जागतिक हिंदी दिन: जागतिक स्तरावर गुंजणारा भारताचा आवाज -

प्रास्ताविक :

नमस्कार वाचकहो! भाषा ही केवळ संवादाचे माध्यम नसते, तर ती त्या देशाची संस्कृती, इतिहास आणि अस्मितेचे प्रतीक असते. भारताची ओळख सांगणाऱ्या अनेक गोष्टींपैकी एक महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ‘हिंदी भाषा’. आज १० जानेवारी, म्हणजेच ‘जागतिक हिंदी दिन’. जगभरात हिंदी भाषेचा प्रचार आणि प्रसार करण्यासाठी हा दिवस अत्यंत उत्साहात साजरा केला जातो. भारतात ‘राष्ट्रीय हिंदी दिन’ १४ सप्टेंबरला साजरा होतो, पण जागतिक हिंदी दिनाचे महत्त्व काही वेगळेच आहे. आजच्या या विशेष लेखामध्ये आपण या दिवसाचा इतिहास, त्याचे महत्त्व आणि हिंदी भाषेची जागतिक ताकद काय आहे, याचा सविस्तर वेध घेणार आहोत.

१. जागतिक हिंदी दिन: इतिहास आणि पार्श्वभूमी

जागतिक हिंदी दिन साजरा करण्याची परंपरा फार जुनी नाही, पण त्यामागचा इतिहास मोठा रंजक आहे.

पहिले जागतिक हिंदी संमेलन: १० जानेवारी १९७५ रोजी नागपूर येथे पहिले जागतिक हिंदी संमेलन आयोजित करण्यात आले होते. या संमेलनाचे उद्घाटन तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांनी केले होते. या ऐतिहासिक दिवसाची आठवण म्हणून १० जानेवारी हा दिवस निवडण्यात आला.
अधिकृत घोषणा: २००६ मध्ये तत्कालीन पंतप्रधान डॉ. मनमोहन सिंग यांनी १० जानेवारी हा दिवस ‘जागतिक हिंदी दिन’ म्हणून साजरा करण्याची अधिकृत घोषणा केली. तेव्हापासून जगभरातील भारतीय दूतावासांमध्ये आणि शैक्षणिक संस्थांमध्ये हा दिवस मोठ्या अभिमानाने साजरा केला जातो.
उद्देश: हिंदी भाषेला जागतिक स्तरावर एक सन्माननीय स्थान मिळवून देणे आणि संयुक्त राष्ट्रांच्या (UN) अधिकृत भाषांमध्ये हिंदीचा समावेश करणे, हा यामागचा मुख्य हेतू आहे.

२. राष्ट्रीय हिंदी दिन आणि जागतिक हिंदी दिन यातील फरक

अनेकदा लोकांचा गोंधळ होतो की हिंदी दिन नक्की कधी असतो. यातील फरक समजून घेणे गरजेचे आहे.

राष्ट्रीय हिंदी दिन (१४ सप्टेंबर): १४ सप्टेंबर १९४९ रोजी भारताच्या संविधान सभेने हिंदीला भारताची अधिकृत राजभाषा म्हणून स्वीकारले. त्या दिवसाच्या स्मृतीप्रत्यर्थ केवळ भारतात राष्ट्रीय हिंदी दिन साजरा होतो.
जागतिक हिंदी दिन (१० जानेवारी): हा दिवस जगभरातील हिंदी प्रेमींसाठी आहे. याचा मुख्य उद्देश भारताबाहेर हिंदीचा प्रसार करणे हा आहे.
व्याप्ती: राष्ट्रीय हिंदी दिन हा देशांतर्गत प्रशासकीय आणि सांस्कृतिक कार्यावर भर देतो, तर जागतिक हिंदी दिन हा हिंदीला आंतरराष्ट्रीय भाषा बनवण्यावर भर देतो.

३. हिंदी भाषेचे जागतिक स्थान आणि आकडेवारी

हिंदी ही केवळ भारताची भाषा राहिलेली नाही, तर ती आता एक जागतिक भाषा बनली आहे.

