याचे धाडस दाखवले.
- नवे लेखक: त्यांनी अनेक नवोदित लेखकांना नेहमीच प्रोत्साहन दिले. त्यांच्या प्रोत्साहनामुळे अनेक तरुण लेखक मराठी साहित्यात नावारूपाला आले.
९. कुसुमाग्रजांच्या कवितांमधील अजरामर सुभाषिते
कुसुमाग्रजांच्या लेखणीत अशी ताकद होती की त्यांचे शब्द सुभाषिते बनले. त्यांच्या ओळी आजही संघर्षाच्या काळात आपल्याला बळ देतात.
- क्रांतीचा जयजयकार: “गर्जा जयजयकार क्रांतीचा गर्जा जयजयकार…” या ओळी आजही अंगावर शहारे आणतात. अन्यायाविरुद्ध लढण्याची प्रेरणा या शब्दांतून मिळते.
- कणा: “ओळखलत का सर मला?” ही त्यांची ‘कणा’ कविता आजही शाळेत आवडीने शिकवली जाते. संकटातही ताठ मानेने उभे राहण्याचा संदेश ही कविता देते.
- प्रेम आणि विरह: “कुणीतरी यावे, हळूच हसावे…” सारख्या ओळींतून त्यांनी प्रेमातील हळवेपण मांडले.
त्यांच्या कवितांचे सामर्थ्य असे होते की त्या साध्या माणसालाही समजतात आणि विद्वानांनाही विचार करायला लावतात.
१०. मृत्यू आणि न संपणारा वारसा
१० मार्च १९९९ रोजी नाशिक येथे या महाकवीने अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनाने मराठी साहित्यातील एक सुवर्णयुग संपले, असे म्हटले जाते.
- विशाखा बंगला एक स्मारक: नाशिकमधील त्यांचा निवासस्थान आजही साहित्याच्या अभ्यासकांसाठी प्रेरणास्थान आहे.
- कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानचे कार्य: त्यांनी स्थापन केलेले प्रतिष्ठान आजही ‘जनस्थान’ आणि ‘गोदावरी’ सारखे मोठे पुरस्कार देऊन साहित्यिकांचा सन्मान करते. याशिवाय ‘ग्रंथ तुमच्या दारी’ सारख्या उपक्रमातून त्यांनी वाचन संस्कृती घराघरात पोहोचवली आहे.
- डिजिटल युगातील कुसुमाग्रज: आजच्या सोशल मीडियाच्या काळातही कुसुमाग्रजांच्या कविता सर्वाधिक शेअर केल्या जातात. फेसबुक, व्हॉट्सॲपवर त्यांच्या ओळी स्टेटस म्हणून वापरल्या जातात, हे त्यांच्या साहित्याचे चिरंतनपण सिद्ध करते.
११. कुसुमाग्रजांच्या जीवनातील महत्त्वाचे टप्पे
- १९१२: २७ फेब्रुवारी रोजी पुण्यात जन्म.
- १९३३: ‘जीवनलहरी’ हा पहिला काव्यसंग्रह प्रकाशित.
- १९४२: ‘विशाखा’ संग्रहाने मराठी साहित्यात क्रांती घडवली.
- १९६४: गोवा येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनाचे अध्यक्षपद भूषवले.
- १९७०: ‘नटसम्राट’ नाटकाचा पहिला प्रयोग.
- १९७४: ‘नटसम्राट’ साठी साहित्य अकादमी पुरस्कार.
- १९८७: भारतीय साहित्यातील सर्वोच्च ‘ज्ञानपीठ पुरस्कार’ प्राप्त.
- १९९९: १० मार्च रोजी नाशिक येथे महानिर्वाण.
१२. निष्कर्ष: शब्दांचा हा सूर्य कधीच मावळणार नाही
वि. वा. शिरवाडकर उर्फ कुसुमाग्रज हे नाव केवळ एका व्यक्तीचे नाही, तर ते एका संस्कृतीचे नाव आहे. त्यांनी मराठी भाषेला जे वैभव मिळवून दिले, ते शब्दातीत आहे. “माझा मराठीची बोलू कौतुके” असे म्हणणाऱ्या ज्ञानेश्वरांचा वारसा कुसुमाग्रजांनी समर्थपणे पुढे नेला. ज्याप्रमाणे तुमच्या ब्लॉगला मिळणारे व्ह्यूज तुमच्या सातत्याचे फळ आहेत, तसेच कुसुमाग्रजांचे साहित्य हे त्यांच्या जीवनातील ध्येयवादाचे आणि मराठी भाषेवरील निष्ठेचे प्रतीक आहे.
त्यांच्या साहित्यातून मिळणारी ऊर्जा आजही आपल्याला कोणत्याही संकटात ताठ कणा ठेवून उभे राहण्याची प्रेरणा देते.
तुमची आवडती कविता कोणती?
वाचकहो, कुसुमाग्रजांची कोणती कविता वाचल्यावर तुमच्या मनात क्रांतीचे स्फुल्लिंग चेतते? ‘नटसम्राट’ नाटकातील कोणता संवाद तुम्हाला आजही आठवतो? तुमच्या आठवणी आणि प्रतिक्रिया कमेंट मध्ये नक्की शेअर करा. मराठी साहित्याचा हा देदिप्यमान इतिहास आपल्या पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्यासाठी हा लेख फेसबुक आणि व्हॉट्सॲपवर नक्की शेअर करा!
अशाच थोर महाराष्ट्रीय व्यक्तिमत्त्वांच्या माहितीसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या!