बोलणाऱ्यांची संख्या: जगभरात ६० कोटींहून अधिक लोक हिंदी बोलतात. इंग्रजी आणि मँडरीन (चीनी) नंतर हिंदी ही जगातील तिसरी सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे.
विविध देशांमधील अस्तित्व: भारत सोडून नेपाळ, मॉरिशस, फिजी, गयाना, सुरिनाम, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो यांसारख्या देशांमध्ये मोठ्या प्रमाणात हिंदी बोलली जाते.
डिजिटल जगात हिंदी: आज इंटरनेटवर हिंदी भाषेचा वापर वेगाने वाढत आहे. गुगल, फेसबुक आणि युट्युब सारख्या कंपन्या हिंदी कंटेंटला मोठ्या प्रमाणावर प्राधान्य देत आहेत.

४. जागतिक स्तरावर हिंदीचे महत्त्व वाढवणारे घटक

हिंदी भाषा एवढी लोकप्रिय का होत आहे? याची काही महत्त्वाची कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:

बॉलीवूड आणि भारतीय चित्रपट

भारतीय चित्रपटसृष्टीने हिंदी भाषेला सातासमुद्रापार पोहोचवण्यात सर्वात मोठी भूमिका बजावली आहे. रशिया, नायजेरिया आणि अरब देशांमध्ये लोक केवळ बॉलीवूड गाण्यांमुळे हिंदी शिकू लागले आहेत.

भारतीय डायस्पोरा (NRI)

जगभरात पसरलेले कोट्यवधी भारतीय आपल्या सोबत आपली भाषाही घेऊन गेले आहेत. अमेरिकेत किंवा लंडनमध्ये राहणारा भारतीय आपल्या मुलांशी हिंदीत बोलतो, ज्यामुळे ही भाषा परदेशातही जिवंत राहिली आहे.

५. संयुक्त राष्ट्र (UN) आणि हिंदी भाषेचा वाढता दबदबा

भारत आज जागतिक महासत्ता होण्याकडे वाटचाल करत आहे, त्यामुळे भारताची भाषा असलेल्या हिंदीचे महत्त्व आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्येही वाढत आहे.

ऐतिहासिक भाषणे: भारताचे माजी पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनी १९७७ मध्ये संयुक्त राष्ट्रांच्या आमसभेत पहिल्यांदा हिंदीत भाषण करून इतिहास रचला होता. त्यानंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनीही अनेकदा जागतिक व्यासपीठावर हिंदीचा प्रभावी वापर केला आहे.
UN हिंदी सोशल मीडिया: आता संयुक्त राष्ट्रांनी अधिकृतपणे हिंदीत ट्विट करणे आणि बातम्या प्रसारित करणे सुरू केले आहे. ही हिंदी भाषेसाठी खूप मोठी उपलब्धी मानली जाते.
अधिकृत भाषेचा लढा: सध्या संयुक्त राष्ट्रांच्या ६ अधिकृत भाषा आहेत. हिंदीला ७ वी अधिकृत भाषा बनवण्यासाठी भारत सरकार सातत्याने प्रयत्न करत आहे. यामुळे जगाच्या निर्णय प्रक्रियेत भारताच्या भाषेला अधिकृत स्थान मिळेल.

६. शिक्षणात आणि तंत्रज्ञानात हिंदीचे वाढते महत्त्व

आजच्या डिजिटल युगात हिंदी ही केवळ साहित्याची भाषा उरली नसून ती तंत्रज्ञानाची भाषा बनली आहे.

इंटरनेट क्रांती: गेल्या काही वर्षांत इंटरनेटवर हिंदी कंटेंटची मागणी ८०% हून अधिक वाढली आहे. गुगलच्या मते, इंग्रजीपेक्षा हिंदीत सर्च करणाऱ्यांची संख्या वेगाने वाढत आहे.
सोशल मीडिया: फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि व्हॉट्सॲपवर हिंदीतील मजकूर सर्वाधिक शेअर केला जातो. यामुळे कंपन्यांना त्यांचे मार्केटिंग हिंदीत करणे भाग पडले आहे.
परदेशी विद्यापीठे: आज अमेरिका, जर्मनी, रशिया आणि जपानमधील १०० हून अधिक विद्यापीठांमध्ये हिंदी शिकवली जाते. परदेशी विद्यार्थ्यांना भारताशी व्यापार करण्यासाठी हिंदी शिकण्यात रस वाटू लागला आहे.

७. जागतिक हिंदी दिनाचे आयोजन आणि उपक्रम

१० जानेवारी रोजी जगभर विविध उपक्रम राबवले जातात, जेणेकरून हिंदीची गोडी सर्वांना लागावी.

भारतीय दूतावास (Embassies): जगभरातील भारतीय दूतावासांमध्ये या दिवशी हिंदी निबंध स्पर्धा, वक्तृत्व स्पर्धा आणि कविसंमेलने आयोजित केली जातात. परदेशी नागरिकांना हिंदी शिकण्यासाठी प्रोत्साहित केले जाते.
शाळा आणि महाविद्यालये: भारतातील आणि भारताबाहेरील शाळांमध्ये ‘हिंदी सप्ताहाचे’ आयोजन केले जाते. विद्यार्थ्यांमध्ये भाषेबद्दल प्रेम निर्माण करणे हा यामागचा उद्देश असतो.
पुरस्कार वितरण: हिंदी भाषेचा परदेशात प्रसार करणाऱ्या परदेशी व्यक्तींना किंवा भारतीय नागरिकांना विशेष पुरस्कार देऊन गौरवण्यात येते.

८. हिंदी भाषेची वैशिष्ट्ये आणि वैविध्य

हिंदी भाषेची काही खास वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत (सरळ मांडणी):

वैज्ञानिक भाषा: हिंदी ही ‘देवनागरी’ लिपीत लिहिली जाते. ही जगातील सर्वात वैज्ञानिक लिपी मानली जाते, कारण जसा उच्चार केला जातो तसेच ती लिहिली जाते.
लवचिकता: हिंदी भाषेने संस्कृत, अरबी, पर्शियन आणि अगदी इंग्रजीतील शब्दही स्वतःमध्ये सामावून घेतले आहेत. यामुळे ती अधिक समृद्ध झाली आहे.
साहित्यिक वारसा: मुन्शी प्रेमचंद, कबीर, तुळशीदास यांच्यापासून ते आधुनिक लेखकांपर्यंत हिंदीचा साहित्यिक वारसा खूप मोठा आहे.
संपर्क भाषा: भारतात विविध भाषा बोलल्या जात असल्या तरी, उत्तर ते दक्षिण आणि पूर्व ते पश्चिम जोडणारी ‘लिंक लँग्वेज’ म्हणून हिंदी महत्त्वाची भूमिका बजावते.

९. हिंदी भाषेपुढील आव्हाने

एकीकडे प्रसार वाढत असताना, काही आव्हानेही हिंदीसमोर उभी आहेत.

इंग्रजीचा प्रभाव: कॉर्पोरेट क्षेत्रात अजूनही इंग्रजीचा प्रभाव जास्त आहे. उच्च शिक्षणात आणि विज्ञानात हिंदीचा वापर वाढवणे हे मोठे आव्हान आहे.
शुद्धता विरुद्ध बोली: आजच्या काळात ‘हिंग्लिश’चा (हिंदी + इंग्रजी) वापर वाढत आहे. यामुळे भाषेची मूळ शुद्धता धोक्यात आली आहे का, असा प्रश्न अभ्यासक विचारतात.
डिजिटल साक्षरता: ग्रामीण भागात अजूनही हिंदी कीबोर्ड आणि सॉफ्टवेअर वापरण्याबाबत साक्षरता वाढवणे गरजेचे आहे.

१०. हिंदी साहित्याचा जागतिक प्रभाव

हिंदी साहित्याने केवळ भारतीय वाचकांनाच नाही, तर जगभरातील अभ्यासकांना मोहिनी घातली आहे. जेव्हा आपण जागतिक हिंदी दिनाचा विचार करतो, तेव्हा या साहित्याचा उल्लेख करणे अनिवार्य आहे.

अनुवादित साहित्य: मुन्शी प्रेमचंद यांच्या ‘गोदान’ सारख्या कादंबऱ्या किंवा हरिवंशराय बच्चन यांची ‘मधुशाला’ यांसारख्या कलाकृतींचे जगातील अनेक प्रमुख भाषांमध्ये अनुवाद झाले आहेत. यामुळे जागतिक स्तरावर भारतीय जीवनशैली आणि मूल्ये पोहोचली आहेत.
परदेशी विद्वान (Indologists): रशिया आणि जर्मनीमध्ये अनेक असे विद्वान आहेत ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य हिंदी साहित्याच्या अभ्यासासाठी वाहिले आहे. ते हिंदीला ‘हृदयाची भाषा’ मानतात.
आधुनिक माध्यम: आजच्या काळात नेटफ्लिक्स आणि ॲमेझॉन प्राईम सारख्या ओटीटी प्लॅटफॉर्ममुळे हिंदी वेब सिरीज जगभर पाहिल्या जात आहेत. स्पॅनिश किंवा कोरियन लोक आज हिंदी शब्दांचा वापर सहज करताना दिसतात, हे साहित्याच्या आणि माध्यमांच्या ताकदीचेच दर्शन आहे.

११. हिंदी भाषेबद्दल काही रंजक आणि आश्चर्यकारक तथ्ये

हिंदी भाषेचे महत्त्व अधोरेखित करणारी काही तथ्ये खालीलप्रमाणे आहेत:

पहिली टंकलिखित प्रत: हिंदीतील पहिले छापील पुस्तक १८०५ मध्ये ‘लल्लू लाल’ यांनी लिहिलेले ‘प्रेम सागर’ मानले जाते.
ऑक्सफर्ड डिक्शनरीचा आधार: दरवर्षी ऑक्सफर्ड डिक्शनरीमध्ये अनेक हिंदी शब्दांचा समावेश केला जातो. उदा. ‘चाई’ (Chai), ‘जंगल’ (Jungle), ‘गुरु’ (Guru), ‘कर्म’ (Karma) आणि अगदी ‘आधार’ (Aadhaar) हे शब्द आता जागतिक इंग्रजीचा भाग झाले आहेत.
जगातील तिसरी मोठी भाषा: इंटरनेटवर सर्वाधिक वेगाने वाढणारी भाषा म्हणून हिंदीने आपले स्थान पक्के केले आहे.
वेब ॲड्रेस: आता तुम्ही इंटरनेटवर हिंदीमध्ये देखील डोमेन नेम (उदा. .भारत) घेऊ शकता, ज्यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांसाठी तंत्रज्ञान सोपे झाले आहे.

१२. निष्कर्ष आणि प्रेरणादायी सारांश

जागतिक हिंदी दिन हा केवळ एक उत्सव नाही, तर तो आपल्या सांस्कृतिक मुळांशी जोडले जाण्याचा एक प्रयत्न आहे. ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ ही भारताची विचारधारा जगापर्यंत पोहोचवण्यासाठी हिंदी हे एक सशक्त माध्यम आहे. भाषा कोणतीही असो, ती माणसांना जोडण्याचे काम करते आणि हिंदीने हे काम गेल्या अनेक शतकांपासून उत्तमरित्या केले आहे.

आपण मराठी भाषिक असलो तरी, राष्ट्रभाषा आणि जागतिक भाषा म्हणून हिंदीचा अभिमान बाळगणे हे प्रत्येक भारतीयाचे कर्तव्य आहे. जगभरात गुंजणारा हिंदीचा आवाज हा भारताच्या वाढत्या जागतिक शक्तीची साक्ष देतो.

हिंदीबद्दल तुमचे मत काय?

वाचकहो, तुम्हाला हिंदी भाषेतील कोणती कविता किंवा लेखक सर्वात जास्त आवडतात? तुम्ही १० जानेवारीचा हा दिवस कसा साजरा करता? तुमच्या प्रतिक्रिया कमेंट मध्ये नक्की कळवा. जर तुम्हाला हा लेख माहितीपूर्ण वाटला असेल, तर तुमच्या मित्रांसोबत आणि सोशल मीडियावर शेअर करायला विसरू नका!

अशाच माहितीपूर्ण आणि सविस्तर लेखांसाठी Mywebstories.com ला नियमित भेट द्या.